Жиі қойылатын сұрақтар

№

Қызмет бағыты

Сұрақ

Жауап

1

Әлеуметтік қамсыздандыру

Әлеуметтік аударымдар дегеніміз не?

Әлеуметтік аударымдар – бұл төлеушілер Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) аударатын міндетті төлемдер (пп.15) 1-т. Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 1-бабы).

2

Әлеуметтік қамсыздандыру

Әлеуметтік аударымдарды төлеуші кім?

Әлеуметтік аударымдарды төлеуші (бұдан әрі – төлеуші) — Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) әлеуметтік аударымдарды есептеуді және төлеуді жүзеге асыратын субъект.

Төлеушілерге мыналар жатады:

- жұмыс берушілер (жалдамалы жұмыскерлері бар заңды тұлғалар мен ЖК);

- жеке кәсіпкерлер (шаруа немесе фермер қожалықтарын қоса алғанда);

- жеке практикамен айналысатын адамдар (нотариустар, адвокаттар, жеке сот орындаушылары, кәсіби медиаторлар);

- өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін арнайы салық режимін қолданатын жеке тұлғалар;

- ҚР салық заңнамасында айқындалған және жұмыстарды орындауға немесе қызметтер көрсетуге азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар (МЖӘ) бойынша кірістер алатын жеке тұлғалар үшін әлеуметтік аударымдарды төлейтін салық агенттері.

Стандартты жұмыс берушілерден басқа, әлеуметтік аударымдарды төлеушінің мәртебесі жергілікті атқарушы органдарға (әкімдіктерге) немесе жеке көмекшілерге материалдық пайда төлейтін өзге де заңды тұлғаларға, сондай-ақ интернет-платформалардың операторларына (мысалы, Яндекс, Glovo, Volt және т.б.) – олар қызмет көрсететін немесе осы платформа (платформалық жұмыспен қамту) арқылы жұмыс істейтін жеке тұлғалар мен ЖК үшін әлеуметтік аударымдарды есептеуге және төлеуге міндетті (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 243-бабы).

3

Әлеуметтік қамсыздандыру

Әлеуметтік аударымдарды есептеуде шектеулер бар ма?

Бір төлеушіден әлеуметтік аударымдарды есептеудің ай сайынғы объектісі лимитпен шектеледі. Ол тиісті қаржы жылына белгіленген ең төменгі жалақының 7 еселенген мөлшерінен (7 ЕТЖ) аспауға тиіс (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 245-бабының 1-тармағы).

4

Әлеуметтік қамсыздандыру

Әлеуметтік аударымдарды төлеу мерзімі мен тәртібі қандай?

Негізгі мерзім: төлемдер ай сайын — табыс алынған айдан кейінгі айдың 25-күнінен кешіктірілмей жүргізіледі.

Алдын ала төлеу: өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамдар күнтізбелік жылдың ағымдағы және кейінгі айлары үшін әлеуметтік аударымдарды аванспен төлеуге құқылы (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 246-бабы).

5

Әлеуметтік қамсыздандыру

2026 жылы әлеуметтік аударымдар ставкасының мөлшері қандай?

2026 жылға арналған әлеуметтік аударымдар ставкасының мөлшері – 18,1 пайызды құрайды (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 244-бабының 1-тармағы).

6

Әлеуметтік қамсыздандыру

Әлеуметтік аударымдарды уақтылы төлемегені үшін жауапкершілік қандай?

Егер жұмыс берушінің (агенттің) 6 АЕК-тен астам сомаға зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдар бойынша борышы болса (2026 жылы 1 АЕК 4 325 теңгені құрайды, тиісінше 6 АЕК – 25 950 теңге хабарлама шегі), салық органдары оған қарыз пайда болған күннен бастап 5 жұмыс күнінен кешіктірмей ресми хабарлама жібереді.

Бизнеске хабарлама берілген күннен бастап қарызды өз еркімен жабу үшін 10 жұмыс күні беріледі.

