ИПС "Әділет"

ИМЕНЕМ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

Конституционный Суд Республики Казахстан в составе Председателя Азимовой Э.А., судей Ескендирова А.К., Жакипбаева К.Т., Жатканбаевой А.Е., Кыдырбаевой А.К., Мусина К.С., Нурмуханова Б.М., Онгарбаева Е.А., Подопригоры Р.А. и Ударцева С.Ф., с участием:

субъектов обращений Калиева А.А. и Пархоменко А.Г. и их представителей – адвокатов Айдарбекова М.Т. и Попова И.В.,

представителей:

Министерства юстиции Республики Казахстан – директора Департамента законодательства в сфере общественного порядка Сулейменова Д.А.,

Министерства внутренних дел Республики Казахстан – первого заместителя Председателя Комитета уголовно-исполнительной системы Рыспаева Н.К.,

Генеральной прокуратуры Республики Казахстан – старшего помощника Генерального Прокурора Республики Казахстан по особым поручениям Адамова Т.Б.,

Аппарата Мажилиса Парламента Республики Казахстан – заведующего сектором Отдела законодательства Жумагалиқызы Г.,

Аппарата Сената Парламента Республики Казахстан – заместителя заведующего Отделом законодательства Сартаевой Н.А.,

Национального центра по правам человека – заместителя руководителя Сабирова А.Ж.,

Республиканской коллегии адвокатов – члена Научно-консультативного cовета Налибаева М.Н.,

Академии правоохранительных органов при Генеральной прокуратуре Республики Казахстан – профессора Института послевузовского образования Хана В.В.,

рассмотрел в открытом заседании обращения о проверке на соответствие Конституции Республики Казахстан части первой статьи 136, части четвертой статьи 140, части первой статьи 153 и частей первой, второй, третьей и четвертой статьи 342 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан от 4 июля 2014 года (далее – УПК).

Заслушав докладчиков – судей Конституционного Суда Республики Казахстан Ескендирова А.К. и Жакипбаева К.Т., участников заседания и эксперта – кандидата юридических наук, доцента, профессора Частного учреждения "Академия "Bolashaq" Хана А.Л., изучив материалы конституционного производства и проанализировав нормы действующего права Республики Казахстан, Конституционный Суд Республики Казахстан

установил:

В Конституционный Суд Республики Казахстан (далее – Конституционный Суд) поступили обращения о рассмотрении на соответствие Конституции Республики Казахстан (далее – Конституция, Основной Закон) части первой статьи 136, части четвертой статьи 140, части первой статьи 153 и частей первой, второй, третьей и четвертой статьи 342 УПК.

Из обращения Калиева А.А. следует, что во время главного судебного разбирательства по обвинению в совершении тяжкого преступления он содержался под стражей. Шестимесячный срок данной меры пресечения, исчисляемый со дня поступления дела в суд, истек 29 апреля 2025 года, но он был продлен судом только 6 мая 2025 года.

Пархоменко А.Г. в своем обращении указывает на то, что обвинялся в совершении тяжкого преступления. Уголовное дело поступило в суд первой инстанции 4 июня 2024 года и во время главного судебного разбирательства он содержался под стражей. 3 июня 2025 года судом первой инстанции данная мера пресечения изменена на домашний арест в связи с истечением двенадцатимесячного срока содержания под стражей со дня поступления дела в суд. При этом суд установил ряд ограничений и обязанностей, разъяснив, что в случае их неисполнения подсудимым мера пресечения может быть изменена вновь на содержание под стражей. Судом апелляционной инстанции частная жалоба о несогласии с указанным разъяснением суда не была удовлетворена, постановление суда первой инстанции оставлено без изменения.

Субъекты обращений считают, что в нарушение положений Конституции оспариваемые нормы УПК допускают возможность содержания подсудимого под стражей после истечения установленного срока.

При проверке конституционности оспариваемых уголовно-процессуальных норм Конституционный Суд исходит из следующего.

1. Конституция провозглашает, что человек, его жизнь, права и свободы являются высшими ценностями государства (пункт 1 статьи 1), права и свободы человека принадлежат каждому от рождения, признаются абсолютными и неотчуждаемыми, определяют содержание и применение законов и иных нормативных правовых актов (пункт 2 статьи 12), каждый имеет право на судебную защиту своих прав и свобод (пункт 2 статьи 13), каждый имеет право на личную свободу. Арест и содержание под стражей допускаются только в предусмотренных законом случаях и лишь с санкции суда с предоставлением арестованному права обжалования. Без санкции суда лицо может быть подвергнуто задержанию на срок не более семидесяти двух часов (статья 16).

Согласно пункту 1 статьи 77 Основного Закона судья при отправлении правосудия независим и подчиняется только Конституции и закону.

Указанные конституционные положения обязывают государство обеспечить эффективные гарантии соблюдения права на личную свободу на всех стадиях уголовного процесса, включая судебное разбирательство.

2. Согласно части первой статьи 136 УПК мера пресечения может быть применена при наличии достаточных оснований полагать, что лицо скроется от органов уголовного преследования или суда либо воспрепятствует объективному расследованию дела или его разбирательству в суде, либо будет продолжать заниматься преступной деятельностью.

Часть четвертая статьи 140 УПК предусматривает возможность применения более строгой меры пресечения в случае совершения подозреваемым (обвиняемым) действий, нарушающих ограничения и обязанности, предусмотренные в нормах УПК применительно к соответствующей мере пресечения, о чем должно быть объявлено при вручении ему копии соответствующего постановления.

В соответствии с частью первой статьи 153 УПК мера пресечения отменяется, когда в ней отпадает необходимость, или изменяется на менее или более строгую, когда изменяются соответствующие основания и обстоятельства.

