БҰЙЫРАМЫН:
1. "Тау-кен металлургия өнеркәсібі саласындағы кәсіптік стандарттарды бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2025 жылғы 25 тамыздағы № 316 бұйрығына келесі толықтырулар енгізілсін:
1-тармақ мынадай мазмұндағы 8) және 9) тармақшалармен толықтырылсын:
"8) осы бұйрыққа 8-қосымшаға сәйкес "Сирек кездесетін, сирек жер металдары мен жартылай өткізгіш материалдар өндірісі" кәсіптік стандарты;
9) осы бұйрыққа 9-қосымшаға сәйкес "Құбырлар өндірісінен бөлек, шойын құю" кәсіптік стандарты.";
осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес 8-қосымшамен толықтырылсын;
осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес 9-қосымшамен толықтырылсын.
2. Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен:
1) осы бұйрыққа қол қойылған күннен бастап күнтізбелік бес күн ішінде оны қазақ және орыс тілдерінде ресми жариялау және Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің эталондық бақылау банкіне енгізу үшін Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің "Қазақстан Республикасының Заңнама және құқықтық ақпарат институты" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнына жіберуді;
2) осы бұйрықты ресми жарияланғаннан кейін Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің интернет-ресурсында орналастыруды қамтамасыз етсін.
3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау жетекшілік ететін Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс вице-министріне жүктелсін.
4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.
Қазақстан Республикасы
Өнеркәсіп және құрылыс министрі
|
Е. Нағаспаев
|
КЕЛІСІЛДІ
Қазақстан Республикасы
Еңбек және халықты әлеуметтік
қорғау министрлігі
___________ "___" ___________
2026 жыл
| |
Қазақстан Республикасы
Өнеркәсіп және құрылыс
министрінің
2026 жылғы 13 қазандағы
№ 508 бұйрығына
1-қосымша |
| |
Қазақстан Республикасы |
| |
Өнеркәсіп және құрылыс
министрінің
2025 жылғы 26 тамыздағы
№ 316 бұйрығына
8-қосымша |
КӘСІПТІК СТАНДАРТ "Сирек кездесетін, сирек жер металдары мен жартылай өткізгіш материалдар өндірісі"
1-тарау. Жалпы ережелер
1. Кәсіптік стандарттың қолдану аясы: "Сирек, сирек кездесетін металдар және жартылай өткізгіштік материалдар өндірісі" кәсіби стандарты Қазақстан Республикасының "Кәсіби біліктіліктер туралы" Заңының 5-бабының 5-тармағына және Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 7 қыркүйектегі № 377 бұйрығымен бекітілген Кәсіби стандарттарды әзірлеу және (немесе) өзектендіру қағидаларына сәйкес әзірленген, олар білім беру бағдарламаларын, соның ішінде кәсіпорындардағы персоналды оқытуды қалыптастыруға, қызметкерлер мен білім беру ұйымдарының түлектерінің кәсіби біліктілігін тануға және ұйымдар мен кәсіпорындарда басқару және персоналмен жұмыс істеу саласындағы кең ауқымды міндеттерді шешуге қойылатын талаптарды белгілейді.
2. Осы кәсіптік стандартта мынадай терминдер, анықтамалар мен қысқартулар қолданылады:
1) біліктілік – тұлғаның кәсіби қызметті жүзеге асыруға дайындық дәрежесін анықтайтын білім деңгейі, біліктілігі, кәсіби дағдылары мен жұмыс тәжірибесі;
2) біліктілік деңгейі – қызметкерлердің еңбек функцияларын орындаудың күрделілігі, жауапкершілігі және дербестігі бойынша параметрлерге жіктелген біліміне, іс-әрекеттеріне, кәсіби дағдыларына және құзыреттіліктеріне қойылатын жиынтық талаптар;
3) дағды – белгілі бір әрекетті көп рет қайталау арқылы автоматты түрде орындау қабілеті;
4) еңбек функциясы – еңбек процесінің бір немесе бірнеше міндеттерін шешуге бағытталған өзара байланысты іс-қимылдардың жиынтығы;
5) кәсіби стандарт – кәсіби қызметтің нақты саласындағы біліктілік деңгейіне, құзыреттіліктерге, еңбек мазмұнына, сапасына және еңбек жағдайларына қойылатын талаптарды айқындайтын стандарт;
6) құзыреттілік – білімді, біліктілікті және практикалық тәжірибені табысты еңбек қызметі үшін пайдалана білу қабілеті.
3. Осы кәсіптік стандартта мынадай қысқартулар қолданылады:
1) БТБА (Бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы) – жұмыстар мен жұмысшылар мамандықтарының бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы;
2) Кәсіпкерлікті аккредиттеу ұлттық орталығы (немесе, контекстке байланысты: Ұлттық кәсіпкерлік заңнамасы) – Ұлттық мамандықтар классификаторы;
3) КҚШ – кәсіби құзыреттіліктер шеңбері;
4) КС – кәсіби стандарт;
5) ЛА – басшылардың, мамандардың және басқа да қызметкерлердің біліктілік бойынша лауазымдық анықтамалығы;
6) ЭКЖК – Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы классификаторы.
2-тарау. Кәсіптік стандарттың паспорты
4. Кәсіптік стандарттың атауы: Сирек кездесетін, сирек жер металдары мен жартылай өткізгіш материалдар өндірісі.