Егер 10 жұмыс күні ішінде төлем түспесе, мемлекеттік кірістер органы шығыс операцияларын толық немесе ішінара тоқтатады: банктік шоттар бойынша – қамауға алу тек борыш сомасы шегінде ғана салынады; кассада – барлық қолма-қол шығындар бұғатталады. Бұғатталған кассадан қолма-қол ақшаны осы борышты және есептелген өсімпұлды өтеу есебіне банкке тапсыру үшін ғана алуға рұқсат етіледі (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 256-бабы).

7

Әлеуметтік қамсыздандыру

Инватакси қандай қызмет түрін ұсынады?

Инватакси – мүгедектігі бар адамдар мен мүгедек балаларға арналған арнайы тасымалдау қызметі. Қызмет оқуға және жұмысқа қатысуға, медициналық және әлеуметтік қызметтерді алуға, қоғамдық өмірге қатысуға көмектеседі (Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің міндетін атқарушының 2013 жылғы 1 қарашадағы № 859 «Автомобиль көлігімен (инватакси) мүгедек адамдарды тасымалдау бойынша қызметтер көрсету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының 3-тармағының 3-тармақшасы және 1-қосымшасы).

8

Әлеуметтік қамсыздандыру

Қызметті қалай алуға болады?

Енді инватакси қызметтері әлеуметтік қызметтер порталы арқылы біртіндеп ауыстырылуда. Бұл қызмет көрсетушіні таңдау мүмкіндігін, көбірек ашықтықты, бәсекелестікті дамытуды және мүгедектігі бар адамдардың жеке қажеттіліктерін есепке алуды қамтамасыз етеді (Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің м.а. «Автомобиль көлігімен мүгедек адамдарды тасымалдау (инватакси) бойынша қызметтер көрсету қағидаларын бекіту туралы» 2013 жылғы 1 қарашадағы № 859 бұйрығының 22-тармағы).

Мүгедектігі бар адамдар тауарлармен және көрсетілетін қызметтермен, мүгедектігі бар адамдарды тасымалдау жөніндегі көрсетілетін қызметтермен Қазақстан Республикасының мемлекеттік сатып алу туралы заңнамасына сәйкес: комиссияның қорытындысы негізінде әлеуметтік қызметтер порталында тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді жеткізушілер болмаған; комиссияның қорытындысы негізінде тұрғылықты жері бойынша инватаксиге мүгедек адамдарды тасымалдау жөніндегі қызметтерді жеткізушілер болмаған; протездік-ортопедиялық көмекпен, есту аппараттарымен, кохлеарлық имплантқа сөйлеу процессорын ауыстыру және баптау жөніндегі қызметпен, мүгедектігі бар адамдардың жеке тапсырыстары бойынша дайындалатын арнайы жүріп-тұру құралдарымен қамтамасыз ету жағдайларында қамтамасыз етіледі (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 169-бабы).

9

Әлеуметтік қамсыздандыру

Түнгі уақытта инватакси қызметін алуға бола ма?

Инватакси қызметтерін көрсетуге қойылатын талаптар мемлекеттік сатып алу туралы шартта ескертіледі, оған мүгедектігі бар адамдарға және мүгедектігі бар балаларға тәуліктің кешкі және түнгі уақытында, демалыс және мереке күндері қызмет көрсету үшін кезекші инватаксидің болуы кіреді (Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің міндетін атқарушының 2013 жылғы 1 қарашадағы № 859 «Автомобиль көлігімен (инватакси) мүгедек адамдарды тасымалдау бойынша қызметтер көрсету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының 59-тармағы).

10

Әлеуметтік қамсыздандыру

Инватакси қызметтерін ұсынуға не негіз болып табылады?