Статья 342 УПК регламентирует решение вопроса о мере пресечения в отношении подсудимого во время главного судебного разбирательства. Суд вправе избрать, изменить, отменить или продлить меру пресечения в отношении подсудимого (часть первая).

По общему правилу, установленному в статье 342 УПК, срок содержания под стражей подсудимого в качестве меры пресечения со дня поступления дела в суд и до вынесения приговора не может превышать шесть месяцев (часть вторая). Вместе с тем по делам о тяжких преступлениях по истечении шестимесячного срока суд вправе продлить срок содержания под стражей до двенадцати месяцев (часть третья). После истечения двенадцатимесячного срока содержания под стражей по делам о тяжких преступлениях суд должен изменить подсудимому меру пресечения на домашний арест или иную меру пресечения (часть четвертая).

3. В УПК прямо не определены цели применения мер пресечения. Указанные в статье 136 УПК основания для применения мер пресечения одновременно представляют собой легитимные цели, достижение которых обосновывает правомерность временного ограничения прав и свобод подозреваемого (обвиняемого, подсудимого). Применительно к иным мерам процессуального принуждения законодатель прямо конкретизировал, что целями их применения являются обеспечение предусмотренного УПК порядка расследования, судебного разбирательства по уголовным делам, надлежащего исполнения приговора (часть первая статьи 155 УПК).

Институт мер пресечения способствует решению задач уголовного процесса путем применения к подозреваемому (обвиняемому, подсудимому) государственного принуждения органами уголовного преследования и судом в период досудебного и судебного разбирательства. Каждая мера пресечения, в особенности наиболее строгая из них – содержание лица под стражей, глубоко затрагивает сферу прав, свобод и законных интересов личности, поэтому данный институт требует ясной, определенной и предсказуемой регламентации на уровне закона и его применения с учетом особенностей разных стадий уголовного процесса.

Конституционный Суд ранее отметил, что при принятии и применении нормативных правовых актов права и свободы человека имеют первостепенное значение (нормативное постановление от 3 декабря 2024 года № 54-НП).

В соответствии с положениями статей 64, 65 и 358 УПК подсудимый имеет право получить копии ходатайства и постановления об избрании и продлении срока меры пресечения, приносить жалобы на действия (бездействие) и решения следователя, дознавателя, прокурора и суда, защищать свои права и законные интересы иными способами, не противоречащими закону.

В случае повторного заключения под стражу подозреваемого, обвиняемого по одному и тому же делу, а также соединенному с этим или выделенному из него уголовному делу срок содержания под стражей исчисляется с учетом времени, проведенного под стражей (часть девятая статьи 152 УПК).

Если по истечении установленного законом срока содержания под стражей соответствующее решение об освобождении подозреваемого, обвиняемого либо о продлении срока их содержания под стражей не поступило, руководитель администрации места содержания под стражей освобождает их своим постановлением (часть четвертая статьи 152 УПК).

4. В уголовном судопроизводстве судья обязан соблюдать конституционные принципы правосудия и иные положения Основного Закона, а также реализующие их принципы и нормы УПК.

"Нарушение принципов уголовного процесса в зависимости от его характера и существенности влечет признание процессуального действия или решения незаконным, отмену вынесенных в ходе такого производства решений либо признание собранных при этом материалов не имеющими силы доказательств или состоявшегося производства по делу недействительным" (часть вторая статьи 9 УПК).

Законность как принцип уголовного процесса лежит в основе деятельности суда, прокурора, следователя, органа дознания и дознавателя, которые обязаны точно соблюдать требования Конституции, УПК и иного законодательства, определяющего порядок уголовного судопроизводства. Нарушение закона при производстве по уголовным делам недопустимо и влечет за собой установленную законом ответственность, признание недействительными незаконных судебных актов и их отмену. В случаях коллизии норм УПК подлежат применению те из них, которые соответствуют принципам уголовного процесса, а при отсутствии в нормах соответствующей регламентации вопросы судопроизводства разрешаются непосредственно на основе принципов уголовного процесса (части первая, третья и четвертая статьи 10 УПК).

О применении меры пресечения орган, ведущий уголовный процесс, выносит постановление, содержащее указание на уголовное правонарушение, в котором подозревается, обвиняется лицо, и основания для применения этой меры пресечения. Копия постановления вручается лицу, в отношении которого оно вынесено, и одновременно ему разъясняется порядок обжалования решения о применении меры пресечения (часть вторая статьи 140 УПК).

Таким образом, закон требует процессуального оформления меры пресечения до ее применения. Следовательно, исходя из конституционно-правового смысла гарантии права на личную свободу решение вопроса о продлении срока применения меры пресечения или ее отмене (изменении) также должно быть процессуально оформлено до истечения ранее установленного срока.

Конституционный Суд в нормативном постановлении от 18 июля 2025 года № 73-НП признал не соответствующей Конституции часть пятую статьи 319 УПК в части слов ", продлить срок применения меры пресечения, если он к этому моменту истек" и указал: "Законодательные нормы не должны приводить к ситуации, при которой подозреваемый (обвиняемый, подсудимый) содержится под стражей сверх срока, установленного в судебном решении, что нарушает его конституционное право на личную свободу. Применение такой меры пресечения является произвольным даже в коротком временном промежутке между судебными решениями, если нет соответствующего продления срока судебным актом".

