ИПС "Әділет"

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АТЫНАН

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты Төраға Э.Ә. Азимова, судьялар А.Қ. Ескендіров, Қ.Т. Жақыпбаев, А.Е. Жатқанбаева, А.Қ. Қыдырбаева, Қ.С. Мусин, Б.М. Нұрмұханов, Е.Ә. Оңғарбаев және Р.А. Подопригора қатысқан құрамда,

өтініші субъектісі Ж.К. Кожановтың өкілі – заң консультанты Д.С. Мустафинаның,

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің өкілі – Заң мен норма шығармашылығын үйлестіру департаментінің бастығы Р.В. Зұлхайыровтың,

Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің өкілі – Балалардың құқықтарын қорғау комитеті төрағасының орынбасары Ж.П. Карамбаевтың,

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің өкілі – Қоғамдық тәртіп саласындағы заңнама департаментінің директоры Д.А. Сүлейменовтің,

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының өкілі – Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі Т.Б. Адамовтың,

Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімінің бас консультанты Б.С. Исаметовтің,

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімі меңгерушісінің орынбасары Н.А. Сартаеваның,

Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың өкілі – Құқықтық және ұйымдастыру-талдау жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары Д.Т. Абдрахманованың,

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының өкілі – Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру институтының профессоры, заң ғылымдарының кандидаты В.В. Ханның,

Қазақстан Республикасы Заңнама және құқықтық ақпарат институтының өкілі – жетекші ғылыми қызметкер, заң ғылымдарының кандидаты Е.С. Абулгазиннің,

Парламентаризм институтының өкілі – атқарушы директор, заң ғылымдарының кандидаты А.К. Канатовтың қатысуымен,

өзінің ашық отырысында 2014 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің (бұдан әрі – ӘҚбК) 50-бабы екінші бөлігінің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін тексеру туралы өтінішті қарады.

Баяндамашы – Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы А.Е. Жатқанбаеваны және отырысқа қатысушыларды, сарапшы – Лестер университетінің заң ғылымдарының докторы (PhD) Х.К. Ажигулованы тыңдап, конституциялық іс жүргізу материалдарын зерделеп және Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқық нормаларына талдау жасай отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты

анықтады:

Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына (бұдан әрі – Конституциялық Сот) ӘҚбК-нің 50-бабы екінші бөлігінің Қазақстан Республикасы Конституциясының (бұдан әрі – Конституция, Негізгі Заң) 14-бабының 2-тармағына сәйкестігін қарау туралы өтініш келіп түсті. Осы нормаға сәйкес әкімшілік қамаққа алу қолданылмайтын адамдар қатарына басқалармен бірге он төрт жасқа дейінгі баласы бар әйелдер және он төрт жасқа толмаған баласын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдар жатады.

Іс материалдарынан соттың Ж.К. Кожановқа қатысты он бес тәулік мерзімге әкімшілік қамаққа алуды қолданғанын түсінуге болады. Сот өтініш субъектісінің он төрт жасқа дейінгі балам бар деген дәлелдеріне баланың басқа да заңды өкілі – елдің басқа өңірінде тұрып жатса да, ата-ана құқықтарынан айырылмаған анасы бар деп уәж келтіріп, бұл жағдайда ӘҚбК-нің 50-бабының екінші бөлігі қолданылмайды деп оларды қабылдамаған.

Ж.К. Кожанов әкімшілік қамаққа алуды қолданған кезде артықшылық он төрт жасқа дейінгі баласы бар әйелдерге беріліп, ал ер адамдарға қатысты қосымша өлшемшарт – осы жастағы баласын жалғыз өзі тәрбиелеуі белгіленгендіктен, ӘҚбК-нің 50-бабының екінші бөлігінде жынысқа байланысты кемсіту белгілері бар деп есептейді.

ӘҚбК-нің аталған нормасының конституциялылығын тексере келе өтініш нысанасы шеңберінде Конституциялық Сот мыналарды негізге алады.

1. Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары танылады және оларға кепілдік беріледі. Адамның және азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, конституциялық құрылыс пен қоғамдық имандылыққа нұқсан келтірмеуге тиіс. Әркім Қазақстан Республикасының Конституциясын және заңнамасын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен қадір-қасиетін, мемлекеттік рәміздерімізді құрметтеуге міндетті (Негізгі Заңның 12-бабының 1 және 5-тармақтары, 34-бабы).

Әркімге тумысынан жазылған адам құқықтары мен бостандықтарының абсолютті және ажыратылмас болуы бірқатар конституциялық кепілдіктермен қамтамасыз етіледі (Конституцияның 39-бабының 1-тармағы) және заң шығарушы мен құқық қолданушы оларды сақтауға міндетті.

Адамның іргелі құқықтарының бірі – әркімнің жеке бас бостандығына құқығы (Конституцияның 16-бабының 1-тармағы). Адамды қоғамнан, отбасынан оқшаулауға және еркін жүріп-тұру мен қарым-қатынас мүмкіндігін болғызбауға, еңбек функцияларын орындауды тоқтатуға әкеп соғатын мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану арқылы осы етене құқықты шектеу қалыпты тыныс-тіршілікті қамтамасыз етумен, сондай-ақ өзіне жүктелген міндеттерді атқарумен байланысты басқа да жеке бас құқықтарын іске асыруға айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан оларды енгізу және қолдану кезінде конституциялық маңызы бар мақсат пен шек қатаң сақталуға және қоғамдық, мемлекеттік, жеке мүдделердің ақылға қонымды теңгерімі қамтамасыз етілуге тиіс.

Бұл Біріккен Ұлттар Ұйымы (бұдан әрі – БҰҰ) Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 10 желтоқсандағы 217 А (III) резолюциясымен қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының (бұдан әрі – Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы) ережелеріне сәйкес келеді, онда әр адамның қоғам алдында міндеттері бар және өзінің құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асырған кезде басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын тиісінше тануды және құрметтеуді қамтамасыз ету және демократиялық қоғамдағы моральдің, қоғамдық тәртіп пен ортақ игіліктің әділетті талаптарын қанағаттандыру мақсатында ғана оған заңмен белгіленген шектеулер қойылуға тиіс делінген (29-баптың 1 және 2-тармақтары).

2. Неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында болады, ал балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу – ата-ананың етене құқығы әрі міндеті (Конституцияның 27-бабының 1 және 2-тармақтары).