026/у нысаны бойынша ДКК-нің қолданыстағы қорытындысы қызметті алу үшін негіз болып табылады; ұйымдар маршруттар туралы мәліметтерді жергілікті атқарушы органдарға беруге міндетті; сапар қызметті алушының немесе ілесіп жүретін адамның қолымен расталады (Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің м.а. 2013 жылғы 1 қарашадағы № 859 «Автомобиль көлігімен (инватакси) мүгедек адамдарды тасымалдау бойынша қызметтер көрсету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының 24, 30, 32-тармақтары).

11

Әлеуметтік қамсыздандыру

Инватаксиді кім қолдана алады?

Қызмет көрсетіледі: мүгедектігі бар адамдарға; мүгедек балаларға; қозғалысы шектелген азаматтарға; арба-креслоларын пайдаланушыларға; ерекше медициналық көрсетілімдері бар жекелеген санаттарға (Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің м.а. «Автомобиль көлігімен (инватакси) мүгедек адамдарды тасымалдау бойынша қызметтер көрсету қағидаларын бекіту туралы» 2013 жылғы 1 қарашадағы № 859 бұйрығының 53-тармағы).

12

Әлеуметтік қамсыздандыру

Инватакси қызметін алу үшін қандай құжаттар қажет?

Өтініш; жеке куәлік; мүгедектік туралы анықтама; ДКК қорытындысы (026/у нысаны) (Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің м.а. «Автомобиль көлігімен мүгедек адамдарды тасымалдау (инватакси) бойынша қызметтер көрсету қағидаларын бекіту туралы» 2013 жылғы 1 қарашадағы № 859 бұйрығының 35-тармағы).

13

Әлеуметтік қамсыздандыру

Отбасының цифрлық картасы дегеніміз не?

Отбасының цифрлық картасы – «электрондық үкіметтің» ақпараттық-коммуникациялық платформасында іске асырылған талдамалық шешім (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 24-бабының 1-тармағы).

14

Әлеуметтік қамсыздандыру

Отбасының цифрлық картасы не үшін қажет?

Отбасының цифрлық картасының мәліметтері әлеуметтік қолдауға және мемлекеттік қызметтер көрсетуге мұқтаж адамдар мен отбасыларды анықтау үшін пайдаланылады (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 24-бабының 2-тармағы).

15

Әлеуметтік қамсыздандыру

Қазақстан Республикасында әлеуметтік әл-ауқатты анықтау әдістемесі бар ма?

Әдістемеге сәйкес отбасының әлеуметтік әл-ауқатының деңгейі бірнеше бағыттар бойынша көрсеткіштер жиынтығы негізінде анықталады, соның ішінде: кірістер мен несиелік міндеттемелер; отбасы мүшелерінің жұмыспен қамтылуы; жылжымалы және жылжымайтын мүлік; әлеуметтік қорғау қызметтерін алу; денсаулық жағдайы; білім; тұрғын үй жағдайлары; жеке қосалқы шаруашылықтың және жер учаскесінің болуы (Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің «Отбасының (адамның) әлеуметтік саламаттылығын айқындау әдістемесін бекіту туралы» 2023 жылғы 29 маусымдағы № 267 бұйрығының 3-тармағы).

16

Әлеуметтік қамсыздандыру

Электрондық еңбек биржасы дегеніміз не?

Электрондық еңбек биржасы – жұмыспен қамту саласында жұмыс іздеуге, персоналды іріктеуге және қызметтер алуға арналған бірыңғай цифрлық платформа (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 23-бабының 1-тармағы).

17

Әлеуметтік қамсыздандыру

Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін зейнетақы жарналарының мөлшерлемесі қандай?

Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін арнаулы салық режимін (СНР) енгізе отырып, ЖК мәртебесі жоқ азаматтар табыстың 1% мөлшерінде міндетті зейнетақы жарналарын (МЗЖ), сондай-ақ жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын (ЖМЗЖ) – табыстың 1% төлейді (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 101-1-бабы).