В ходе настоящего конституционного производства выявлены схожие недостатки законодательного регулирования продления срока содержания под стражей подсудимого уже во время главного судебного разбирательства. Конституционный Суд отмечает, что слова "по истечении срока, указанного в части второй настоящей статьи," в части третьей статьи 342 УПК могут пониматься судами как обязательность решения вопроса о продлении срока содержания подсудимого под стражей или изменении меры пресечения только тогда, когда соответствующий срок уже истек, а не перед его окончанием.

Кроме того, положение части третьей статьи 342 УПК о том, что суд вправе продлить срок содержания под стражей по истечении срока, указанного в части второй данной статьи, не корреспондируется с положениями части четвертой статьи 152 УПК, согласно которой истечение установленного законом срока содержания под стражей (если решение о продлении срока содержания под стражей не поступило в место содержания под стражей) означает наступление момента для безусловного освобождения соответствующего лица.

Конституционный Суд также обращает внимание на то, что законодатель, обозначая срок принятия судом решения о продлении срока содержания подсудимого под стражей, в тексте УПК на русском языке в частях третьей и 3-1 статьи 342 применил словосочетание "по истечении", а в части четвертой этой же статьи – словосочетание "после истечения". Вместе с тем в тексте этих норм УПК на казахском языке указанные словосочетания несут единую смысловую нагрузку: "өткеннен кейiн" (после истечения).

Конституционный Суд считает, что формулировка "по истечении срока, указанного в части второй настоящей статьи,", содержащаяся в редакции части третьей статьи 342 УПК, не обеспечивает необходимой правовой определенности, допуская смысловое понимание о возможности содержания подсудимого под стражей после истечения установленного судом срока, несовместимое с пунктами 1 и 2 статьи 16 Конституции.

5. Задачами уголовного процесса являются пресечение, беспристрастное, быстрое и полное раскрытие, расследование уголовных правонарушений, изобличение и привлечение к уголовной ответственности лиц, их совершивших, справедливое судебное разбирательство и правильное применение уголовного закона, защита лиц, общества и государства от уголовных правонарушений (часть первая статьи 8 УПК).

Реализация указанных задач должна осуществляться при соблюдении конституционных гарантий прав и свобод человека, прежде всего права на личную свободу, и является важным критерием справедливой системы уголовного судопроизводства в правовом государстве.

Конституционный Суд разъяснял, что естественное право человека на личную свободу государство обязано гарантировать через реализацию принципа неприкосновенности личности, и указывал, что "законодатель при принятии законов обязан исходить из конституционных пределов допустимого ограничения прав и свобод человека и гражданина, не искажая их сущности и не вводя ограничений, которые не согласуются с конституционно определенными нормами" (нормативное постановление от 11 апреля 2023 года № 9).

Законность уголовного преследования в значительной мере определяется обоснованностью применения меры пресечения на разных стадиях уголовного процесса. По мнению Конституционного Суда, практика применения судами в ходе главного судебного разбирательства норм Общей части УПК, регулирующих в основном применение меры пресечения в отношении подозреваемого (обвиняемого) на стадии досудебного производства без учета специфики законодательной регламентации сроков содержания подсудимого под стражей, может приводить к нарушению конституционного права подсудимого на личную свободу.

В целях обеспечения действенной реализации положений Конституции в УПК орган конституционного контроля ранее определил следующие правовые позиции, сохраняющие свое действие: гарантирование прав и свобод человека означает выработку комплекса мер, в том числе законодательного характера, направленных прежде всего на предотвращение самой возможности нарушения конституционных прав и свобод; в целях обеспечения правовой определенности и предсказуемости закона требуется более четкое изложение уголовно-процессуальных норм, регламентирующих вопросы содержания лица под стражей; законодательные механизмы в уголовном судопроизводстве не могут оставлять процессуальные "окна", позволяющие содержание лица под стражей даже на краткий срок без судебного решения (нормативные постановления от 29 мая 2024 года № 45-НП и от 18 июля 2025 года № 73-НП).

Гарантируя право каждого на личную свободу, Конституция определяет пределы ограничения этого права, закрепляя, что арест и содержание под стражей допускаются только в предусмотренных законом случаях (пункт 2 статьи 16). Конституционный Суд отмечает, что данная конституционная норма означает обязательность не только определения в законе случаев и оснований заключения лица под стражу, но и установления предельных сроков такого ограничения свободы. В связи с этим любое превышение предусмотренного в уголовно-процессуальном законе срока содержания подсудимого под стражей в качестве меры пресечения будет нарушать это конституционное право.

Двенадцатимесячный срок, предусмотренный частью третьей статьи 342 УПК, исчисляемый со дня поступления дела в суд и до вынесения приговора, является предельно допустимым сроком содержания подсудимого под стражей по делам о тяжких преступлениях. В этой связи толкование судом норм Общей и Особенной частей УПК как предоставляющих ему возможность повторного заключения подсудимого под стражу после истечения указанного срока противоречит пункту 2 статьи 16 и пункту 1 статьи 39 Конституции и не соответствует принципу правовой определенности.

Вместе с тем анализ действующего правового регулирования свидетельствует о недостаточной регламентации особенностей применения домашнего ареста или иной меры пресечения в отношении подсудимого в случаях, когда ранее уже истек предельно допустимый срок содержания подсудимого под стражей.

Конституционный Суд считает, что процессуальная ответственность за совершение подсудимым действий, нарушивших возложенные судом ограничения и обязанности, установленные в связи с изменением меры пресечения на домашний арест или иную меру пресечения, не может служить основанием для содержания подсудимого под стражей сверх предельно допустимого срока, предусмотренного УПК. Поэтому при разъяснении подсудимому последствий нарушения возлагаемых на него ограничений (обязанностей), связанных с изменением меры пресечения на более мягкую, суд обязан учитывать фактор исчерпания предусмотренного законом предельно допустимого срока содержания подсудимого под стражей. Интерпретация в судебной практике уголовно-процессуального закона как допускающего в подобных случаях принятия судом решения о повторном содержании подсудимого под стражей приводит к расширительному толкованию норм права, что противоречит Основному Закону.