Конституциялық бақылау органы өзінің қорытынды шешімдерінде Конституцияның осы ережелері балалардың ерекше құқықтық мәртебесін, құқықтары мен бостандықтарын, оларды іске асыру кепілдіктерін кейіннен салалық заңнамада бекіту және реттеу үшін мызғымас конституциялық құндылық ретінде баланы қорғаудың кешенді жүйесінің әлеуметтік-экономикалық және саяси-құқықтық бастауларын қалайды деп баса атап өткен болатын (Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2015 жылғы 18 мамырдағы № 3 және 2018 жылғы 10 сәуірдегі № 3 нормативтік қаулылары).

Қазақстан Республикасы БҰҰ Бас Ассамблеясының 1989 жылғы 20 қарашадағы 44/25 резолюциясымен қабылданған (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысымен ратификацияланған) Бала құқықтары туралы конвенцияға қатысушы ретінде балаға ата-анасының, қамқоршыларының немесе заң бойынша бала үшін жауапкершілікті мойнына алған басқа да адамдардың құқықтары мен міндеттерін назарға ала отырып, бала игілігі үшін қажетті қорғауды және қамқорлықты қамтамасыз етуге міндеттенеді, сондай-ақ осы мақсатта барлық тиісті заңнамалық және әкімшілік шараларды жүзеге асырады. Бұдан басқа, балаларға қатысты іс-әрекеттердің бәрінде, оларды әлеуметтік қамсыздандыру мәселелерімен айналысатын мемлекеттік немесе жекеше мекемелердің, соттардың, әкімшілік немесе заң шығарушы органдардың қабылдағанына қарамастан, ең бірінші кезекте баланың мүдделерін барынша толық қамтамасыз етуге көңіл бөлінуге тиіс (3-баптың 1 және 2-тармақтары). Бұл бала мүддесіне қатысты кез келген қабылданатын шешімге оған салдары қалай болмақ деген арқылы баға берілуі керек дегенді білдіреді. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1959 жылғы 20 қарашадағы 1386 (XIV) резолюциясымен қабылданған Бала құқықтары декларациясының қағидаттарына сәйкес бала мүмкіндігінше ата-анасының қамқорлығы мен жауапкершілігін көріп және кез келген жағдайда махаббатқа бөленіп, моральдық және материалдық қамтамасыз етуді сезініп өсуге тиіс; айрықша мән-жайлар орын алған жағдайларды қоспағанда, жас бала анасынан ажыратылмауға тиіс.

Дау айтылып отырған нормада қолданылатын "он төрт жасқа дейінгі бала" санаты осы жастағы баланың ата-анасының не оларды алмастыратын адамдардың үнемі күтіміне, тәрбиесіне және күнделікті өміріне қатысуына жоғары дәрежеде тәуелді екенін заңнамалық тұрғыдан тануды көрсетеді.

Аталған жас шегі баланың объективті осалдығының өлшемшарты ретінде нормативтік-құқықтық мәнге ие және ол әрбір нақты жағдайда тәуелділік дәрежесіне жеке-дара баға беруді көздемейді.

3. Заң шығарушы Конституцияның 61-бабы 3-тармағының 1) тармақшасына сәйкес жеке және заңды тұлғалардың әкімшілік жауаптылығы мәселелерін құқықтық реттеу шеңберінде ӘҚбК-де әкімшілік қамаққа алуды негізгі әкімшілік жазалардың бірі ретінде, сондай-ақ жасағаны үшін осы жаза түрі қолданылатын әкімшілік құқық бұзушылық құрамдарын айқындап өткен.

ӘҚбК әкімшілік жаза түрлерін мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы ретінде бекітіп, олар құқық бұзушылық жасаған адамды заңнама талаптарын сақтау және құқықтық тәртіпті құрметтеу рухында тәрбиелеу, сондай-ақ құқық бұзушының өзінің де, басқа адамдардың да жаңа құқық бұзушылық жасауының алдын алу мақсатында қолданылады деп айқындайды. Әкімшілік жазаның қолданылуы адамға тән азабын шектіруді немесе оның қадір-қасиетін қорлауды мақсат етпейді.

Әкімшілік қамаққа алу – құқық бұзушыны сот тағайындаған (отыз тәулікке дейінгі, ал төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы режимі талаптарын бұзғаны үшін қырық бес тәулікке дейінгі) мерзімге қоғамнан және отбасынан оқшаулау. Айрықша жағдайларда мұны судья жасалған әкімшілік құқық бұзушылықтың сипатын, кінәлінің жеке басын, оның ішінде құқық бұзушылық жасағанға дейінгі және одан кейінгі мінез-құлқын, мүлiктiк жағдайын, жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды ескере отырып, ӘҚбК-нің Ерекше бөлігінің баптарында көзделген шекте тағайындайды (ӘҚбК-нің 50-бабының бірінші бөлігі, 55-бабының екінші және үшінші бөліктері).

Заң шығарушы әкімшілік қамаққа алуды ең қатаң әкімшілік жаза түрі ретінде санап және оның ерекше сипатын ескере отырып, осы жаза түрін қолдануға болмайтын адамдардың санаттарын айқындады: олар – жүкті әйелдер; он төрт жасқа дейінгі баласы бар әйелдер; он сегіз жасқа толмаған адамдар; бірінші және екінші топтардағы мүгедектігі бар адамдар; елу сегіз жастан асқан әйелдер; алпыс үш жастан асқан ер адамдар; он төрт жасқа толмаған баласын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдар.

Мұндай артықшылықтарды белгілеу қылмыстық заңда және әкімшілік құқық бұзушылық заңнамасында негізге алынған ізгілік пен әділдік, жауаптылықты даралау мен саралау қағидаттарын іске асырумен байланысты. Бұларда белгілі бір санаттағы азаматтарға қатысты жаза мен әкімшілік жаза қолданылған кезде олардың жасына, әлеуметтік жағдайына және басқа жағдайларға байланысты ерекше көзқарас айқын байқалады.

