ИПС "Әділет"

ИМЕНЕМ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

Конституционный Суд Республики Казахстан в составе Председателя Азимовой Э.А., судей Ескендирова А.К., Жакипбаева К.Т., Жатканбаевой А.Е., Кыдырбаевой А.К., Мусина К.С., Нурмуханова Б.М., Онгарбаева Е.А., Подопригоры Р.А. и Ударцева С.Ф., с участием представителей:

Министерства труда и социальной защиты населения Республики Казахстан – вице-министра Ертаева А.М.,

Министерства юстиции Республики Казахстан – директора Департамента законодательства Сулейменова Д.А.,

Генеральной прокуратуры Республики Казахстан – старшего помощника Генерального Прокурора по особым поручениям Адамова Т.Б.,

Национального центра по правам человека – заместителя заведующего отделом правовой и организационно-аналитической работы Абдрахмановой Д.Т.,

Республиканской коллегии адвокатов – члена научно-консультативного совета Дельманова С.С.,

Аппарата Мажилиса Парламента Республики Казахстан – главного консультанта Отдела законодательства Харесовой Н.Т.,

Аппарата Сената Парламента Республики Казахстан – заместителя заведующего Отделом законодательства Сартаевой Н.А.,

Каспийского общественного университета – декана Высшей школы права доктора юридических наук, профессора Мороз С.П.,

Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан – исполняющего обязанности руководителя отдела гражданского, гражданского процессуального законодательства и исполнительного производства Акимжановой М.Т.,

Института парламентаризма – исполнительного директора кандидата юридических наук Канатова А.К.,

Академии правоохранительных органов при Генеральной прокуратуре Республики Казахстан – профессора кафедры специальных юридических дисциплин, кандидата юридических наук Хана В.В.,

рассмотрел в открытом заседании представление Восточно-Казахстанского областного суда (далее – суд) о признании неконституционными пункта 1 статьи 196, пункта 2 статьи 202, подпункта 2) пункта 3 статьи 204 Социального кодекса Республики Казахстан от 20 апреля 2023 года (далее – Кодекс), части пятой пункта 5 Правил исчисления (определения) размеров, назначения, осуществления, приостановления, перерасчета, возобновления, прекращения и пересмотра решения о назначении (отказе в назначении) государственной базовой пенсионной выплаты, пенсионных выплат по возрасту, утвержденных приказом Заместителя Премьер-Министра – Министра труда и социальной защиты населения Республики Казахстан от 22 июня 2023 года № 232, зарегистрированным в Министерстве юстиции Республики Казахстан 23 июня 2023 года № 32890 (далее – Правила).

Заслушав докладчика – судью Конституционного Суда Республики Казахстан Кыдырбаеву А.К., специалистов в области филологии – доктора филологических наук, профессора Ашимханову С.А., доктора филологических наук, профессора Смагулову Г.Н. и доктора философии (PhD) по специальности "Казахская филология" Рамазанова Т.Б., участников заседания, изучив материалы конституционного производства, заключение эксперта – доктора юридических наук, профессора Высшей школы права Международного университета Астана Нурмагамбетова А.М. и проанализировав нормы действующего права Республики Казахстан, Конституционный Суд Республики Казахстан

установил:

В Конституционный Суд Республики Казахстан (далее – Конституционный Суд) поступило представление суда о признании неконституционными пункта 1 статьи 196, пункта 2 статьи 202, подпункта 2) пункта 3 статьи 204 Кодекса и части пятой пункта 5 Правил.

Из представления следует, что суд пришел к выводу о нарушении закрепленных Конституцией прав человека и гражданина в связи с несоответствием оспариваемых им норм положениям статьи 14 и пункта 1 статьи 28 Конституции Республики Казахстан (далее – Конституция, Основной Закон). По мнению суда, данные положения ограничивают конституционное право гражданина Республики Казахстан на социальное обеспечение, предусматривая зависимость реализации указанного права на государственную базовую пенсионную выплату и пенсионную выплату по возрасту от факта его постоянного проживания на территории Республики Казахстан.

При проверке конституционности вышеуказанных норм Кодекса и Правил Конституционный Суд исходит из следующего.

1. Согласно пункту 1 статьи 1 Конституции Республика Казахстан утверждает себя демократическим, светским, правовым и социальным государством, высшими ценностями которого являются человек, его жизнь, права и свободы. Социальный характер государства выражается в обязанности создавать условия, обеспечивающие достойную жизнь и надлежащую социальную защиту каждого гражданина, в том числе в нетрудоспособном возрасте.