5. Кәсіптік стандарттың коды: C24455162.
6. ЭКЖК секциясын, бөлімін, тобын, сыныбын және кіші сыныбын көрсету:
C Өңдеу өнеркәсібі
24 Металлургия өндірісі;
24.4 Негізгі бағалы және түсті металдарды өндіру;
24.45 Өзге түсті металдар өндіру;
24.45.5 Сирек металдар, сирек кездесетін жер металдарын және жартылай өткізгіш материалдар өндіру.
7. Кәсіптік стандарттың қысқаша сипаттамасы: Бұл кәсіби стандарт сирек және сирек жер металдары мен жартылай өткізгіш материалдар өндірісі саласында жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбек мазмұны мен жағдайларына, біліктілігі мен құзыреттіліктеріне қойылатын талаптарды белгілейді (ЭКЖК 24.45.5). Кәсіби стандарт Қазақстан Республикасының тау-кен металлургия кешені кәсіпорындарында осы мамандықтың қызметкерлеріне бірыңғай біліктілік талаптарын қамтамасыз ету мақсатында "Асыл және сирек жер элементтерін бөлу аппаратшысы" мамандығы бойынша қызметтің негізгі мақсатын, еңбек функцияларын, қажетті дағдылар мен білімді, сондай-ақ білім беру деңгейі мен біліктілікке қойылатын талаптарды айқындайды.
8. Кәсіптер карточкаларының тізімі:
1) Асыл және сирек жер элементтерін бөлу аппаратшысы - 4 СБШ-нің деңгейі.
3-тарау. Кәсіптер карточкалары
9. "Асыл және сирек жер элементтерін бөлу аппаратшысы" кәсібінің карточкасы:
Топтың коды:
|
8121-1
|
Қызмет атауының коды:
|
8121-1-002
|
Кәсіптің атауы:
|
Асыл және сирек жер элементтерін бөлу аппаратшысы
|
СБШ бойынша біліктілік деңгейі:
|
4
|
СБШ бойынша біліктілік ішкі деңгейі:
|
|
БТБА, БА, үлгілік біліктілік сипаттамалары бойынша біліктілік деңгейі:
|
8-шығарылым. "Жұмыстар мен жұмысшы кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығын (8-шығарылым) бекіту туралы" 2021 жылғы 6 қаңтардағы № 4 Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2021 жылғы 8 қаңтарда № 22048 болып тіркелді.
82-83 параграфлар. Сирек жер элементтерін бөлу аппаратшысы, 5–6 разряд
|
Кәсіптік білім деңгейі:
|
Білім деңгейі:
ТжКБ (орта деңгейдегі маман)
|
Мамандық:
-
|
Біліктілік:
-
|
Жұмыс тәжірибесіне қойылатын талаптар:
|
"Аппараттық іс" мамандығы бойынша химиялық/гидрометаллургиялық өндірістегі жұмыс тәжірибесі 1 жылдан кем емес.
|
Формалды емес және информалы біліммен байланыс:
|
Корпоративтік оқыту (жұмыс берушінің оқу орталықтарында немесе жұмыс орнында)
|
Кәсіптің басқа ықтимал атаулары:
|
|
Қызметтің негізгі мақсаты:
|
Ион алмасу әдісімен сирек жер элементтерін бөлу технологиялық процесін жүргізу, оның ішінде белгіленген концентрациядағы элюентті дайындау, ерітінділерді беру жылдамдығын реттеу, фракциялау, пайдаланылған ерітінділерді регенерациялау және элементтердің сапалы бөлінуін және технологиялық режимнің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін ауытқулар анықталған жағдайда бөлу процесіне түзетулер енгізу.
|
Еңбек функциялардың сипаттамасы
|
Еңбек функцияларының тізбесі:
|
Міндетті еңбек функциялары:
|
1. Ион алмасу процесін жүргізу және технологиялық ерітінділер дайындау;
2. Процесс параметрлерін бақылау, ерітінділерді регенерациялау және технологиялық режимді түзету.
|
Қосымша еңбек функциялары:
|
|
Еңбек функциясы 1:
Ион алмасу процесін жүргізу және технологиялық ерітінділер дайындау
|
Дағды 1:
|
Қабілеттері:
|
Ион алмасу бағаналарын шайырмен толтыру және шайырды жұмысқа дайындау
|
5-6 разрядтар
1. Ион алмасу колонналарын белгіленген жүктеу нормасына және учаскеге арналған технологиялық схемаға сәйкес шайырмен жүктеу;
2. Шайырдың колонна көлемі бойынша біркелкі таралуын тексеру, ауа қалталарының, каналдардың және тұрып қалу аймақтарының түзілуіне жол бермеу;
3. Колоннадағы шайыр қабатының биіктігін бақылау және қажет болған жағдайда нормативтік деңгейге дейін қосымша жүктеу жүргізу;
4. Жүктелген шайырдың күйін визуалды бағалау — оның түсін, гранулаларының пішінін, механикалық қоспалар мен бөгде заттардың жоқтығын тексеру. 6-разряд үшін қосымша:
1. Жүктеу алдында ион алмасу шайырын өз бетінше дайындау (кондициялау) — жуу, кептіру, жұмыс іондық формасына ауыстыру;
2. Шайырдың алдағы жұмысқа жарамдылығын сыртқы белгілері бойынша бағалау (түсі, гранулаларының механикалық тұтастығы, біркелкі емес қатайғандығының болмауы);
3. Визуалды және зертханалық бақылау нәтижелері бойынша шайырдың үйкелу дәрежесін және алмасу сыйымдылығының жоғалуын анықтау;
4. Шайырдың жарамсыздығы белгілері анықталған жағдайда — жүктелген шайырды ішінара немесе толық ауыстыру туралы шешім қабылдау.