Он төрт жасқа дейінгі баласы бар әйелдердің және он төрт жасқа толмаған балаcын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдардың осы санатқа енгізілуі азаматтардың ең осал санаты ретінде балалардың (баланың) мүдделерін барабар қорғау және барынша толық қамтамасыз ету бойынша мемлекет міндеттемелеріне сәйкес келеді, сондай-ақ өз мүдделеріне қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, әр баланың отбасында өмір сүру және тәрбиелену, ата-анасының қамқорлығында болу және олармен бірге тұру құқығын ("Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" 2011 жылғы 26 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Кодексінің (бұдан әрі – НОтК) 60-бабы) іске асыруға негіз болады. Аталған саралау он төрт жасқа дейінгі бала өзін жеке-дара және тікелей күтіп-бағатын және қамқорлық жасайтын адамды оқшаулау салдарынан тиісті күтімнен және тәрбиеден шын мәнісінде айырылуы мүмкін жағдайлардың алдын алуға бағытталған.

Сонымен, құқықтық реттеудегі айырмашылық жыныс белгілеріне емес, ата-анасының әрбірінің баласына үздіксіз күтім жасауды қамтамасыз етуге нақты қатысу дәрежесіне негізделеді.

4. Конституцияға сәйкес заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды (14-бап).

Тең болу конституциялық қағидаты айырмашылықтардың объективті сипаты, ақылға қонымды негіздемесі болған және конституциялық маңызы бар мақсатқа қол жеткізуге бағытталған жағдайда құқықтық реттеуде оларды белгілеуге жол береді.

Конституцияның 39-бабының 1-тармағына сәйкес адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын қорғау мақсатына қажетті шамада ғана және тек заңмен шектелуі мүмкін.

Аталған ережелерден құқықтар мен бостандықтарды кез келген шектеу заңды, қажетті және мөлшерлес болуға, сондай-ақ анық және болжамды құқықтық өлшемшарттарға негізделуге тиіс деген шығады.

Демек, бірдей жағдайларда құқық субъектілері тең құқықтық жағдайда болуға тиіс. Конституциялық-құқықтық мақсаттарды көздемейтін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын шектеу шегі мәселесіне өзгеше көзқарас Конституцияның 39-бабына қайшы келеді (Конституциялық Соттың 2023 жылғы 14 шілдедегі № 21-НҚ нормативтік қаулысы және басқалар). Бұл заң шығарушы шектен тыс емес, құқық мәніне нұқсан келтіретіндей шектеулерді қолданбай, қажетті және конституциялық тұрғыдан танылған мақсаттарға негізделген шектеулерді ғана қолдануға тиіс дегенді білдіреді. Мемлекет мұндай шектеулерді белгілей отырып, ақылға қонымдылық, қажеттілік пен мөлшерлестік өлшемшарттарының, сондай-ақ құқықтық қатынастардың барлық қатысушыларының, әсіресе балалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын қамтамасыз етуге міндетті (Конституциялық Соттың 2024 жылғы 23 шілдедегі № 49-НҚ нормативтік қаулысы және басқалар).

Жасына байланысты аса әлеуметтік және құқықтық қорғауды қажет ететін балаларға қамқорлық жасау физиологиялық және өзге де факторларға байланысты әке мен ана арасында кейбір айырмашылықтың, ерекшеліктің, артықшылық пен шектеудің болуына негіз болады. Бұл ұстаным халықаралық актілерде көрініс тауып, ананы қорғауға бағытталған арнайы шаралар кемсіту болып саналмайды (Қазақстан Республикасы 1998 жылғы 29 маусымда БҰҰ Бас Ассамблеясының 1979 жылғы 18 желтоқсандағы № 34/180 резолюциясымен қабылданған Әйелдерге қатысты кемсiтудiң барлық нысандарын жою туралы конвенцияға қосылу туралы заң қабылдады), ана және нәресте болу жағдайы ерекше қамқорлық пен көмек алу құқығын береді (Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 25-бабының 2-тармағы) деп белгіленген. Осы көзқарастар заң аясында қолданылатын және арнайы әйелдердің, әсіресе жүкті әйелдер мен емізетін аналардың, сондай-ақ балалардың, жасөспірімдердің, қарт, науқас немесе мүгедек адамдардың құқықтары мен ерекше мәртебесін қорғауға арналған шаралар кемсіту ретінде қаралмайды (БҰҰ Бас Ассамблеясының 1988 жылғы 9 желтоқсандағы 43/173 резолюциясымен қабылданған Қандай да бір түрде ұсталған немесе қамауға алынған барлық тұлғаларды қорғау қағидалары жинағының № 5 қағидасы) дегеннен де көрінеді.

Мұндай түсінуді Конституциялық Сот он төрт жасқа дейінгі баласы бар әйелдерге және осындай жасқа толмаған баласын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдарға әкімшілік қамаққа алудың қолданылуына тыйым салуды көздейтін ӘҚбК-нің 50-бабы екінші бөлігінің ережесі кемсітпеу қағидатын бұзбайды деп есептейді.

5. Сонымен қатар, ӘҚбК-нің 50-бабының екінші бөлігіне өтініш нысанасы шеңберінде жүргізілген талдау көрсеткендей, оның ережесі формалды айқындылық талаптарына сай келмейді және әртүрлі түсіндіруге жол береді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының "Соттардың Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің Жалпы бөлігінің нормаларын қолдануының кейбір мәселелері туралы" 2016 жылғы 22 желтоқсандағы № 12 нормативтік қаулысында жасағаны үшін әкімшілік қамаққа алу түріндегі әкімшілік жаза белгіленген әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қараған кезде соттардың әкімшілік қамаққа алуды қолдануға жол бермейтін, ӘҚбК-нің 32 және 50-баптарының екінші бөліктерінде көзделген мән-жайлардың бар-жоғын мұқият анықтауы көзделген.

Қаралып отырған норма құқық бұзушы мен бала арасында туыстық немесе өзге де байланыстың бар-жоғын айқындамайды, гендерлік белгіні (ер адамды) ғана көрсетіп қоя салады. Бұлайша жазып қоя салудан қамаққа алуға жататын субъект құрамына қатысты соттың аталған норманы әркелкі түсіндіру және әртүрлі қолдану тәуекелі, оған әкелерді ғана емес, балаға тәрбие беру функциясын орындап жүрген өзге адамдарды да (қорғаншыларды, қамқоршыларды және басқа адамдарды) жатқызу мүмкіндігі туындайды.

Норма "баласын жалғыз өзі тәрбиелеуші" өлшемшартының мазмұнын ашпайды, заңдық маңызы бар мән-жайлардың толық тізбесін айқындамайды және құқық қолдану практикасында оны анықтауға біркелкі тәсілді қамтамасыз етпейді.