Платформалық жұмыспен қамту шеңберінде қызметті жүзеге асыратын тұлғалар үшін (таксистер, курьерлер және т.б.) міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) – табыстың 1% (бұл сома орындаушының нақты табысынан ұсталады), ал жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары (ЖМЗЖ) – табыстың 1%. 2026 жылғы реформаның маңызды нюансы: ЖМЗЖ интернет-платформа операторының өз қаражаты есебінен аударылады (мысалы, Яндекс Go немесе Wolt) (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 102-1-бабы).

18

Әлеуметтік қамсыздандыру

2026 жылы бала туу жәрдемақысының мөлшері қандай?

Тууға арналған жәрдемақы бюджет қаражаты есебінен мынадай мөлшерде төленеді: бірінші, екінші, үшінші балаға – 38,0 айлық есептік көрсеткіш (164 350 теңге); төртінші және одан да көп балаға – 63,0 айлық есептік көрсеткіш (272 475 теңге) (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 80-бабының 1-тармағы).

19

Әлеуметтік қамсыздандыру

2026 жылы бала күтімі бойынша ай сайынғы жәрдемақы мөлшері қандай?

Күтім бойынша жәрдемақы ай сайын бюджет қаражаты есебінен мынадай мөлшерде төленеді: бірінші балаға – 5,76 АЕК (24 912 теңге); екінші балаға – 6,81 АЕК (29 453 теңге); үшінші балаға – 7,85 АЕК (33 951 теңге); төртінші және одан да көп балаға – 8,90 АЕК (38 493 теңге) (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 82-бабының 1-тармағы).

20

Әлеуметтік қамсыздандыру

2026 жылы көп балалы отбасыларға ай сайынғы жәрдемақы мөлшері қандай?

Көп балалы отбасына берілетін жәрдемақы ай сайын бюджет қаражаты есебінен мынадай мөлшерде төленеді: төрт балаға – 16,03 АЕК (69 330 теңге); бес балаға – 20,04 АЕК (86 673 теңге); алты балаға – 24,05 АЕК (104 016 теңге); жеті балаға – 28,06 АЕК (121 360 теңге); сегіз және одан да көп балаға – әр балаға 4 АЕК (17 300 теңге) (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII Әлеуметтік кодексінің 91-бабының 1-тармағы).

21

Еңбек қатынастары

2026 жылы Қазақстанның еңбек заңнамасында не өзгереді?

2026 жылғы 8 маусымнан бастап бірқатар өзгерістер күшіне енді: қызметкерлердің еңбек құқықтарын қорғау күшейтілді; кадрлық процестерді цифрландыру жүргізілді; еңбек қатынастарының ашықтығы артты; еңбекті қорғау және жұмыс берушілердің жауапкершілігі күшейтілді.

Негізгі бағыттар: еңбек қатынастарын жасыруға тыйым салу (іс жүзінде еңбек қатынастарының белгілері – лауазым немесе кәсіп бойынша жұмыс, ішкі тәртіпке бағыну, жұмыс кестесі, тұрақты жалақы – болса, азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт ресімдеуге тыйым салынады); еңбекақы төлеу кепілдіктерінің күшейтілуі (үстеме жұмыс ақысы, демалыс пен мереке күндеріндегі жоғары төлем, түнгі уақыт үшін қосымша ақы, қызметкердің кінәсі болмаған кездегі бос тұрып қалуды төлеу); ұжымдық шарттарға қойылатын жаңа талаптар (ұйымдағы ең жоғары және ең төменгі жалақы арасындағы байланысты бекіту); еңбекті қорғаудың күшеюі (еңбек жағдайларын бақылауды күшейту, өндірістік жарақаттанудың алдын алу, қауіпті өндіріс қызметкерлеріне қосымша кепілдіктер); еңбек қатынастарын цифрландыру (электрондық еңбек шарттары, электрондық кадрлық құжат айналымы, сандық HR қызметтері, кадрлық процестерді автоматтандыру) (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 23, 33, 27, 103-109, 157, 182-186-баптары).

22

Еңбек қатынастары

Азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт дегеніміз не?

Азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт нақты жұмысты орындау немесе қызмет көрсету үшін жасалады. Мысалы: үй-жайды жөндеу; сайтты әзірлеу; дизайн жобасын дайындау. Бірақ азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт еңбек шартының орнына пайдаланылмауы тиіс (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 26-бабы).

23

Еңбек қатынастары

Қарым-қатынас қашан еңбек болып саналады?

Егер адам белгілі бір лауазым немесе мамандық бойынша жұмыс істесе, ұйымда тұрақты жұмыс істесе және жұмыс берушінің жұмыс процесінің бөлігі болса, бұл жағдайда еңбек шарты жасалуы керек. Жұмыс кестесінің болуы (қызметкер белгілі бір уақытқа жұмысқа келіп, белгіленген жұмыс режимін сақтауға міндетті болуы), ережелерге бағыну (ішкі тәртіпті сақтау, басшының нұсқауларын орындау, тәртіптік жауапкершілікке ие болу) және тұрақты жұмыс (төлемдердің ай сайын белгілі бір жұмыс нәтижесі үшін емес, еңбек функциясы үшін жалақы ретінде жасалуы) еңбек қатынастарының белгілерін көрсетеді.

Еңбек шарты қызметкерді ақылы демалыспен, еңбекті қорғау бойынша кепілдіктермен, әлеуметтік аударымдармен, еңбек құқықтарын қорғаумен және заңнамада көзделген өзге де кепілдіктермен қамтамасыз етеді. Өзгерістер еңбек қатынастарының ашықтығын арттыруға және қызметкерлердің құқықтарын қорғауға бағытталған (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 27-бабы).

24

Еңбек қатынастары

Үстеме жұмысқа ақы қалай төленеді?

Белгіленген жұмыс уақытының ұзақтығынан асатын жұмыс жоғары мөлшерде төленуге тиіс (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 108-бабы).

25

Еңбек қатынастары

Демалыс және мереке күндері жұмыс қалай төленеді?

Мереке және демалыс күндеріндегі жұмысқа ақы төлеу еңбек немесе ұжымдық шарттардың және (немесе) жұмыс беруші актісінің талаптарына сәйкес жоғары мөлшерде, бірақ қызметкердің күндік (сағаттық) ставкасы негізге алына отырып, бір жарым мөлшерден төмен емес мөлшерде жүргізіледі (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 109-бабы).

26

Еңбек қатынастары

Түнгі уақыттағы еңбекке ақы қалай төленеді?

Түнгі уақытта жұмыс істеу қосымша физикалық және психологиялық шығындарды талап етеді, сондықтан заңнама түнгі уақытта жұмыс істегені үшін қосымша ақы көздейді (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 110-бабы).

27

Еңбек қатынастары

Бос тұру уақыты төленеді ме?

Бос тұруды ресімдеу және төлеу тәртібі еңбек немесе ұжымдық шартта айқындалады; мұндай шарттар болмаған кезде жұмыс берушінің актісімен себебін көрсете отырып ресімделеді. Бос тұрып қалуға ақы төлеу: тараптарға тәуелді емес себептер бойынша – ЕТЖ-дан төмен емес; жұмыс берушінің кінәсінен – орташа жалақының кемінде 50%-ы; қызметкердің кінәсінен – жүргізілмейді. Бос уақыт аяқталғаннан кейін жұмыс беруші қызметкерге жұмысқа шыққан күні туралы хабарлайды; қызметкер көрсетілген мерзімде жұмысқа кірісуге міндетті, ал келмеген жағдайда тәртіптік жауапкершілікке тартылуы мүмкін (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 112-бабы).

28

Еңбек қатынастары

Жалақыдан ұстап қалу қалай жүзеге асырылады?