|
Білімдер:
5-6 разрядтар
1. Ион алмасу қондырғысының технологиялық және аппараттық схемасы;
2. Процесс барысында қолданылатын ион алмасу ерітінділері мен реагенттерге қойылатын талаптар;
3. Ион алмасу бағаналарының құрылымы мен жұмыс істеу принципі, сондай-ақ тиеу торабының қосымша жабдықтары;
4. Бағаналардың түрлеріне және бөлінетін элементтердің түрлеріне байланысты ерітіндіні тиеу нормалары.
6-разряд үшін қосымша:
1. Ион алмасу ерітінділерінің қасиеттері — алмасу сыйымдылығы, селективтілігі, үйкеліске және химиялық деструкцияға төзімділігі;
2. Учаске регламентіне сәйкес ерітіндіні ауыстыру (регенерациялау) тәртібі мен мерзімділігі;
3. Жаңа ерітіндіні пайдалануға енгізбес бұрын кондициялау әдістері;
4. Ерітіндінің жұмыс ресурсының таусылу белгілері және оларды құжаттандыру тәртібі.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 2:
Ерітінділер мен элюент дайындау
|
Қабілеттері:
5-6 разрядтар
1. Бекітілген технологиялық рецептураға сәйкес бастапқы ерітінділерді белгіленген құрамда және концентрацияда дайындау;
2. Бастапқы ерітінділерді технологиялық схема бойынша белгіленген реттілік пен жылдамдықты сақтай отырып беру;
3. Жұмыс нұсқаулығын қатаң сақтай отырып, жоғары білікті аппаратшының басшылығымен элюент дайындау;
4. Дайындалған ерітіндінің негізгі параметрлерге (мөлдірлігі, көлемі, тұнбаның болмауы) сәйкестігін визуалды және аспаптық бақылау.
6-разряд үшін қосымша:
1. Жоғары санатты маманның бақылауынсыз, компоненттер пропорциясын дәл сақтай отырып, белгіленген концентрациядағы элюенттік ерітіндіні өз бетінше дайындау;
2. Дайындалған элюентті процеске беру алдында оның регламенттік параметрлерге (концентрациясы, pH, температурасы) сәйкестігін бақылау;
3. Нормативтік мәндерден ауытқулар анықталған жағдайда элюент концентрациясын түзету;
4. Ауысым ішінде ерітінділер мен элюентті дайындауға жұмсалған реагенттер шығынын есепке алу.
|
Білімдер:
5-6 разрядтар
1. Технологиялық желіде бастапқы ерітінділердің, тежегіш агенттердің және элюанттардың қозғалыс схемасы;
2. Бастапқы ерітінділерді дайындауға арналған рецептура және реагенттерді жұмсау нормалары;
3. Ерітінділерді дайындау кезінде реагенттерді дайындау және мөлшерлеу тәртібі;
4. Бөлу процесінде қолданылатын химиялық реагенттермен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік талаптары.
6-разряд үшін қосымша:
1. Ерітінді компоненттерінің өзара әрекеттесуіне қатысты химия негіздері (қышқылдық-сілтілік реакциялар, кешенді түзілу);
2. Элюант концентрациясының бөлу процесінің жылдамдығы мен сапасына әсері;
3. Бастапқы шикізат сипаттамалары өзгерген кезде элюант құрамын түзету әдістері;
4. Дайындалатын ерітіндінің көлемі немесе концентрациясы өзгерген кезде қажетті реагенттер санын есептеу тәртібі.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 3:
Колонкаларда сирек кездесетін элементтерді сорбциялау процесін жүргізу
|
Қабілеттері:
5-6 разрядтар
1. Технологиялық регламентке сәйкес ион алмасу бағаналарында сирек кездесетін металдарды сорбциялау процесін жүргізу;
2. Сорбция процесін сыртқы белгілері және бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша бақылау;
3. Сорбенттің қанығу (өткізіп жіберу) белгілерін уақытылы анықтау және бұл туралы жоғары тұрған персоналға хабарлау;
4. Сорбция циклінің бойы белгіленген технологиялық режимді (өткізу, температура, қысым) сақтау.
|
Білімдер:
5-6 разрядтар
1. Сирек жер элементтерінің жекелеген оксидтерін алу технологиясы;
2. Орта мектеп бағдарламасы мен арнайы техникалық минимум шеңберіндегі химия негіздері;
3. Бөлінетін элементтердің түрлеріне байланысты сорбция процесінің нормативтік параметрлері (беру жылдамдығы, концентрациясы, цикл ұзақтығы);
4. Смоланың қанығу белгілері анықталған және сорбцияның қалыпты өтуі бұзылған жағдайдағы іс-қимыл тәртібі.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 4:
Ерітінді беру жылдамдығын реттеу және фракцияларды бөлу
|
Қабілеттері:
6 разряд
1. Элюированиедің берілген режиміне сәйкес ион алмасу бағанасы арқылы ерітінді беру жылдамдығын реттеу;
2. Алу графигіне сәйкес процестің әртүрлі кезеңдерінде элюат фракцияларын іріктеу;
3. Бастапқы шикізат сипаттамалары өзгергенде немесе процесс көрсеткіштері нормадан ауытқығанда беру жылдамдығын түзету;
4. Құрамы бойынша салыстырмалы фракциялар алу үшін іріктеу жағдайларының біркелкілігі мен қайталануын қамтамасыз ету.