Құқықтық норманың тұжырымдамасында ер адамның баланы жалғыз өзі тәрбиелеу фактісі анықталған кезде соттардың адамның формалды танылған мәртебесін, тиісті актілермен расталған заңды фактілерді және орындалған рәсімдер нәтижелерін (баланың анасының қайтыс болуы, оны қайтыс болған немесе хабар-ошарсыз кеткен, әрекетке қабілетсіз, әрекет қабілеті шектеулі деп тану, баланың тұрғылықты жері әкесімен болады деп анықтай отырып некені бұзу) ғана негізге алуы керек екені немесе соттардың ер адамның (әкесінің) балаға тәрбие беру бойынша негізгі функцияларды шын мәнінде орындайтынын куәландыратын өзге де мән-жайларды (анасының науқастануына немесе тұратын жерінде баланың болмауына байланысты тәрбие беруді және оған қамқорлық жасауды тікелей жүзеге асыруға үнемі мүмкіндіктің болмауы және тағы басқа) назарға алуы мүмкін екені анық берілмеген.

Конституциялық Сот құқықтық реттеудің атап өтілген олқылықтары орын алған кезде және сот практикасы мәселелері бойынша түсіндірулер болмаған кезде адам құқықтары мен бостандықтарының бұзылу тәуекелі және баланы, отбасы мен басқа да құндылықтарды қорғау туралы конституциялық ережелердің тиісінше іске асырылмау тәуекелі сақтала бермек деп пайымдайды.

6. Әкімшілік қамаққа алу – құқық бұзушыны сот тағайындаған мерзімге қоғамнан және отбасынан оқшаулау, бұл оның асырауындағы немесе қамқорлығындағы кәмелетке толмағандарды, өзге де мұқтаж адамдарды күтімсіз және күнделікті тіршілікке жұмсалатын қаражатсыз, сондай-ақ мүлікті қараусыз уақытша қалдыруға сөзсіз әкеп соғады.

Адамды бас бостандығынан айырудың басқа да мемлекеттік мәжбүрлеу шараларына қатысты Қазақстан Республикасының заңнамасында жақындарының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау тетіктері көзделеді (мысалы, 2014 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 154 және 406-баптары).

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамада ата-анасы немесе асыраушысы әкімшілік қамаққа алынған жағдайда кәмелетке толмаған, еңбекке жарамсыз балалардың және өзге де адамдардың қамқорлыққа алыну құқығы көзделмеген. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға, жоғарыда аталған адамдарға қамқорлық көрсетуді қамтамасыз етуге уәкілетті органдардың (лауазымды адамдардың) тікелей бекітілген міндеті де жоқ. Конституциялық іс жүргізу барысында бұл мәселелердің тек ведомствоаралық құқықтық актілермен регламенттелетіні анықталды.

Әкімшілік қамаққа алу түрінде әкiмшiлiк жаза қолдану туралы қаулының белгiленген мерзiмде орындалуына мүмкiндік бермейтін мән-жайлар болған кезде судья өзiне қатысты қаулы шығарылған адамның өтініші бойынша қаулының орындалуын бiр айға дейiнгi мерзiмге кейiнге қалдыра алады (ӘҚбК-нің 888-бабы).

Конституциялық Соттың пікірінше, сот қаулысын орындауды кейінге қалдыру қажетті шаралардың барлық спектрін қамтымайды және балаға (балаларға) әсері болуы мүмкін салдардың тігісін қиыстырып жібере алмайды.

7. Мемлекет ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды қорғаншылыққа, асырап алушы отбасыларына, патронаттық тәрбиеге бере отырып немесе өзге де орналастыру нысандарын қолдана отырып, қамқоршыларға осы балаларға тәрбие беру, олардың денсаулығына, дене бітімі, психикалық, адамгершілік және рухани жағынан дамуына қамқорлық жасау, қамқорлыққа алынушылар білім беру ұйымында немесе медициналық ұйымда тәрбиеленуде не емделуде болатын жағдайларды қоспағанда, өздерiнің қамқорлығына алғандармен бiрге тұру мiндетін жүктейді (НОтК-тің 126-бабының 1 және 4-тармақтары) және ата-анамен қатар заңды өкілдерге кәмелетке толмаған балаларды тәрбиелеу және (немесе) оқыту, олардың құқықтарын және (немесе) мүдделерін қорғау жөніндегі міндеттерді, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі шараларды, сондай-ақ оларға қарау мен күтіп-бағуды орындамағаны үшін жауаптылықты көздейді.

Конституция балаларға ерекше қорғауды белгілей отырып, мемлекетке қабылданатын шешімдер салдарына баға беру міндетін жүктейді, олар кәмелетке толмағандардың өміріне, денсаулығына немесе қалыпты дамуына теріс әсер етуге алып келетін жағдайларға жол бермеуге тиіс. Тиісінше, ата-анаға да, оларды алмастыратын адамдарға да қатысты мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолданған кезде ықтимал теріс салдар да ескерілуге тиіс.

Конституция және оны негізге алған Қазақстан Республикасының заңнамасы, халықаралық құқықтық актілер балалардың тегіне, қай нәсілге және ұлтқа жататынына, әлеуметтік және мүліктік жағдайына, жынысына, тіліне, біліміне, дінге көзқарасына, тұрғылықты жеріне, денсаулық жағдайына және балаға, оның ата-анасына немесе басқа да заңды өкілдеріне қатысты өзге де мән-жайларға қарамастан, бала құқықтарының тең болуын негізге алады.

Конституциялық Сот ата-анасы және тәрбиені (күтімді) жүзеге асыратын өзге де адамдар адамды қоғамнан оқшаулаумен байланысты әкімшілік жауаптылыққа тартатын жағдайларға тап болған кезде азаматтардың осал санаттарының мүдделерін барынша толығымен қамтамасыз ету қағидатын неғұрлым толық іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында осындай санаттағыларға қатысты тәрбие беру және қамқорлық жасау міндеті жүктелген адамдарды әкімшілік қамаққа алуды қолдану ерекшеліктері туралы ӘҚбК ережелерін неғұрлым тереңірек пысықтау қажет деп санайды.

Құқық бұзушының баласының және тәрбие мен қамқорлыққа мұқтаж басқа да субъектісінің болуына, олардың жасына, жағдайына, санына байланысты мәселелер сот талқылауы шеңберінде дербес зерделеу нысанасы болып, сот қабылдаған қаулыда көрсетілуге тиіс. Бұған уәкілетті органдар мен лауазымды адамдар сотқа жіберетін әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша хаттамалар мен өзге де материалдар өз ықпалын тигізуге тиіс.