В целях обеспечения полноты и эффективности соблюдения конституционных гарантий права на личную свободу Конституционный Суд считает, что требуется более детализированное и четкое законодательное регулирование механизма гарантирования конституционного права подсудимого на личную свободу.

На основании изложенного, руководствуясь пунктом 3 статьи 72 и пунктом 3 статьи 74 Конституции Республики Казахстан, подпунктом 3) пункта 4 статьи 23, статьями 55 – 58 и 62 – 65 Конституционного закона Республики Казахстан от 5 ноября 2022 года "О Конституционном Суде Республики Казахстан", Конституционный Суд Республики Казахстан

постановляет:

1. Признать не соответствующей Конституции Республики Казахстан часть третью статьи 342 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан в части слов "по истечении срока, указанного в части второй настоящей статьи,".

2. Признать соответствующими Конституции Республики Казахстан часть первую статьи 136, часть четвертую статьи 140, часть первую статьи 153 и части первую, вторую и четвертую статьи 342 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан в следующем истолковании:

совершение подсудимым действий, нарушивших возложенные судом ограничения и обязанности, связанные с домашним арестом или иной мерой пресечения, не может служить основанием для его повторного содержания под стражей после истечения двенадцатимесячного срока по одному и тому же уголовному делу, а также соединенному с этим или выделенному из него уголовному делу сверх предельно допустимого срока, предусмотренного уголовно-процессуальным законом.

3. Правительству Республики Казахстан не позднее шести месяцев со дня опубликования настоящего нормативного постановления инициировать проект закона, направленный на приведение уголовно-процессуального законодательства Республики Казахстан в соответствие с правовыми позициями Конституционного Суда Республики Казахстан, изложенными в настоящем нормативном постановлении.

О принятых мерах в указанный срок проинформировать Конституционный Суд Республики Казахстан.

4. Настоящее нормативное постановление вступает в силу со дня его принятия, является общеобязательным на всей территории Республики Казахстан, окончательным и обжалованию не подлежит.

5. Опубликовать настоящее нормативное постановление на казахском и русском языках в периодических печатных изданиях, получивших право на официальное опубликование законодательных актов, единой системе правовой информации и на интернет-ресурсе Конституционного Суда Республики Казахстан.

Конституционный Суд Республики Казахстан

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АТЫНАН

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты Төраға Э.Ә. Азимова, судьялар А.Қ. Ескендіров, Қ.Т. Жақыпбаев, А.Е. Жатқанбаева, А.Қ. Қыдырбаева, Қ.С. Мусин, Б.М. Нұрмұханов, Е.Ә. Оңғарбаев, Р.А. Подопригора және С.Ф. Ударцев қатысқан құрамда,

өтініш субъектілері А.А. Калиевтің және А.Г. Пархоменконың, олардың өкілдері – адвокаттар М.Т. Айдарбековтің және И.В. Поповтың,

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің өкілі – Қоғамдық тәртіп саласындағы Заңнама департаментінің директоры Д.А. Сулейменовтің,

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің өкілі – Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті Төрағасының бірінші орынбасары Н.Қ. Рыспаевтың,

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының өкілі – Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі Т.Б. Адамовтың,

Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімінің сектор меңгерушісі Г. Жұмағалиқызының,

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімі меңгерушісінің орынбасары Н.А. Сартаеваның,

Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың өкілі – басшы орынбасары Ә.Ж. Сабыровтың,

Республикалық адвокаттар алқасының өкілі – Ғылыми-консультативтік кеңес мүшесі М.Н. Налибаевтың,

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының өкілі – Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру институтының профессоры В.В. Ханның қатысуымен,

өзінің ашық отырысында 2014 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚПК) 136-бабы бірінші бөлігінің, 140-бабы төртінші бөлігінің, 153-бабы бірінші бөлігінің және 342-бабы бірінші, екінші, үшінші және төртінші бөліктерінің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін тексеру туралы өтініштерді қарады.

Баяндамашылар – Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьялары А.Қ. Ескендіровті және Қ.Т. Жақыпбаевты, отырысқа қатысушыларды және сарапшы – заң ғылымдарының кандидаты, доцент, "Bolashaq" академиясы" жекеменшік мекемесінің профессоры А.Л. Ханды тыңдап, конституциялық іс жүргізу материалдарын зерделеп және Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқық нормаларына талдау жасай отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты

анықтады:

Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына (бұдан әрі – Конституциялық Сот) ҚПК-нің 136-бабы бірінші бөлігінің, 140-бабы төртінші бөлігінің, 153-бабы бірінші бөлігінің және 342-бабы бірінші, екінші, үшінші және төртінші бөліктерінің Қазақстан Республикасының Конституциясына (бұдан әрі – Конституция, Негізгі Заң) сәйкестігін қарау туралы өтініштер келіп түсті.

А.А. Калиевтің өтінішінен шығатыны, ол ауыр қылмыс жасады деп айыптау бойынша басты сот талқылауы кезінде күзетпен ұстауда болған. Іс сотқа келіп түскен күннен бастап есептелетін осы бұлтартпау шарасының алты ай мерзімі 2025 жылғы 29 сәуірде өтіп кеткен және оны сот 2025 жылғы 6 мамырда ғана ұзартқан.