|
Білімдер:
6-разряд
1. Сирек жер элементтерін бөлу үшін қолданылатын бағандық хроматография негіздері;
2. Элементтерді бөлу сапасына және процесс тиімділігіне әсер ететін факторлар (ағын жылдамдығы, температура, сорбент концентрациясы);
3. Технологиялық регламентпен белгіленген фракцияларды іріктеу тәртібі мен жиілігі;
4. Ерітіндіні беру жылдамдығы мен фракцияларды бөлудің тазалығы мен толықтығы арасындағы өзара байланыс.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Еңбек функциясы 2:
Процесс параметрлерін бақылау, ерітінділерді регенерациялау және технологиялық режимді түзету
|
Дағды 1:
|
Қабілеттері:
|
Процесс параметрлері бойынша технологиялық құжаттаманы жүргізу
|
5-6 разрядтар
1. Процестің әрбір сатысы бойынша ерітінділерді беру жылдамдығын тіркеу журналын жүргізу;
2. Алынған фракциялардың сутегі көрсеткішін (рН) тіркеу;
3. Процесстің барысын кейіннен талдау үшін цикллар бойынша деректерді жүйелеу;
4. Бақылау және талдау үшін технологиялық журналдағы жазбаларды жоғары тұрған персоналға уақтылы беру.
|
Білімдер:
5-6 разрядтар
1. Ион алмасу және бөлу учаскесінде технологиялық (ауысымдық) журналды жүргізу тәртібі;
2. Бөлінетін элементтердің түрлеріне байланысты ерітінділер жылдамдығы мен фракциялардың рН көрсеткіштерінің нормативтік мәндері;
3. Технологиялық құжаттаманы ресімдеуге және сақтауға қойылатын талаптар;
4. Процестің ауытқуларын кейіннен талдау үшін журнал деректерін пайдалану тәртібі.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 2:
Ауытқулар анықталған жағдайда технологиялық процеске өзгерістер енгізу
|
Қабілеттері:
6 разряд
1. Процес параметрлерінің (беру жылдамдығы, рН, фракциялар құрамы) регламенттік мәндерден ауытқуын талдау;
2. Белгіленген өкілеттіктер шегінде технологиялық параметрлерді түзету бойынша өз бетінше шешім қабылдау;
3. Анықталған ауытқуларды жою үшін бөлу процесін жүргізу режиміне өзгерістер енгізу;
4. Енгізілген өзгерістердің тиімділігін кейінгі процесс көрсеткіштері бойынша бағалау.
|
Білімдер:
6 разряд
1. Элементтерді бөлу сапасына және процестің өнімділігіне әсер ететін факторлар және оларды жою тәсілдері;
2. Регламентпен белгіленген технологиялық параметрлерді өздігінен реттеудің рұқсат етілген шектері;
3. Өкілеттік шегінен шығатын ауытқу жағдайында жағдайды жоғары тұрған операторға беру тәртібі (эскалация);
4. Процесті уақтылы реттемеудің немесе дұрыс реттемеудің дайын өнім сапасына әсері.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 3:
Ерітінділерді пайдалану және ион алмасу ерітіндісін регенерациялау
|
Қабілеттері:
6 разряд:
1. Белгіленген әдістемеге сәйкес пайдаланылған технологиялық ерітінділерді регенерациялауды жүргізу;
2. Сорбция-десорбция циклінен кейін ион алмасу элюатының жұмысқа қабілеттілігін қалпына келтіру;
3. Регенерацияның толықтығын көрсеткіштер (pH, қалдық иондардың концентрациясы) бойынша бақылау;
4. Регенерацияланған ерітінділер мен элюатты қайта пайдалану немесе ауыстыру туралы шешім қабылдау.
|
Білімдер:
6 разряд:
1. Ион алмасу процесінде қолданылатын ион алмасу шайырларының, тежегіш катиондардың және әртүрлі кешен түзушілердің қасиеттері;
2. Ерітінділер мен шайырларды регенерациялау жөніндегі операцияларды жүргізу әдістемесі мен тәртібі;
3. Шайырдың регенерациялық қабілетінің таусылу белгілері және оны ауыстыру туралы шешім қабылдау тәртібі;
4. Регенерациялық ерітінділермен жұмыс істеу кезіндегі өнеркәсіптік және экологиялық қауіпсіздік талаптары.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 4:
Ерітінділердің қышқылдығы мен сілтілігін анықтау бойынша талдауларды жүргізу
|
Қабілеттері:
5-6 разрядтар:
1. Химиялық талдау жүргізу үшін ерітінділер мен фракциялардан сынамалар алу;
2. Зертханалық жабдықтар мен реагенттерді пайдалана отырып, ерітінділердің қышқылдығы мен сілтілігін анықтау;
3. Талдау нәтижелерін нормативтік көрсеткіштермен салыстыру және ауытқуларды анықтау;
4. Талдау нәтижелерін тіркеу және процесті түзету туралы шешім қабылдау үшін оларды беру.