Мұндай балаларға қамқорлықты қамтамасыз етудің арнайы құқықтық тетігі болмаған кезде уәкілетті органның әкімшілік жазаны орындатуы кезеңінде балалардың мүдделерін қорғауға бағытталған қосымша нормативтік реттеу қажеттігі туындайды.

Әкімшілік қамаққа алуды орындауды кейінге қалдыру балаға әсері болуы мүмкін салдарды толық көлемде жоймайды және оны қорғауды қамтамасыз етудің құқықтық тетігін алмастырмайды.

Бала тәрбиелеп отырған адамға әкімшілік қамаққа алу тағайындалған жағдайда баланың заңды мүдделерін қорғау бойынша қажетті шараларды дер кезінде қабылдау мақсатында әкімшілік құқық бұзушылық және осындай істер бойынша іс жүргізу тәртібі туралы заңнама бала құқықтарын қорғау саласындағы заңнамалық актілермен үйлестірілуге тиіс.

Конституциялық Сот атап өтілген тәуекелдерді барынша азайту мақсатында әкімшілік жазаның баламалы түрлерін неғұрлым кеңінен қолдану үшін тиісінше құқықтық және өзге де жағдайлар жасау орынды деп санайды.

Осы жазылғандардың негізінде, Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 3-тармағын, 74-бабының 3-тармағын, "Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы" 2022 жылғы 5 қарашадағы Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 23-бабы 4-тармағының 3) тармақшасын, 55 – 58, 62-баптарын, 64-бабының 3-тармағын және 65-бабы 1-тармағының 2) тармақшасын басшылыққа ала отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты

қаулы етеді:

1. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 50-бабының екінші бөлігі Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келеді деп танылсын.

2. Қазақстан Республикасының Үкіметіне осы нормативтік қаулыда жазылған Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының құқықтық ұстанымдарына сәйкес әкімшілік қамаққа алу қолданылмайтын адамдардың санаттарына қатысты Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру мәселесін қарау ұсынылсын.

3. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотына осы нормативтік қаулыда жазылған Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының құқықтық ұстанымдарын ескере отырып, әкімшілік қамаққа алуды тағайындау мәселелері бойынша сот практикасын жинақтап қорыту және осы мәселелерге қосымша түсіндірулер беру ұсынылсын.

4. Осы нормативтік қаулы қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болып табылады және шағым жасалуға жатпайды.

5. Осы нормативтік қаулы заңнамалық актілерді ресми жариялау құқығын алған мерзімді баспасөз басылымдарында, құқықтық ақпараттың бірыңғай жүйесінде және Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының интернет-ресурсында қазақ және орыс тілдерінде жариялансын.

Қазақстан Республикасының
Конституциялық Соты

ИМЕНЕМ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

Конституционный Суд Республики Казахстан в составе Председателя Азимовой Э.А., судей Ескендирова А.К., Жакипбаева К.Т., Жатканбаевой А.Е., Кыдырбаевой А.К., Мусина К.С., Нурмуханова Б.М., Онгарбаева Е.А. и Подопригоры Р.А., с участием представителей:

субъекта обращения Кожанова Ж.К. – юридического консультанта Мустафиной Д.С.,

Министерства внутренних дел Республики Казахстан – начальника Департамента юридической и нормотворческой координации Зулхаирова Р.В.,

Министерства просвещения Республики Казахстан – заместителя Председателя Комитета по охране прав детей Карамбаева Ж.П.,

Министерства юстиции Республики Казахстан – директора Департамента законодательства в сфере общественного порядка Сулейменова Д.А.,

Генеральной прокуратуры Республики Казахстан – старшего помощника Генерального Прокурора Республики Казахстан по особым поручениям Адамова Т.Б.,

Аппарата Мажилиса Парламента Республики Казахстан – главного консультанта Отдела законодательства Исаметова Б.С.,

Аппарата Сената Парламента Республики Казахстан – заместителя заведующего Отделом законодательства Сартаевой Н.А.,

Национального центра по правам человека – заместителя заведующего Отделом правовой и организационно-аналитической работы Абдрахмановой Д.Т.,

Академии правоохранительных органов при Генеральной прокуратуре Республики Казахстан – профессора Института послевузовского образования, кандидата юридических наук Хана В.В.,

Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан – ведущего научного сотрудника кандидата юридических наук Абулгазина Е.С.,

Института парламентаризма – исполнительного директора кандидата юридических наук Канатова А.К.,

рассмотрел в открытом заседании обращение о проверке на соответствие Конституции Республики Казахстан части второй статьи 50 Кодекса Республики Казахстан об административных правонарушениях от 5 июля 2014 года (далее – КоАП).

Заслушав докладчика – судью Конституционного Суда Республики Казахстан Жатканбаеву А.Е. и участников заседания, эксперта – доктора права PhD Лестерского университета Ажигулову Х.К., изучив материалы конституционного производства, проанализировав нормы действующего права Республики Казахстан, Конституционный Суд Республики Казахстан

установил:

В Конституционный Суд Республики Казахстан (далее – Конституционный Суд) поступило обращение о рассмотрении на соответствие пункту 2 статьи 14 Конституции Республики Казахстан (далее – Конституция, Основной Закон) части второй статьи 50 КоАП. Согласно этой норме к числу лиц, к которым не применяется административный арест, наряду с другими относятся женщины, имеющие детей в возрасте до четырнадцати лет, и мужчины, в одиночку воспитывающие детей, не достигших четырнадцатилетнего возраста.

Из материалов дела следует, что суд применил в отношении Кожанова Ж.К. административный арест сроком на пятнадцать суток. Суд не принял доводы о наличии у субъекта обращения ребенка в возрасте до четырнадцати лет как не подпадающие под действие части второй статьи 50 КоАП, мотивировав это наличием у ребенка также другого законного представителя – матери, не лишенной родительских прав, хотя и проживающей в другом регионе страны.

По мнению Кожанова Ж.К., часть вторая статьи 50 КоАП содержит признаки дискриминации по полу, так как в части применения административного ареста исключение относится только к женщинам, имеющим детей в возрасте до четырнадцати лет, а применительно к мужчинам установлен дополнительный критерий – воспитание таких детей в одиночку.