А.Г. Пархоменко өз өтінішінде ауыр қылмыс жасады деп айыпталғанын көрсетеді. Қылмыстық іс бірінші сатыдағы сотқа 2024 жылғы 4 маусымда келіп түсіп, басты сот талқылауы кезінде ол күзетпен ұстауда болған. Іс сотқа келіп түскен күннен бастап күзетпен ұстауда болудың он екі ай мерзімінің өтуіне байланысты 2025 жылғы 3 маусымда бірінші сатыдағы сот осы бұлтартпау шарасын үйқамаққа ауыстырған. Бұл ретте сот бірқатар шектеулер мен міндеттерді белгілеп, сотталушы оларды орындамаған жағдайда бұлтартпау шарасы қайтадан күзетпен ұстауға өзгертілуі мүмкін екенін түсіндірген. Апелляциялық сатыдағы сот осы сот түсіндіруімен келіспеу туралы жекеше шағымды қанағаттандырмай, бірінші сатыдағы сот қаулысын өзгеріссіз қалдырған.

Өтініш субъектілері ҚПК-нің дау айтылып отырған нормалары Конституция ережелерін бұзып, сотталушыны белгіленген мерзім өткеннен кейін күзетпен ұстауға жол береді деп санайды.

Дау айтылып отырған қылмыстық-процестік нормалардың конституциялылығын тексеріп, Конституциялық Сот мыналарды негізге алады.

1. Конституцияда мемлекеттің ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары (1-баптың 1-тармағы), адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады (12-баптың 2-тармағы), әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар (13-баптың 2-тармағы), әркімнің өзінің жеке басының бостандығына құқығы бар деп жария етіледі. Заңда көзделген жағдайларда ғана және тек қана соттың санкциясымен қамаққа алуға және күзетпен ұстауға болады, қамаққа алынған адамға шағым жасау құқығы беріледі. Соттың санкциясынсыз адамды жетпіс екі сағаттан аспайтын мерзімге ұстауға болады (16-бап).

Негізгі Заңның 77-бабының 1-тармағына сәйкес судья сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және Конституция мен заңға ғана бағынады.

Аталған конституциялық ережелер мемлекетті сот талқылауын қоса алғанда, қылмыстық процестің барлық сатыларында жеке бастың бостандығы құқығының сақталуына тиімді кепілдіктерді қамтамасыз етуге міндеттейді.

2. ҚПК-нің 136-бабының бірінші бөлігіне сәйкес адам қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынып жүр не iстi объективтi тергеп-тексеруге немесе сотта талқылауға кедергі келтіреді не қылмыстық әрекетпен айналысуды жалғастырады деп пайымдауға жеткiлiктi негiздер болған кезде бұлтартпау шарасы қолданылуы мүмкін.

ҚПК-нің 140-бабының төртінші бөлігінде көзделгендей, күдікті (айыпталушы) ҚПК нормаларында көзделген шектеулер мен міндеттерді тиісті бұлтартпау шарасына қатысты бұзатын әрекеттерді жасаған жағдайда неғұрлым қатаң бұлтартпау шарасы қолданылуы мүмкін, бұл туралы оған тиісті қаулының көшірмесі табыс етілген кезде жариялануға тиіс.

ҚПК-нің 153-бабының бірінші бөлігіне сәйкес бұлтартпау шарасының қажеттігі болмай қалған кезде оның күші жойылады немесе тиісті негіздер мен мән-жайлар өзгерген кезде қатаңдығы неғұрлым жеңіл немесе неғұрлым ауыр шараға өзгертіледі.

ҚПК-нің 342-бабында басты сот талқылауы кезінде сотталушыға қатысты бұлтартпау шарасы туралы мәселені шешу регламенттеледі. Сот сотталушыға қатысты бұлтартпау шарасын таңдауға, өзгертуге, оның күшiн жоюға немесе оны ұзартуға құқылы (бірінші бөлік).

ҚПК-нің 342-бабында белгіленген жалпы ереже бойынша сотталушыны бұлтартпау шарасы ретiнде күзетпен ұстау мерзiмi iс сотқа келіп түскен күннен бастап және үкiм шығарылғанға дейiн алты айдан аспауға тиiс (екінші бөлік). Сонымен бірге, ауыр қылмыстар туралы iстер бойынша алты ай мерзiм өткеннен кейiн сот күзетпен ұстау мерзiмiн он екi айға дейiн ұзартуға құқылы (үшiншi бөлiк). Ауыр қылмыстар туралы iстер бойынша күзетпен ұстаудың он екi ай мерзiмi өткеннен кейiн сот сотталушыға бұлтартпау шарасын үйқамаққа немесе өзге де бұлтартпау шарасына ауыстыруға тиiс (төртiншi бөлiк).

3. ҚПК-де бұлтартпау шараларын қолдану мақсаттары тікелей айқындалмаған. ҚПК-нің 136-бабында атап өтілген бұлтартпау шараларын қолдану негіздері заңды мақсаттар болып табылады, оларға қол жеткізу күдіктінің (айыпталушының, сотталушының) құқықтары мен бостандықтарын уақытша шектеудің заңдылығын негіздейді. Өзге де процестік мәжбүрлеу шараларына қатысты заң шығарушы оларды қолдану мақсаты қылмыстық істер бойынша ҚПК-де көзделген тергеп-тексеру, сот талқылауы тәртібін, үкімнің тиісінше орындалуын қамтамасыз ету болып табылады (ҚПК-нің 155-бабының бірінші бөлігі) деп нақтылап көрсетіп өткен.