Нетрудоспособность по возрасту обусловливает объективное состояние социальной уязвимости лица, при котором оно утрачивает возможность самостоятельно обеспечивать достойный уровень жизни.

Пенсионное обеспечение как одна из форм социального обеспечения представляет собой совокупность социальных, правовых и экономических мер, направленных на предоставление гражданам пенсионных выплат при наступлении соответствующего возраста и других условий, предусмотренных законом, является ключевым элементом социальной поддержки со стороны государства, направленной на реализацию конституционно и законодательно закрепленного обязательства по обеспечению лица, достигшего пенсионного возраста, доходом не ниже установленного минимального уровня. Установление минимального размера пенсии направлено на определение порогового уровня, гарантированного государством как минимальный стандарт материального содержания лиц пенсионного возраста.

2. В силу пункта 1 статьи 28 Конституции гражданину Республики Казахстан гарантируется социальное обеспечение по возрасту. В соответствии со статьей 14 Конституции все равны перед законом и судом, никто не может подвергаться какой-либо дискриминации по мотивам происхождения, социального, должностного и имущественного положения, пола, расы, национальности, языка, отношения к религии, убеждений, места жительства или по любым иным обстоятельствам. Конституционное равенство предполагает, что Основной Закон закрепляет и гарантирует право, а порядок и условия его реализации определяются законом. При этом законодатель, принимая акты в сфере пенсионного обеспечения, согласно положениям Конституции не вправе вводить ограничения, которые посягают на сущность самого права и делают его реализацию невозможной.

Право на социальное обеспечение закреплено и в международных актах (статья 22 Всеобщей декларации прав человека, принятой резолюцией 217 А (III) Генеральной Ассамблеи Организации Объединенных Наций (далее – ООН) от 10 декабря 1948 года, и статья 9 Международного пакта об экономических, социальных и культурных правах, принятого резолюцией 2200 А (XXI) Генеральной Ассамблеи ООН от 16 декабря 1966 года и ратифицированного Законом Республики Казахстан от 21 ноября 2005 года № 87 (далее – Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах).

Права и свободы принадлежат каждому от рождения, признаются абсолютными и неотчуждаемыми. Конституционно-правовой статус граждан Республики Казахстан предполагает, в том числе, обладание в полном объеме правом на социальное обеспечение по возрасту и исключает возможность произвольного его ограничения. Данные права и свободы являются основополагающими при разработке и принятии законов и иных нормативных правовых актов, устанавливающих условия и порядок осуществления этих прав и свобод (пункт 2 статьи 12 Конституции).

Признавая право каждого гражданина на социальное обеспечение, государство в отношении пользования этим правом может устанавливать только такие ограничения, "которые определяются законом, и только постольку, поскольку это совместимо с природой" такого права, "и исключительно с целью способствовать общему благосостоянию в демократическом обществе" (статья 4 Международного пакта об экономических, социальных и культурных правах).

Полное прекращение выплаты пенсии по возрасту и государственной базовой пенсионной выплаты, равно как и отказ в назначении таковых по сути, посягает на содержательную сущность права на социальное обеспечение по возрасту и исключает его осуществление для значительной группы граждан.

Обстоятельство проживания в стране назначения пенсионных выплат может учитываться в целях упорядочения установленного порядка реализации пенсионных прав граждан. Однако данное обстоятельство не может рассматриваться как обязательное условие существования самого права на пенсионное обеспечение гражданина Республики Казахстан.

Конституционный Суд обращает внимание, что применение положений Кодекса, допускающих полное прекращение выплаты ранее назначенной пенсии или отказ в ее назначении гражданину Республики Казахстан исключительно на основании факта его постоянного проживания за пределами страны гражданства, способно повлечь необоснованное различие в объеме прав, свобод и обязанностей граждан, фактическую утрату ими социального обеспечения, аннулирование реального содержания конституционной гарантии.

3. Пенсионные выплаты по возрасту и государственная базовая пенсионная выплата по своей правовой природе являются выплатами, связанными именно с наступлением определенного возраста и возникновением при этом социальной уязвимости лица, но не с местом его проживания.

Пункт 1 статьи 196 Кодекса, закрепляя в целом социальное право на пенсионное обеспечение, сформулирован таким образом, что условие реализации права на пенсионное обеспечение в виде требования постоянного проживания в стране включено в норму общего характера. Пункт 3 статьи 196 Кодекса прямо указывает, что порядок и условия реализации данного права (вопросы назначения, прекращения, приостановления, возобновления выплат и т.д.) определяются в других статьях Кодекса.