|
Білімдер:
5-6 разрядтар:
1. Учаскеде қолданылатын ерітінділердің қышқылдығы мен сілтілігін анықтау әдістемесі;
2. Бөлу процесінің әртүрлі кезеңдеріндегі ерітінділердің қышқылдығы/сілтілігінің нормативтік мәндері;
3. Аналитикалық операцияларға қатысты орта мектеп бағдарламасы мен арнайы техникалық минимум шеңберіндегі химия негіздері;
4. Анализдер жүргізу кезінде реактивтермен және зертханалық жабдықтармен жұмыс істеу тәртібі.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Жеке құзыреттерге қойылатын талаптар:
|
Ұқыптылық
Талдаушы ойлау
Зейінділік
Тәртіптілік
Ұйымшылдық
Өзін-өзі бақылау
Ойлау жүйелілігі
Техникалық сауаттылық
Жауапкершілік
|
Техникалық регламенттер мен ұлттық стандарттардың тізімі:
|
КТП 010/2011 "Машиналар мен жабдықтардың қауіпсіздігі"; "Азаматтық қорғау туралы" № 188-V, 11.04.2014 жылғы Қазақстан Республикасының Заңы.
|
СБШ -нің ішіндегі басқа кәсіптермен байланыс:
|
СБШ-нің деңгейі:
|
Кәсіптің атауы:
|
|
|
|
4-тарау. Кәсіби стандарттың техникалық деректері
10. Мемлекеттік органның атауы: Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі.
Орындаушы: Топанова М.М., +7 (717) 257 22 51, m.topanova@mps.gov.kz.
11. Әзірлеуге қатысатын ұйымдар (кәсіпорындар):
12. Кәсіптік біліктілік жөніндегі салалық кеңес: 25.08.2026 жыл.
13. Кәсіптік біліктілік жөніндегі ұлттық орган: 03.09.2026 жыл.
14. "Атамекен" Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы: -
15. Нұсқа нөмірі және шығарылған жылы: Нұсқа 1, 2026 жыл.
16. Болжамды қайта қарау күні: 28.10.2029 жыл.
| |
Қазақстан Республикасы
Өнеркәсіп және құрылыс
министрінің
2026 жылғы 13 қазандағы
№ 508 бұйрығына
2-қосымша |
| |
Қазақстан Республикасы |
| |
Өнеркәсіп және құрылыс
министрінің
2025 жылғы 26 тамыздағы
№ 316 бұйрығына
9-қосымша |
КӘСІПТІК СТАНДАРТ "Құбырлар өндірісінен бөлек, шойын құю"
1-тарау. Жалпы ережелер
1. Кәсіптік стандарттың қолдану аясы: "Құбырлар өндірісінен басқа шойын құю" кәсіби стандарты Қазақстан Республикасының "Кәсіби біліктіліктер туралы" Заңының 5-бабының 5-тармағына және Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің бұйрығымен бекітілген кәсіби стандарттарды әзірлеу және (немесе) өзектендіру қағидаларына сәйкес әзірленді және білім беру бағдарламаларын қалыптастыруға, соның ішінде кәсіпорындардағы персоналды оқытуға, қызметкерлер мен білім беру ұйымдарының түлектерінің кәсіби біліктілігін тануға, сондай-ақ ұйымдар мен кәсіпорындарда басқару және персоналмен жұмыс істеу саласындағы кең ауқымды міндеттерді шешуге қойылатын талаптарды белгілейді.
2. Осы кәсіптік стандартта мынадай терминдер, анықтамалар мен қысқартулар қолданылады:
1) кәсіби тапсырма – еңбек функциясын жүзеге асырумен және қажетті нәтижеге қол жеткізумен байланысты іс-әрекеттер туралы нормативтік ұғым;
2) кесілетін металды құю – болашақ құйманы қалыптастыру үшін құю формасын сұйық металмен толтыру процесі;
3) құю /құйып салу/құйып шығару – кремний құю процесінің нәтижесінде алынған бұйым;
4) металдар мен қорытпаларды құюшы – келесі бағыт бойынша кәсіби міндеттерді орындайтын мамандық: сапалы құймаларды алу үшін қалыптарды дайындау мен балқытылған металды құюды қоса алғанда, шойын құю процестерін жүзеге асыру;
5) шай құю – дайындалған қалыптарға балқытылған шойынды құю арқылы құймалар алу процесі;
6) формаларды дайындау – металды кейіннен құю үшін құйма формаларын дайындау және жеткізу бойынша операциялар кешені.
3. Осы кәсіптік стандартта мынадай қысқартулар қолданылады:
1) ЭҚЖБ (Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктемесі) – Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы классификаторы.
2-тарау. Кәсіптік стандарттың паспорты
4. Кәсіптік стандарттың атауы: Құбырлар өндірісінен бөлек, шойын құю.
5. Кәсіптік стандарттың коды: C24511163.
6. ЭҚЖЖ секциясын, бөлімін, тобын, сыныбын және кіші сыныбын көрсету:
C Өңдеу өнеркәсібі
24 Металлургия өндірісі;
24.5 Металл құю;
24.51 Шойын құю;
24.51.1 Құбырлар өндіруден басқа, шойын құю.