При проверке конституционности указанной нормы КоАП в рамках предмета обращения Конституционный Суд исходит из следующего.

1. В Республике Казахстан признаются и гарантируются права и свободы человека в соответствии с Конституцией. Осуществление прав и свобод человека и гражданина не должно нарушать прав и свобод других лиц, посягать на конституционный строй и общественную нравственность. Каждый обязан соблюдать Конституцию и законодательство Республики Казахстан, уважать права, свободы, честь и достоинство других лиц, государственные символы (пункты 1 и 5 статьи 12, статья 34 Основного Закона).

Абсолютность и неотчуждаемость прав и свобод человека, принадлежащих каждому от рождения, обеспечиваются рядом конституционных гарантий (пункт 1 статьи 39 Конституции), соблюдение которых является обязанностью законодателя и правоприменителя.

Одним из фундаментальных прав человека является право каждого на личную свободу (пункт 1 статьи 16 Конституции). Ограничения данного естественного права, выражающиеся в применении мер государственного принуждения, влекущих изоляцию человека от общества, семьи и невозможность свободного передвижения и общения, прекращение выполнения трудовых функций, существенно влияют на реализацию других прав личности, связанных с обеспечением ее нормальной жизнедеятельности, а также с исполнением возложенных на нее обязанностей. Поэтому при их введении и применении должны строго соблюдаться конституционно значимые цели, пределы и обеспечиваться разумный баланс общественных, государственных и частных интересов.

Это соответствует положениям Всеобщей декларации прав человека, принятой резолюцией 217 А(III) Генеральной Ассамблеи Организации Объединенных Наций (далее – ООН) от 10 декабря 1948 года (далее – Всеобщая декларация прав человека), о том, что каждый человек имеет обязанности перед обществом и при осуществлении своих прав и свобод должен подвергаться только таким ограничениям, какие установлены законом исключительно с целью обеспечения должного признания и уважения прав и свобод других и удовлетворения справедливых требований морали, общественного порядка и общего благосостояния в демократическом обществе (пункты 1 и 2 статьи 29).

2. Брак и семья, материнство, отцовство и детство находятся под защитой государства, а забота о детях и их воспитание являются естественным правом и обязанностью родителей (пункты 1 и 2 статьи 27 Конституции).

Орган конституционного контроля в своих итоговых решениях подчеркивал, что данные положения Конституции закладывают социально-экономические и политико-правовые начала комплексной системы защиты детства как незыблемой конституционной ценности для последующего закрепления и регулирования в отраслевом законодательстве особого правового статуса детей, их прав и свобод, гарантий реализации (нормативные постановления Конституционного Совета Республики Казахстан от 18 мая 2015 года № 3 и от 10 апреля 2018 года № 3).

Республика Казахстан как участница Конвенции о правах ребенка, принятой резолюцией 44/25 Генеральной Ассамблеи ООН от 20 ноября 1989 года (ратифицирована постановлением Верховного Совета Республики Казахстан от 8 июня 1994 года), обязуется обеспечить ребенку такую защиту и заботу, которые необходимы для его благополучия, принимая во внимание права и обязанности его родителей, опекунов или других лиц, несущих за него ответственность по закону, и с этой целью осуществляет все соответствующие законодательные и административные меры. Кроме того, во всех действиях в отношении детей, независимо от того, предпринимаются они государственными или частными учреждениями, занимающимися вопросами социального обеспечения, судами, административными или законодательными органами, первоочередное внимание должно уделяться наилучшему обеспечению интересов ребенка (пункты 1 и 2 статьи 3). Это означает, что любое принимаемое решение, затрагивающее интересы ребенка, следует оценивать через призму последствий для него. В соответствии с принципами Декларации прав ребенка, принятой резолюцией 1386 (XIV) Генеральной Ассамблеи ООН от 20 ноября 1959 года, ребенок должен, когда это возможно, расти на попечении и под ответственностью своих родителей и во всяком случае в атмосфере любви, моральной и материальной обеспеченности; малолетний ребенок не должен, кроме тех случаев, когда имеются исключительные обстоятельства, быть разлучаем со своей матерью.

Категория "ребенок в возрасте до четырнадцати лет", используемая в оспариваемой норме, отражает законодательное признание повышенной степени зависимости ребенка указанного возраста от постоянного ухода, воспитания и повседневного участия родителей либо лиц, их заменяющих.

Данная возрастная граница имеет нормативно-правовое значение как критерий объективной уязвимости ребенка и не предполагает индивидуальной оценки степени зависимости в каждом конкретном случае.

3. В соответствии с подпунктом 1) пункта 3 статьи 61 Конституции законодатель в рамках правового регулирования вопросов административной ответственности физических и юридических лиц предусмотрел в КоАП административный арест в качестве одного из основных административных взысканий, а также составы административных правонарушений, за совершение которых он применяется.

КоАП, закрепляя виды административных взысканий как мер государственного принуждения, определяет цели их применения – воспитание лица, совершившего правонарушение, в духе соблюдения требований законодательства и уважения правопорядка, а также предупреждение совершения новых правонарушений как самим правонарушителем, так и другими лицами. Применение административных взысканий не имеет своей целью причинение физических страданий или унижение человеческого достоинства.

Административный арест заключается в изоляции нарушителя от общества и его семьи на срок, назначенный судом (до тридцати суток, а за нарушение требований режима чрезвычайного или военного положения – до сорока пяти суток). Он назначается судьей в исключительных случаях, в пределах, предусмотренных в статьях Особенной части КоАП, с учетом характера совершенного административного правонарушения, личности виновного, в том числе его поведения до и после совершения правонарушения, имущественного положения, обстоятельств, смягчающих и отягчающих ответственность (часть первая статьи 50 и части вторая и третья статьи 55 КоАП).

Учитывая особую природу административного ареста как наиболее строгого вида административного взыскания, законодатель определил категории лиц, к которым применение данного взыскания недопустимо: беременные женщины; женщины, имеющие детей в возрасте до четырнадцати лет; лица, не достигшие восемнадцатилетнего возраста; лица с инвалидностью первой и второй групп; женщины в возрасте свыше пятидесяти восьми лет; мужчины свыше шестидесяти трех лет; мужчины, в одиночку воспитывающие детей, не достигших четырнадцатилетнего возраста.