Қызметкердің жалақысынан ұстап қалу сот шешімінің негізінде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларда жүргізіледі. Жұмыс беруші алдындағы берешекті өтеу үшін ұстап қалу заңнамада және еңбек келісімдерінде көзделген жағдайларда қызметкерді хабардар ете отырып, жұмыс берушінің актісі негізінде жүргізіледі. Ұсталымдардың жалпы мөлшері қызметкерге тиесілі жалақының 50%-нан аспауы тиіс (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 115-бабы).

29

Еңбек қатынастары

Жұмыс беруші жұмыскерге еңбек жағдайларының өзгергені туралы қандай мерзімде хабарлауға міндетті?

Қызметкерді еңбек жағдайларының өзгергені туралы міндетті жазбаша хабардар ету мерзімі 15 күнтізбелік күннен 15 жұмыс күніне өзгертілді (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 46-бабының 2-тармағы).

30

Еңбек қатынастары

2026 жылы жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек шартын бұзуда өзгерістер бар ма?

«Жалғызбасты аналар» сөздері «жалғызбасты ата-анаға» ауыстырылды. Бұл жалғызбасты әкелер мен аналардың құқықтарын теңестірді: енді 14 жасқа дейінгі баланы (немесе 18 жасқа дейінгі мүгедек баланы) тәрбиелеп отырған жалғызбасты әкелермен жұмыс берушінің бастамасы бойынша шартты бұзуға тыйым салынады (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 54 және 68-баптары).

31

Еңбек қатынастары

Уақыт есебін қорытындылауда өзгерістер бар ма?

Мереке және демалыс күндері жұмыс істеген сағаттарды есепке алу ережелері түзетілді. Жұмыс уақытының жиынтық есебі кезінде есепті кезеңдегі үстеме сағаттар мереке және демалыс күндері жұмыс істеген сағаттарды қоспағанда, нақты жұмыс істеген сағаттар мен есепті кезеңдегі сағат нормасы арасындағы айырма ретінде айқындалады (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 75-бабының 10-тармағы).

32

Еңбек қатынастары

Лауазымды қоса атқару ақылы ма?

2026 жылы даулы норма алынып тасталды – ол лауазымдық міндеттерде жазылған болса, қызметкерге әріптесін уақытша ауыстырғаны үшін қосымша ақы төлемеуге мүмкіндік беретін. Негізгі жұмыспен қатар қосымша жұмыстарды орындайтын қызметкерге лауазымдарды қоса атқару, қызмет көрсету аймағын кеңейту немесе уақытша болмаған қызметкерді ауыстыру жөніндегі міндеттер үшін қосымша ақы төленеді. Қосымша ақының мөлшері қосымша жұмыс көлемін ескере отырып, жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы келісім бойынша айқындалады (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 111-бабы).

33

Еңбек қатынастары

Жұмыс беруші жұмысқа қабылдаудан бас тарту себебін жазбаша түсіндіруге міндетті ме?

Жазбаша бас тарту жүкті әйелдердің, 3 жасқа дейінгі балалары бар адамдардың, кәмелетке толмағандардың және мүгедектігі бар адамдардың талап етуі бойынша ғана беріледі. Қалған кандидаттарды оның себебін жазбаша түсіндіруге заң міндеттемейді (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 25-бабының 2-тармағы (өзгеріс ҚР 03.06.2026 ж. № 295-VIII Заңымен енгізілген)).

34

Еңбек қатынастары

Жұмыс берушінің актілеріне не жатады?

Жұмыс берушінің актілері – жұмыс беруші шығаратын бұйрықтар, өкімдер, нұсқаулықтар, ережелер, ауысым кестелері, вахта кестелері, демалыс кестелері (пп.41) 1-т. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 1-бабы).

35

Еңбек қатынастары

Қызметкер жұмыста жеке өмірі мен қадір-қасиетін қорғауға құқылы ма?

Қызметкердің жеке өмірге қол сұғылмаушылыққа, ар-намысты құрметтеуге және еңбек қызметі процесінде психологиялық қысымнан қорғауға ресми құқығы бар (пп.27) 1-т. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 22-бабы (Қазақстан Республикасының 03.06.2026 ж. № 295-VIII Заңымен толықтырылды)).