7. Кәсіптік стандарттың қысқаша сипаттамасы: Сапалы құймаларды алу үшін қалыптарды дайындау мен балқытылған металды құюды қоса алғанда, шойын құю процестерін жүзеге асыру.
8. Кәсіптер карточкаларының тізімі:
1) Металдар мен қорытпаларды құюшы - 3 СБШ-нің деңгейі;
2) Металдар мен қорытпаларды құюшы - 2 СБШ-нің деңгейі.
3-тарау. Кәсіптер карточкалары
9. Кәсіптің карточкасы "Металдар мен қорытпаларды құюшы":
Топтың коды:
|
8121-4
|
Қызмет атауының коды:
|
8121-4-025
|
Кәсіптің атауы:
|
Металдар мен қорытпаларды құюшы
|
СБШ бойынша біліктілік деңгейі:
|
3
|
СБШ бойынша біліктілік ішкі деңгейі:
|
-
|
БТБА, БА, үлгілік біліктілік сипаттамалары бойынша біліктілік деңгейі:
|
2-шығарылым. "Жұмыстар мен жұмысшы кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығын (2-шығарылым) бекіту туралы" 2024 жылғы 12 ақпандағы № 30 бұйрығы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің бұйрығы.
116-117-параграфлар. Металдар мен қорытпаларды құюшы, 4-5 разряд
|
Кәсіптік білім деңгейі:
|
Білім деңгейі:
ТжКБ (жұмысшы кәсіптер)
|
Мамандық:
-
|
Біліктілік:
-
|
Жұмыс тәжірибесіне қойылатын талаптар:
|
Практикалық тәжірибесі кемінде 1 жыл немесе "Құю өндірісі" мамандығы бойынша кәсіби даярлықтан өтіп, кейін жұмыс орнында тағылымдамадан өту.
|
Формалды емес және информалы біліммен байланыс:
|
Кәсіби оқыту (қысқа мерзімді курстар)
|
Кәсіптің басқа ықтимал атаулары:
|
-
|
Қызметтің негізгі мақсаты:
|
Күрделі бөлшектері, иілген сызықтары және қиылысқан беттері бар бұйымдарды әртүрлі тәсілдермен — коккильде, қалыптарда, құм-қабықшалы қалыптарда, ерігіш модельдер бойынша және қысыммен құю әдісімен дайындау, сондай-ақ өз бетінше құю, балқыту процесі және жабдықтарға қызмет көрсету, соның ішінде ақауларды жою, пештер мен форсункаларды ұсақ жөндеу және бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалана отырып, құюдың температуралық параметрлерін бақылау.
|
Еңбек функциялардың сипаттамасы
|
Еңбек функцияларының тізбесі:
|
Міндетті еңбек функциялары:
|
1. Жоғары күрделіліктегі бөлшектерді құюды орындау;
2. Қыздыру процесі және жабдықты қызмет көрсету.
|
Қосымша еңбек функциялары:
|
|
Еңбек функциясы 1:
Жоғары күрделіліктегі бөлшектерді құюды орындау
|
Дағды 1:
Көкільге немесе қалыпқа қуыстары мен қиылысқан беттері бар күрделі бөлшектер мен бұйымдарды құю.
|
Қабілеттері:
4-5 разряд
1. Иінді және қиылысқан беттері бар күрделі бөлшектер мен бұйымдарды кокильге немесе қалыпқа құю;
2. Бөлшектің конфигурациясын ескере отырып, құю технологиясын таңдау;
3. Құю процесінде құйманың қиылысқан беттерінің түзілуін бақылау;
4. Шихта құрамының алынатын металдың қасиеттері мен сапасына әсерін ескеру.
|
Білімдер:
4-5 разряд
1. Балқыту пештерін, форсункаларды және кокильдерді құрылуы;
2. Шихта құрамының металл қасиеттері мен сапасына әсері.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 2:
Детальдарды әртүрлі тәсілдермен құю: құмды және қабықшалы формаларға, жинақы модельдер бойынша және қысыммен құю әдісімен.
|
Қабілеттері:
4-5 разряд
1. Детальдарды құмды және қабықшалы формаларға құюды орындау;
2. Ерітілетін модельдер бойынша детальдарды құюды орындау;
3. Сығым жасау әдісімен детальдарды құюды орындау;
4. Сығым жасау әдісімен құю кезінде құю-сығым машиналарының кинематикалық схемаларын пайдалану;
5. Құмды, қабықшалы формаларға және ерітілетін модельдер бойынша құю үшін пайдаланылатын қоспаларды белгіленген тәртіппен дайындау.
|
Білімдер:
4-5 разряд
1. Металдар мен қорытпаларды балқыту, оларды қалыптар мен кокильдерге құю әдістері мен тәртібі;
2. Құю машиналарының кинематикалық схемалары;
3. Құмды, қабықшалы қалыптарға және балқытылатын модельдер бойынша құю үшін пайдаланылатын қоспалардың құрамы;
4. Құюға арналған қоспаларды дайындау тәртібі.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Еңбек функциясы 2:
Қыздыру процесі және жабдықты қызмет көрсету
|
Дағды 1:
Құю температурасын өлшеу және бақылау
|
Қабілеттері:
4-5 разряд
1. Бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен сұйық металл температурасын өлшеу;
2. Құю температурасының белгіленген технологиялық талаптарға сәйкестігін бақылау;
3. Бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері негізінде балқыту режимін реттеу.