Установление таких исключений связано с реализацией принципов гуманизма и справедливости, индивидуализации и дифференциации ответственности, положенных в основу уголовного закона и законодательства об административных правонарушениях. В них четко прослеживается особое отношение при обращении с определенными категориями граждан в силу их возраста, социального положения и других обстоятельств в ходе применения к ним наказаний и административных взысканий.

Включение в эту категорию женщин, имеющих детей до четырнадцати лет, и мужчин, в одиночку воспитывающих детей в возрасте до четырнадцати лет, согласуется с обязательствами государства по адекватной защите и наилучшему обеспечению интересов детей (ребенка) как наиболее уязвимой категории граждан и служит реализации их (его) прав жить и воспитываться в семье, на заботу родителей и совместное с ними проживание, за исключением случаев, когда это противоречит их (его) интересам (статья 60 Кодекса Республики Казахстан от 26 декабря 2011 года "О браке (супружестве) и семье" – далее КоБС). Указанная дифференциация направлена на предотвращение ситуаций, при которых ребенок до четырнадцати лет фактически может быть лишен надлежащего ухода и воспитания в результате изоляции лица, единолично и непосредственно осуществляющего его содержание и заботу.

Таким образом, различие в правовом регулировании обусловлено не признаками пола как таковыми, а степенью фактического участия каждого из родителей в обеспечении непрерывного ухода за ребенком.

4. В соответствии с Конституцией все равны перед законом и судом. Никто не может подвергаться какой-либо дискриминации по мотивам происхождения, социального, должностного и имущественного положения, пола, расы, национальности, языка, отношения к религии, убеждений, места жительства или по любым иным обстоятельствам (статья 14).

Конституционный принцип равенства допускает установление различий в правовом регулировании при условии их объективного характера, разумного обоснования и направленности на достижение конституционно значимой цели.

Согласно пункту 1 статьи 39 Конституции права и свободы человека и гражданина могут быть ограничены только законами и лишь в той мере, в какой это необходимо в целях защиты конституционного строя, охраны общественного порядка, прав и свобод человека, здоровья и нравственности населения.

Из указанных положений следует, что любое ограничение прав и свобод должно быть правомерным, необходимым и соразмерным, а также основанным на ясных и предсказуемых правовых критериях.

Следовательно, при равных условиях субъекты права должны находиться в равном правовом положении. Иной подход к вопросу о пределах ограничения прав и свобод человека и гражданина, не преследующий конституционно-правовых целей, будет противоречить статье 39 Конституции (нормативное постановление Конституционного Суда от 14 июля 2023 года № 21-НП и другие). Это означает, что законодатель должен использовать не чрезмерные, а только необходимые и обусловленные конституционно признаваемыми целями ограничения, не применяя такие, которые посягали бы на саму сущность права. Устанавливая такие ограничения, государство обязано обеспечить соблюдение критериев разумности, необходимости и соразмерности, а также прав и законных интересов всех участников правоотношений, особенно детей (нормативное постановление Конституционного Суда от 23 июля 2024 года № 49-НП и другие).

Забота о детях, нуждающихся в повышенной социальной и правовой защите в силу возраста, обусловливает некоторые различия, исключения, предпочтения и ограничения между отцом и матерью ввиду наличия физиологических и иных факторов. Эта позиция отражена в международных актах, устанавливающих, что специальные меры, направленные на охрану материнства, не считаются дискриминационными (Республика Казахстан приняла 29 июня 1998 года Закон о присоединении к Конвенции о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин, принятой резолюцией 34/180 Генеральной Ассамблеи ООН от 18 декабря 1979 года.), материнство и младенчество дают право на особое попечение и помощь (пункт 2 статьи 25 Всеобщей декларации прав человека). Данные подходы проявляются и в том, что меры, применяемые в рамках закона и предназначенные специально для защиты прав и особого статуса женщин, в особенности беременных женщин и кормящих матерей, а также детей, подростков, престарелых, больных или инвалидов, не рассматриваются как дискриминационные (Принцип № 5 Свода принципов защиты всех лиц, подвергаемых задержанию или заключению в какой бы то ни было форме, принятого резолюцией 43/173 Генеральной Ассамблеи ООН от 9 декабря 1988 года).

При таком понимании Конституционный Суд не усматривает нарушения принципа недискриминации в положении части второй статьи 50 КоАП, предусматривающем запрет на применение административного ареста к женщинам, имеющим детей в возрасте до четырнадцати лет, мужчинам, в одиночку воспитывающим детей, не достигших указанного возраста.

5. Вместе с тем анализ части второй статьи 50 КоАП в рамках предмета обращения показывает, что ее положение не отвечает требованиям формальной определенности и допускает различное толкование.

Нормативным постановлением Верховного Суда Республики Казахстан от 22 декабря 2016 года № 12 "О некоторых вопросах применения судами норм Общей части Кодекса Республики Казахстан об административных правонарушениях" судам предписано при рассмотрении дел об административных правонарушениях, за совершение которых установлено административное взыскание в виде административного ареста, тщательно выяснять наличие или отсутствие обстоятельств, предусмотренных частями вторыми статей 32 и 50 КоАП, исключающими применение административного ареста.

Рассматриваемая норма не определяет наличия родственной или иной связи правонарушителя с ребенком, указывая только на гендерный признак (мужчина). При таком изложении возникает риск неоднозначного толкования и различного применения судами данной нормы в отношении субъектного состава, подпадающего под изъятие, возможности отнесения к нему не только отцов, но и иных лиц, выполняющих функции по воспитанию ребенка (опекунов, попечителей и других лиц).

Норма не раскрывает содержания критерия "в одиночку воспитывающий детей", не определяет исчерпывающего перечня юридически значимых обстоятельств и не обеспечивает единообразного подхода к его установлению в правоприменительной практике.

Из формулировки правовой нормы не ясно, при установлении факта воспитания ребенка мужчиной в одиночку следует ли судам исходить только из формально признанных статуса человека, юридических фактов и результатов выполненных процедур, подтвержденных соответствующими актами (смерть матери ребенка, признание ее умершей или безвестно отсутствующей, недееспособной, ограниченно дееспособной, расторжение брака с определением места жительства ребенка с отцом), или же суды могут принимать во внимание иные обстоятельства, свидетельствующие о фактическом выполнении мужчиной (отцом) основных функций по воспитанию ребенка (устойчивая невозможность матери из-за болезни или отсутствия по месту проживания ребенка непосредственно осуществлять воспитание и заботу о нем и другие).