36

Еңбек қатынастары

2026 жылы еңбек шартын тоқтату бойынша қандай өзгерістер болды?

Егер шарттың мерзімі аяқталған күн еңбекке уақытша жарамсыздық немесе әлеуметтік демалыс кезеңімен сәйкес келсе, шарт осы кезең аяқталғанға дейін автоматты түрде ұзартылады. Енді аурухана парағы жабылған немесе демалыс аяқталған күннен кейінгі күн ресми түрде шартты тоқтату күні болып саналады (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 60-бабы; өзгерістер мен толықтырулар Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 7 сәуірдегі № 277-VIII және 2026 жылғы 3 маусымдағы № 295-VIII заңдарымен енгізілді).

37

Еңбек қатынастары

Материалдық жауапты тұлғалармен еңбек шартын тоқтату бойынша өзгерістер бар ма?

Хабарлама мерзімі өткеннен кейін қызметкер жұмысты тоқтатуға, ал жұмыс беруші қызметкердің еңбек қызметіне байланысты құжаттарды беруге және барлық тиесілі төлемдерді жүргізуге міндетті.

Егер қызметкер материалдық жауапты тұлға болып табылса және оның кінәсінен жұмыс берушінің мүлкін немесе құжаттамасын беру аяқталмаса, еңбек шарты осындай беру аяқталған күннен бастап тоқтатылады. Жұмыс беруші хабарлау мерзімі ішінде мүлікті және құжаттаманы қабылдау-беруді қамтамасыз етуге міндетті (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 56-бабының 5-тармағы; өзгерістер мен толықтырулар Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 7 сәуірдегі № 277-VIII және 2026 жылғы 3 маусымдағы № 295-VIII заңдарымен енгізілді).

38

Еңбек қатынастары

Ұйымның бірінші басшысымен еңбек шартын тоқтату тәртібіне өзгерістер енгізілді ме?

Ұйым басшысымен еңбек шарты енді оның қолданылу мерзімі аяқталған кезде автоматты түрде тоқтатылмайды. Қатысушылардың (құрылтайшылардың) жалпы жиналысы жаңа басшыны тағайындағанға дейін, егер заңнамада немесе уәкілетті органның шешімінде өзгеше көзделмесе, қолданыстағы басшы өз міндеттерін атқаруды жалғастырады (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 140-бабы; өзгерістер мен толықтырулар Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 7 сәуірдегі № 277-VIII және 2026 жылғы 3 маусымдағы № 295-VIII заңдарымен енгізілді).

39

Еңбек қатынастары

Еңбек шартының қолданылу мерзімі аяқталғаннан кейін оны тоқтату тәртібінде өзгерістер болды ма?

Жұмыс берушінің жүкті әйелмен немесе үш жасқа дейінгі баласы бар қызметкермен мерзімді еңбек шартын ұзарту жөніндегі міндеті уақытша болмаған қызметкерді ауыстыру жағдайларына ғана емес, сондай-ақ белгілі бір немесе маусымдық жұмысты орындау уақытына жасалған еңбек шарттарына да қолданылмайды (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 51-бабы; өзгеріс ҚР 03.06.2026 ж. № 295-VIII заңымен енгізілді).

40

Еңбек қатынастары

Еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторды тағайындау тәртібі қандай?

Еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспектор еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі өндірістік кеңестің шешімімен бекітіледі. Бақылауды жүзеге асыруды, жазатайым оқиғаларды тергеуге қатысуды, ақпарат пен объектілерге қол жеткізуді, сондай-ақ еңбекті қорғау жөніндегі ішкі актілерді әзірлеуге қатысуды қоса алғанда, оны тағайындау тәртібі, құқықтары мен өкілеттіктері бекітілді (Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Еңбек кодексінің 203-1-бабы; өзгеріс ҚР 03.06.2026 ж. № 295-VIII заңымен енгізілді).