|
Білімдер:
4-5 разряд
1. Құю температурасы және оны өлшеуге арналған аспаптар.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 2:
Жабдықты ақаулардан арылту және ұсақ жөндеу жұмыстары
|
Қабілеттері:
4-5 разряд
1. Қызмет көрсетілетін жабдықтардағы (пештер, форсункалар, коккильдер) ақауларды жою;
2. Пештер мен форсункаларды ұсақ жөндеу жұмыстарын орындау;
3. Жөндеу жұмыстары жүргізілгеннен кейін жабдықтың жұмысқа жарамдылығын тексеру.
|
Білімдер:
4-5 разряд
1. Балқыту пештерінің, форсункалардың және кокильдердің құрылғысы.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Жеке құзыреттерге қойылатын талаптар:
|
Ұқыптылық
Зейінділік
Көру қабілеті (немесе байқағыштық)
Ұйымшылдық
Өзін-өзі бақылау
Техникалық сауаттылық
Жауапкершілік
|
Техникалық регламенттер мен ұлттық стандарттардың тізімі:
|
МЕМСТ 26358-84 "Шығын балқытпадан жасалған бұйымдар. Жалпы техникалық шарттар" — қолданыстағы мемлекетаралық стандарт, ол шығын балқытпадан құюдың кез келген тәсілімен алынған бұйымдарға қолданылады.
|
СБШ -нің ішіндегі басқа кәсіптермен байланыс:
|
СБШ-нің деңгейі:
|
Кәсіптің атауы:
|
2
|
Құймаларды дәнекерлеуші
|
2
|
Вагранка мен пешке шихта құюшы
|
3
|
Металл құюшы
|
3
|
Қысыммен құю машиналарындағы құюшы
|
3
|
Металлдар мен қорытпаларды балқытушы
|
10. Кәсіптің карточкасы "Металдар мен қорытпаларды құюшы":
Топтың коды:
|
8121-4
|
Қызмет атауының коды:
|
8121-4-025
|
Кәсіптің атауы:
|
Металдар мен қорытпаларды құюшы
|
СБШ бойынша біліктілік деңгейі:
|
2
|
СБШ бойынша біліктілік ішкі деңгейі:
|
-
|
БТБА, БА, үлгілік біліктілік сипаттамалары бойынша біліктілік деңгейі:
|
2-шығарылым. "Жұмыстар мен жұмысшы кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығын (2-шығарылым) бекіту туралы" 2024 жылғы 12 ақпандағы № 30 бұйрығы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің бұйрығы.
115-параграф. Металдар мен қорытпаларды құюшы, 3 разряд
|
Кәсіптік білім деңгейі:
|
Білім деңгейі:
негізгі орта білім
|
Мамандық:
-
|
Біліктілік:
-
|
Жұмыс тәжірибесіне қойылатын талаптар:
|
2-деңгейде (металл құюшы / қосымша құйма жасау операциялары) кемінде 6 айлық практикалық тәжірибе немесе стажға талап қойылмайтын "Құйма өндірісі" мамандығы бойынша кәсіптік даярлықтан өту.
|
Формалды емес және информалы біліммен байланыс:
|
Кәсіби оқыту (қысқа мерзімді курстар)
|
Кәсіптің басқа ықтимал атаулары:
|
-
|
Қызметтің негізгі мақсаты:
|
Қалыпқа немесе кокильге қарапайым және орташа күрделікті шойын бөлшектерді өз бетінше құю, балқыту барысын бақылау және оның қалыпты жүруін қамтамасыз ету, қызмет көрсетілетін жабдықтардағы ақауларды жою және дайын құймалардың сапасын сыртқы қарап шығу арқылы анықтау.
|
Еңбек функциялардың сипаттамасы
|
Еңбек функцияларының тізбесі:
|
Міндетті еңбек функциялары:
|
1. Қазыналарды, құю формаларын және құю құрылғыларын құюға дайындау;
2. Қазып алу (еріту) процесінің барысын бақылау және оның қалыпты жүруін қамтамасыз ету;
3. Дайын құймалардың сапасын бақылау.
|
Қосымша еңбек функциялары:
|
|
Еңбек функциясы 1:
Қазыналарды, құю формаларын және құю құрылғыларын құюға дайындау
|
Дағды 1:
Қазыншалар мен құю құрылғыларын дайындау
|
Қабілеттері:
1. Қазыналарды, құю формаларын және басқа да құю құрылғыларын құюға дайындау;
2. Конвейердегі топырақпен қалыптастыру кезінде белгіленген ырғақпен әртүрлі өлшемдегі жакеттерді кигізу және шешу;
3. Қазыналар мен формаларды дайындау кезінде көтергіш-тасымалдағыш құралдарды пайдалану.