Бұлтартпау шаралары институты сотқа дейінгі талқылау және сот талқылауы кезінде қылмыстық қудалау органдарының және соттың күдіктіге (айыпталушыға, сотталушыға) мемлекеттік мәжбүрлеуді қолдануы арқылы қылмыстық процес міндеттерін шешуге ықпал етеді. Әрбір бұлтартпау шарасы, әсіресе олардың ең қатаң түрі – адамды күзетпен ұстау жеке адамның құқықтары, бостандықтары мен заңды мүдделері аясына қатты әсер етеді, сондықтан аталған институт қылмыстық процестің түрлі сатыларының ерекшеліктерін ескеріп, оны және оның қолданылуын заң деңгейінде түсінікті, анық және салдар болжамын регламенттеуді талап етеді.

Бұған дейін Конституциялық Сот нормативтік құқықтық актілерді қабылдау және қолдану кезінде адамның құқықтары мен бостандықтары аса маңызды мәнге ие деп атап өткен болатын (2024 жылғы 3 желтоқсандағы № 54-НҚ нормативтік қаулы).

ҚПК-нің 64, 65 және 358-баптарының ережелеріне сәйкес сотталушының бұлтартпау шарасын таңдау және оның мерзімін ұзарту туралы өтінішхаттың және қаулының көшірмелерін алуға, тергеушінің, анықтаушының, прокурордың және соттың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне шағым келтіруге, өзінің құқықтары мен заңды мүдделерін заңға қайшы келмейтін өзге де тәсілдермен қорғауға құқығы бар.

Күдікті, айыпталушы сол бір іс бойынша, сондай-ақ бұған біріктірілген немесе одан бөлініп алынған қылмыстық іс бойынша қайтадан күзетпен ұстауда болған жағдайда, күзетпен ұстау мерзімі күзетпен ұстауда өткізілген уақыт ескеріле отырып есептеледі (ҚПК-нің 152-бабының тоғызыншы бөлігі).

Егер күзетпен ұстаудың заңда белгіленген мерзімі өткеннен кейін күдіктіні, айыпталушыны босату туралы не оларды күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы тиісті шешім келіп түспесе, күзетпен ұстау орны әкімшілігінің басшысы оларды өзінің қаулысымен босатады (ҚПК-нің 152-бабының төртінші бөлігі).

4. Қылмыстық сот ісін жүргізуде судья сот төрелігінің конституциялық қағидаттарын және Негізгі Заңның өзге де ережелерін, сондай-ақ олардың іске асыратын ҚПК-нің қағидаттары мен нормаларын сақтауға міндетті.

"Қылмыстық процесс қағидаттарын бұзу оның сипаты мен елеулі болуына қарай процестік әрекетті немесе шешімді заңсыз деп тануға, осындай іс жүргізу барысында шығарылған шешімдердің күшін жоюға не осы тұрғыда жиналған материалдарды дәлелдемелік күші жоқ деп тануға немесе іс бойынша болып өткен іс жүргізуді жарамсыз деп тануға әкеп соғады" (ҚПК-нің 9-бабының екінші бөлігі).

Заңдылық қылмыстық процесінің қағидаты ретінде сот, прокурор, тергеуші, анықтау органы және анықтаушы қызметінде негізге алынады және олар Конституция, ҚПК және қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын өзге де заңнама талаптарын дәлме-дәл сақтауға міндетті. Қылмыстық істер бойынша іс жүргізу кезінде заңды бұзуға жол берілмейді және ол заңда белгіленген жауаптылыққа, заңсыз сот актілерін жарамсыз деп тануға және олардың күшін жоюға әкеп соғады. ҚПК нормаларында коллизия орын алған жағдайларда, олардың қылмыстық процесс қағидаттарына сәйкес келетіндері қолданылуға тиіс, ал нормаларда тиісті регламенттеу болмаған кезде сот ісін жүргізу мәселелері тікелей қылмыстық процесс қағидаттары негізінде шешіледі (ҚПК-нің 10-бабының бірінші, үшінші және төртінші бөліктері).

Қылмыстық процесті жүргізетін орган бұлтартпау шарасын қолдану туралы қаулы шығарады, онда адамға күдік келтіріліп, ол айыпталып отырған қылмыстық құқық бұзушылықты көрсету және осы бұлтартпау шарасын қолдану негіздері қамтылады. Қаулының көшірмесі өзіне қатысты қаулы шығарылған адамға табыс етіледі және сонымен бір мезгілде оған бұлтартпау шарасын қолдану туралы шешімге шағым жасау тәртібі түсіндіріледі (ҚПК-нің 140-бабының екінші бөлігі).

Осылайша, заң бұлтартпау шарасын қолданылғанға дейін процестік тұрғыдан ресімдеуді талап етеді. Демек, жеке бастың бостандығы құқығы кепілдігінің конституциялық-құқықтық мәні негізге алына отырып, бұлтартпау шарасын қолдану мерзімін ұзарту немесе оның күшін жою (оны өзгерту) мәселесін шешу де бұрын белгіленген мерзім өткенге дейін процестік тұрғыдан ресімделуге тиіс.

Конституциялық Сот 2025 жылғы 18 шілдедегі № 73-НҚ нормативтік қаулысында ҚПК-нің 319-бабының бесінші бөлігін ", егер осы уақытқа дейін бұлтартпау шарасын қолдану мерзімі өтіп кетсе, оны ұзарту" деген сөздер бөлігінде Конституцияға сәйкес келмейді деп танып, "Заңнамалық нормалар күдіктіні (айыпталушыны, сотталушыны) сот шешімінде белгіленген мерзімнен артық мерзімде күзетпен ұстайтын жағдайға алып келмеуге тиіс, бұл оның жеке басының бостандығы конституциялық құқығын бұзады. Егер сот актісімен мерзімді тиісінше ұзарту болмаса, бұлтартпау шарасын қолдану сот шешімдері арасындағы қысқа уақыт аралығында да негізсіз қолдану болып табылады" деп көрсетіп өтті.