Конституционный Суд полагает, что при отмеченных пробелах правового регулирования и отсутствии разъяснений по вопросам судебной практики сохраняются риски нарушения прав и свобод человека и ненадлежащей реализации конституционных положений о защите детства, семьи и других ценностей.

6. Административный арест заключается в изоляции нарушителя от общества и его семьи на срок, назначенный судом, что неизбежно влечет временное оставление находящихся на его иждивении или попечительстве несовершеннолетних, иных нуждающихся лиц без ухода и средств к существованию, а также имущества без присмотра.

Применительно к другим мерам государственного принуждения, связанным с лишением человека свободы, в законодательстве Республики Казахстан имеются механизмы защиты прав и законных интересов его близких (например, статьи 154 и 406 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан от 4 июля 2014 года).

В законодательстве об административных правонарушениях не предусмотрено право несовершеннолетних, нетрудоспособных и иных лиц на попечение в случае применения административного ареста к родителю или кормильцу. Отсутствует и прямо закрепленная обязанность органов (должностных лиц), уполномоченных рассматривать дела об административных правонарушениях, обеспечивать попечение вышеуказанным лицам. В ходе конституционного производства было установлено, что эти вопросы регламентируются только межведомственными правовыми актами.

При наличии обстоятельств, не позволяющих исполнить в установленные сроки постановление о наложении административного взыскания в виде административного ареста, судья по заявлению лица, в отношении которого вынесено постановление, может отсрочить его исполнение на срок до одного месяца (статья 888 КоАП).

По мнению Конституционного Суда, отсрочка исполнения постановления суда не охватывает всего спектра необходимых мер и не способна сгладить возможные отрицательные последствия для ребенка (детей).

7. Государство, передавая детей, оставшихся без попечения родителей, под опеку, в приемные семьи, на патронатное воспитание или применяя иные формы устройства, возлагает на попечителей обязанность воспитывать этих детей, заботиться об их здоровье, физическом, психическом, нравственном и духовном развитии, проживать совместно со своими подопечными, за исключением случаев, когда подопечные находятся на воспитании или лечении в организации образования либо в медицинской организации (пункты 1 и 4 статьи 126 КоБС), и предусматривает ответственность законных представителей наравне с родителями за неисполнение обязанностей по воспитанию и (или) образованию, защите прав и (или) интересов, мер по обеспечению безопасности несовершеннолетних детей, а также уходу за ними и содержанию.

Конституция, устанавливая особую защиту детства, возлагает на государство обязанность оценивать последствия принятия решений, которые должны исключать ситуации, способные неблагоприятно отразиться на жизни, здоровье или нормальном развитии несовершеннолетних. Соответственно, должны также учитываться возможные негативные последствия при применении мер государственного принуждения в отношении как родителей, так и лиц, их заменяющих.

Конституция и основанное на ней законодательство Республики Казахстан, международные правовые акты исходят из равенства прав детей независимо от их происхождения, расовой и национальной принадлежности, социального и имущественного положения, пола, языка, образования, отношения к религии, места жительства, состояния здоровья и иных обстоятельств, касающихся ребенка, его родителей или других законных представителей.

Конституционный Суд полагает необходимой более глубокую проработку положений КоАП об исключениях при привлечении к административному аресту лиц, на которых возложены обязанности по воспитанию и заботе в отношении уязвимых категорий граждан, в целях обеспечения более полной реализации принципа наилучшего обеспечения интересов таких категорий в ситуациях, когда родители и иные лица, осуществляющие воспитание (уход), привлекаются к административной ответственности, связанной с изоляцией человека от общества.

Вопросы, связанные с наличием у правонарушителя детей и других субъектов воспитания и заботы, их возрастом, состоянием, количеством, должны быть предметом самостоятельного изучения в рамках судебного разбирательства с отражением в принятом судом постановлении. Этому должны способствовать протоколы и иные материалы по делам об административных правонарушениях, направляемые в суд уполномоченными органами и должностными лицами.

При отсутствии специального правового механизма обеспечения попечительства над такими детьми возникает необходимость дополнительного нормативного регулирования, направленного на защиту их интересов в период исполнения уполномоченным органом административного взыскания.

Отсрочка исполнения административного ареста не компенсирует в полном объеме возможных последствий для ребенка и не заменяет правового механизма обеспечения его защиты.

Законодательство об административных правонарушениях и порядке производства по таким делам должно быть гармонизировано с законодательными актами в сфере защиты прав ребенка с целью своевременного принятия необходимых мер защиты его законных интересов в случаях назначения административного ареста лицу, воспитывающему ребенка.

Конституционный Суд считает целесообразным создание надлежащих правовых и иных условий для более широкого применения альтернативных видов административного взыскания в таких случаях в целях минимизации отмеченных рисков.

На основании изложенного, руководствуясь пунктом 3 статьи 72 и пунктом 3 статьи 74 Конституции Республики Казахстан, подпунктом 3) пункта 4 статьи 23, статьями 55 – 58, 62, пунктом 3 статьи 64 и подпунктом 2) пункта 1 статьи 65 Конституционного закона Республики Казахстан от 5 ноября 2022 года "О Конституционном Суде Республики Казахстан", Конституционный Суд Республики Казахстан

постановляет:

1. Признать соответствующей Конституции Республики Казахстан часть вторую статьи 50 Кодекса Республики Казахстан об административных правонарушениях.

2. Рекомендовать Правительству Республики Казахстан рассмотреть вопрос о совершенствовании законодательства Республики Казахстан в отношении категории лиц, к которым административный арест не может применяться, в соответствии с правовыми позициями Конституционного Суда Республики Казахстан, изложенными в настоящем нормативном постановлении.

3. Рекомендовать Верховному Суду Республики Казахстан обобщить судебную практику и дать дополнительные разъяснения по вопросам назначения административного ареста с учетом правовых позиций Конституционного Суда Республики Казахстан, изложенных в настоящем нормативном постановлении.

4. Настоящее нормативное постановление вступает в силу со дня его принятия, является общеобязательным на всей территории Республики Казахстан, окончательным и обжалованию не подлежит.

5. Опубликовать настоящее нормативное постановление на казахском и русском языках в периодических печатных изданиях, получивших право на официальное опубликование законодательных актов, единой системе правовой информации и на интернет-ресурсе Конституционного Суда Республики Казахстан.

Конституционный Суд
Республики Казахстан