|
Білімдер:
1. Қызмет көрсетілетін балқыту пештерінің, форсункалардың және кокильдердің құрылғысы;
2. Формалар мен кокильдерге құю тәртібі;
3. Литниктер мен шығару жолдарының (выпорлардың) орналасуы;
4. Құйылатын металдың температурасы.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 2:
Металл қасиеттері мен технологиялық қосымшаларды есепке алу
|
Қабілеттері:
1. Құятын бұйымға қатысты металдың (қоспаның) сорты мен балқу температурасын анықтау;
2. Құю кезінде ұйқыға және механикалық өңдеуге арналған қосымша өлшемдерді (припусктерді) ескеру;
3. Құятын бұйымның түрін қолданылатын құю түрімен сәйкестендіру.
|
Білімдер:
1. Металлдар мен қорытпалардың сорттары мен балқу температурасы;
2. Құюдың негізгі түрлері;
3. Ылжитуға және механикалық өңдеуге арналған қосымша өлшемдер (припусктер);
4. Дайын құймаға қойылатын талаптар.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Еңбек функциясы 2:
Қазып алу (еріту) процесінің барысын бақылау және оның қалыпты жүруін қамтамасыз ету
|
Дағды 1:
Қазып алу параметрлерін бақылау
|
Қабілеттері:
1. Пештегі металл балқыту барысын бақылау;
2. Металл мен қорытпалардың балқу температурасын бақылау;
3. Балқыту процесінің қалыпты (үзіліссіз) жүруін қамтамасыз ету;
4. Балқыту режимінің белгіленген параметрлерден ауытқуларын анықтау.
|
Білімдер:
1. Қызмет көрсетілетін балқыту пештері мен форсункалардың құрылғысы; 2. Металдар мен қорытпалардың балқу температурасы.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 2:
Қызмет көрсетілетін жабдықтың ақауларын жою
|
Қабілеттері:
1. Қызмет көрсетілетін жабдықтардың (пештердің, форсункалардың, кокильдердің) жұмысындағы ақауларды анықтау;
2. Қызмет көрсетілетін жабдықтардың ақауларын белгіленген құзыреттілік шегінде жою;
3. Жоғары білікті маманның араласуын талап ететін ақаулар туралы баяндау.
|
Білімдер:
1. Балқыту пештерінің, форсункалардың және кокильдердің құрылғысы.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылмайды
|
Еңбек функциясы 3:
Дайын құймалардың сапасын бақылау
|
Дағды 1:
Лейінділердің сапасын сыртқы қарап шығу арқылы анықтау
|
Қабілеттері:
1. Дайын құйманы сыртқы ақауларға тексеру;
2. Дайын құйманы құйма сапасына қойылатын талаптармен салыстыру;
3. Брак пен құюдың белгіленген технологиясынан ауытқуларды анықтау.
|
Білімдер:
1. Дайын құймаға қойылатын талаптар.
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Дағды 2:
Құятын бұйымның технологиялық параметрлерінің сәйкестігін тексеру
|
Қабілеттері:
1. Литниктер мен шығарылған бөліктердің (выпорлардың) орналасуының белгіленген технологияға сәйкестігін тексеру;
2. Ылжиғандық пен механикалық өңдеуге арналған рұқсаттардың (припусктердің) сақталуын тексеру;
3. Құю бұйымдарының геометриялық параметрлерінің берілген талаптарға сәйкестігін бағалау.
|
Білімдер:
1. Литниктер мен шығарулардың (выпорлардың) орналасуы;
2. Ылжитуға және механикалық өңдеуге арналған қосымша өлшемдер (припусктер).
|
Дағдыны тану мүмкіндігі:
|
Ұсынылады
|
Жеке құзыреттерге қойылатын талаптар:
|
Ұқыптылық
Зейінділік
Тәртіптілік
Қарау қабілеті (немесе байқағыштық)
Ұйымшылдық
Жауапкершілік
Өзін-өзі бақылау
Техникалық сауаттылық
|
Техникалық регламенттер мен ұлттық стандарттардың тізімі:
|
МЕМСТ 26358-84 "Сівергінен құйылған бұйымдар. Жалпы техникалық шарттар" (қолданыстағы, кез келген құю тәсілімен жасалған сівергінің барлық түрлеріне, соның ішінде сұр, соғылмалы және шар тәрізді графиті бар сівергіге таралады)
|
СБШ -нің ішіндегі басқа кәсіптермен байланыс:
|
СБШ-нің деңгейі:
|
Кәсіптің атауы:
|
3
|
Вакуумдық/орталықтандулы-вакуумдық және орталықтандулы құюшы
|
3
|
Қысыммен құю машиналарындағы құюшы
|
3
|
Металлдар мен қорытпаларды балқытушы
|
1
|
Қазанның жағып жабылушысы
|
1
|
Құймаларды сұрыптаушы
|
1
|
Металл, құймалар, бұйымдар мен бөлшектерді тазалаушы
|
4-тарау. Кәсіптік стандарттың техникалық деректері
11. Мемлекеттік органның атауы: Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі.
Орындаушы: Топанова М.М., +7(717)257 251, mo.topanova@mps.gov.kz.
12. Әзірлеуге қатысатын ұйымдар (кәсіпорындар): -
13. Кәсіптік біліктілік жөніндегі салалық кеңес: 26.08.2026 жыл.
14. Кәсіптік біліктілік жөніндегі ұлттық орган: 07.09.2026 жыл.
15. "Атамекен" Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы: -
16. Нұсқа нөмірі және шығарылған жылы: Нұсқа 1, 2026 жыл.
17. Болжамды қайта қарау күні: 30.12.2029 жыл.