Осы конституциялық іс жүргізу барысында басты сот талқылауы кезінің өзінде сотталушыны күзетпен ұстау мерзімін ұзартуды заңнамалық реттеуге қатысты ұқсас кемшіліктер анықталды. Конституциялық Сот ҚПК-нің 342-бабының үшінші бөлігіндегі "осы баптың екінші бөлігінде көрсетілген мерзім өткеннен кейін" деген сөздерді соттардың сотталушыны күзетпен ұстау мерзімін ұзарту немесе бұлтартпау шарасын өзгерту мәселесін тиісті мерзім аяқталар алдын емес, осы мерзім өтіп кеткеннен кейін ғана шешілуге тиіс деп түсінуі мүмкін деп атап өтеді.

Сонымен қатар, ҚПК-нің 342-бабы үшінші бөлігінің сот осы баптың екінші бөлігінде көрсетілген мерзім өткеннен кейін күзетпен ұстау мерзімін ұзартуға құқылы деген ережесі ҚПК-нің 152-бабы төртінші бөлігінің ережелерімен үйлеспейді, соңғы айтылған ережеге сәйкес заңмен белгіленген күзетпен ұстау мерзімінің өтуі (егер күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы шешім күзетпен ұстау орнына келіп түспесе) тиісті адамды шартсыз босатудың басталғанын білдіреді.

Конституциялық Сот заң шығарушы соттың сотталушыны күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы шешім қабылдауына мерзімді белгілей отырып, орыс тіліндегі ҚПК мәтінінде 342-баптың үшінші және 3-1-бөліктерінде "по истечении" сөз тіркесін, ал осы баптың төртінші бөлігінде "после истечения" сөз тіркесін қолданғанына да назар аударады. Ал қазақ тіліндегі ҚПК мәтінінің осы нормаларында атап өтілген сөз тіркестері "өткеннен кейін" деген бір мағыналық жүктемеде беріледі.

Конституциялық Сот ҚПК-нің 342-бабы үшінші бөлігінің редакциясындағы "осы баптың екінші бөлігінде көрсетілген мерзім өткеннен кейін" деген тұжырым Конституцияның 16-бабының 1 және 2-тармақтарымен үйлеспейтін, сотталушыны сот белгілеген мерзім өткеннен кейін күзетпен ұстауға болады деген мағына беретін түсінікке жол бере отырып, қажетті құқықтық айқындылықты қамтамасыз етпейді деп санайды.

5. Қылмыстық процесс міндеттері – қылмыстық құқық бұзушылықтардың жолын кесу, оларды бейтараптықпен, тез және толық ашу, тергеп-тексеру, оларды жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, әділ сот талқылауы және қылмыстық заңды дұрыс қолдану, адамдарды, қоғамды және мемлекетті қылмыстық құқық бұзушылықтардан қорғау (ҚПК-нің 8-бабының бірінші бөлігі).

Аталған мiндеттердi iске асыру адамның құқықтары мен бостандықтарына берілетін конституциялық кепiлдiктер, ең алдымен жеке басының бостандығы құқығы сақталған кезде жүзеге асырылуға тиiс және құқықтық мемлекетте қылмыстық сот ісін жүргізудің әділ жүйесінің маңызды өлшемшарты болып табылады.

Конституциялық Сот адамның жеке басының бостандығы етене құқығына мемлекет жеке басқа қол сұғылмау қағидатын іске асыру арқылы кепілдік беруге міндетті деп түсіндіре отырып, "заң шығарушы адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының мәнін бұрмаламай және Конституцияның белгілі бір нормаларына сәйкес келмейтін шектеулерді енгізбей, оларды шектеудің жол берілетін конституциялық шегін сақтауға тиіс" деп көрсетті (2023 жылғы 11 сәуірдегі № 9 нормативтік қаулы).

Қылмыстық қудалаудың заңдылығы айтарлықтай дәрежеде қылмыстық процестің түрлі сатыларында бұлтартпау шарасын қолданудың негізділігімен айқындалады. Конституциялық Соттың пікірінше, басты сот талқылауы барысында соттардың ҚПК-нің Жалпы бөлігінде сотталушыны күзетпен ұстау мерзімдерінің заңнамалық регламенттелу ерекшелігін ескерместен, негізінен сотқа дейінгі іс жүргізу сатысында күдіктіге (айыпталушыға) қатысты бұлтартпау шарасын қолдану реттелетін нормаларды қолдану практикасы сотталушының жеке басының бостандығы конституциялық құқығын бұзуға алып келуі мүмкін.

Конституция ережелерінің ҚПК-де пәрменді іске асырылуын қамтамасыз ету мақсатында конституциялық бақылау органы өз қолданысын сақтайтын құқықтық ұстанымдарын бұған дейін айқындап берген болатын: адамның құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беру, ең алдымен, конституциялық құқықтар мен бостандықтардың бұзылу ықтималын болғызбауға бағытталған шаралар кешенін, оның ішінде заңнамалық сипаттағы шаралар кешенін әзірлеуді білдіреді; заңның құқықтық айқындылығы мен болжамдылығын қамтамасыз ету мақсатында адамды күзетпен ұстау мәселелерін регламенттейтін қылмыстық-процестік нормаларды неғұрлым нақты жазу қажет; қылмыстық сот ісін жүргізудегі заңнамалық тетіктер сот шешімінсіз адамды тіпті қысқа мерзімге күзетпен ұстауға мүмкіндік беретін процестік "аралыққа" жол бермеуге тиіс (2024 жылғы 29 мамырдағы № 45-НҚ және 2025 жылғы 18 шілдедегі № 73-НҚ нормативтік қаулылар).

Конституцияда әркімнің жеке басының бостандығы құқығына кепілдік беріліп, заңда көзделген жағдайларда ғана қамаққа алуға және күзетпен ұстауға жол беріледі (16-баптың 2-тармағы) деп бекітіле отырып, осы құқықты шектеу шегі айқындалады. Конституциялық Сот аталған конституциялық норма заңда адамды күзетпен ұстау жағдайлары мен негіздері айқындалып қана қоймай, бостандықты осылай шектеудің шекті мерзімдері де белгіленуге міндетті дегенді білдіреді деп атап өтеді. Осыған байланысты сотталушыны бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстаудың қылмыстық-процестік заңда көзделген мерзімінен кез келген артық ұстау осы конституциялық құқықты бұзады.

ҚПК-нің 342-бабының үшінші бөлігінде көзделген, іс сотқа келіп түскен күннен бастап және үкім шығарылғанға дейін есептелетін он екі ай мерзім ауыр қылмыс туралы істер бойынша сотталушыны күзетпен ұстауға шекті жол берілетін мерзім болып табылады. Осыған байланысты соттың ҚПК-нің Жалпы және Ерекше бөліктерінің нормаларын өзіне сотталушыны осы мерзім өткеннен кейін қайтадан күзетпен ұстауға мүмкіндік береді деп түсінуі Конституцияның 16-бабының 2-тармағына және 39-бабының 1-тармағына қайшы келеді және құқықтық айқындылық қағидатына сәйкес келмейді.

Сонымен қатар, қолданыстағы құқықтық реттеуге жүргізілген талдау сотталушыны күзетпен ұстаудың шекті жол берілетін мерзімі өтіп кеткен жағдайларда сотталушыға қатысты үйқамақты немесе өзге де бұлтартпау шарасын қолдану ерекшеліктері жеткілікті регламенттелмегенін көрсетеді.

Конституциялық Сот сотталушы бұлтартпау шарасының үйқамаққа немесе өзге де бұлтартпау шарасына өзгертілуіне байланысты сот белгілеген шектеулер мен міндеттерді бұзатын әрекеттерді жасағаны үшін процестік жауаптылық сотталушыны ҚПК-де көзделген шекті жол берілетін мерзімнен артық мерзімге күзетпен ұстауға негіз болмайды деп есептейді. Сондықтан сотталушыға бұлтартпау шарасы неғұрлым жеңіл түрге өзгертілуге байланысты өзіне жүктелген шектеулерді (міндеттерді) бұзу салдары түсіндірілген кезде сот сотталушыны күзетпен ұстаудың заңда көзделген шекті жол берілетін мерзімінің толық қолданылу факторын ескеруге міндетті. Сот практикасында қылмыстық-процестік заңды осындай жағдайларда соттың сотталушыны қайтадан күзетпен ұстау туралы шешім қабылдауына жол береді деп интерпретациялау құқық нормаларын кеңінен түсіндіруге алып келеді, бұл Негізгі Заңға қайшы келеді.

Жеке басының бостандығы құқығына берілетін конституциялық кепілдіктердің толық және тиімді сақталуын қамтамасыз ету мақсатында Конституциялық Сот сотталушының жеке басының бостандығы конституциялық құқығына кепілдік беру тетігін барынша егжей-тегжейлі әрі нақты заңнамалық реттеу талап етіледі деп есептейді.

Осы жазылғандардың негізінде, Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 3-тармағын және 74-бабының 3-тармағын, "Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы" 2022 жылғы 5 қарашадағы Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 23-бабы 4-тармағының 3) тармақшасын, 55 – 58 және 62 – 65-баптарын басшылыққа ала отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты

қаулы етеді:

1. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 342-бабының үшінші бөлігі "осы баптың екiншi бөлiгiнде көрсетiлген мерзiм өткеннен кейiн" деген сөздер бөлігінде Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келмейді деп танылсын.

2. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 136-бабының бірінші бөлігі, 140-бабының төртінші бөлігі, 153-бабының бірінші бөлігі және 342-бабының бірінші, екінші және төртінші бөліктері төмендегідей түсіндірмеде Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келеді деп танылсын:

сотталушының үйқамаққа немесе өзге де бұлтартпау шарасына байланысты сот жүктеген шектеулер мен міндеттерді бұзатын әрекеттерді жасауы оны сол бір қылмыстық іс бойынша, сондай-ақ бұған біріктірілген немесе одан бөлініп алынған қылмыстық іс бойынша қылмыстық-процестік заңда көзделген шекті жол берілетін мерзімнен артық мерзімге он екі ай мерзім өткеннен кейін қайтадан күзетпен ұстауға негіз болмайды.

3. Қазақстан Республикасының Үкіметі осы нормативтік қаулы жарияланғаннан күннен бастап алты айдан кешіктірмей Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасын осы нормативтік қаулыда жазылған Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының құқықтық ұстанымдарына сәйкес келтіруге бағытталған заң жобасына бастамашылық жасасын.

Қолданылған шаралар туралы көрсетілген мерзімде Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына ақпарат берілсін.

4. Осы нормативтік қаулы қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болып табылады және шағым жасалуға жатпайды.

5. Осы нормативтік қаулы заңнамалық актілерді ресми жариялау құқығын алған мерзімді баспасөз басылымдарында, құқықтық ақпараттың бірыңғай жүйесінде және Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының интернет-ресурсында қазақ және орыс тілдерінде жариялансын.

Қазақстан Республикасының
Конституциялық Соты