Изложение пункта 1 статьи 196 Кодекса, касающееся включения условия реализации права на пенсионное обеспечение в виде требования постоянного проживания в стране, осуществлено с нарушением правил юридической техники, что создало предпосылки к неоднозначному толкованию, не в полной мере соответствующему конституционным гарантиям социального обеспечения, в частности по возрасту.

Конституционный Суд исходит из того, что на конституционно-правовом регулировании прав и свобод человека и гражданина сказывается наличие или отсутствие гражданства как важнейшего фактора, опосредуемого устойчивой политико-правовой связью между лицом и государством, определяющего их взаимные права и обязанности. И именно наличие или отсутствие гражданства может определять различия в объеме прав, свобод и обязанностей граждан и иных лиц. Конституция устанавливает для этих субъектов разный объем прав и свобод, которыми они могут пользоваться, и разный объем обязанностей, которые на них возлагаются.

Конституционно-правовой статус граждан Республики Казахстан предполагает обладание ими всем комплексом прав, свобод и обязанностей, установленных Конституцией, при равенстве их перед законом. Для иностранцев и лиц без гражданства предусмотрен иной, ограниченный, конституционно-правовой статус: эти лица пользуются правами и свободами, а также несут обязанности, установленные для граждан страны, за исключением случаев, предусмотренных Конституцией, законами и международными договорами (нормативное постановление Конституционного Совета Республики Казахстан от 1 декабря 2003 года № 12).

Республика Казахстан, гарантируя в пункте 1 статьи 28 Конституции социальное обеспечение по возрасту именно гражданам Казахстана, предоставляет им конституционное право на пенсионное обеспечение вне зависимости от места их постоянного проживания (на территории Республики Казахстан или за ее пределами) при условии соответствия иным критериям, предусмотренным законом.

Граждане Республики Казахстан не утрачивают своего гражданства при выезде за пределы страны, а значит, сохраняют весь объем конституционных прав и гарантий, предоставляемых гражданам страны в отношении пенсионных выплат по возрасту.

Тогда как дополнительное требование постоянного проживания на территории Республики Казахстан при решении вопроса о праве на пенсионное обеспечение, исходя из положений пункта 1 статьи 196 Кодекса, распространяется на иностранцев и лиц без гражданства, не обладающих правовой связью с государством в форме гражданства, если иное не предусмотрено Конституцией, законами и ратифицированными международными договорами.

Исходя из системного толкования норм Конституции и положений Кодекса, Конституционный Суд приходит к выводу, что положения пункта 1 статьи 196 Кодекса не предполагают установления для граждан Республики Казахстан обязательного условия проживания на территории страны для возникновения у них законного права на пенсионное обеспечение.

Конституция не содержит положений, связывающих существование права на пенсионное обеспечение исключительно с проживанием гражданина на территории Республики Казахстан.

Согласно пункту 2 статьи 21 Конституции: "Каждый имеет право выезжать за пределы Республики. Граждане Республики имеют право беспрепятственного возвращения в Республику". Реализация гражданином конституционного права свободного передвижения не может служить основанием для ограничения его конституционного права на пенсионное обеспечение, поскольку все права человека и основные свободы неделимы и взаимосвязаны; развитие и защита одной категории прав не могут служить предлогом или оправданием для освобождения государства от обязанности развития и защиты прав других категорий.

Особое значение в данном контексте имеет международный аспект. В условиях миграционной активности населения пенсионное обеспечение граждан, проживающих за пределами государства своего гражданства, требует разумного и согласованного межгосударственного регулирования. Это связано с различием пенсионных систем и отсутствием однотипных подходов к вопросу предоставления пенсионных прав. Заключение соответствующих договоров позволяет устанавливать механизм реализации пенсионных прав граждан: эффективно решать вопросы взаимодействия разных государственных систем социального обеспечения, суммировать трудовой стаж, избегать двойных выплат, сохранять приобретенные гражданами пенсионные права.

Целью такого регулирования является продолжение социального обеспечения, на которое лицо имело право в стране своего гражданства, поскольку пенсионное обеспечение является существенным (зачастую единственным) источником дохода. Сохранение в этом случае пенсионных прав при переезде в другую страну позволяет человеку свободно выезжать за пределы государства, не опасаясь ограничения в своих конституционных правах.

В связи с вышеуказанным Конституционный Суд особо обращает внимание на необходимость развития национального законодательства и заключения международных договоров для устранения процедурных пробелов, поскольку одним из важнейших факторов соблюдения прав гражданина на социальное обеспечение является создание эффективного механизма социальной защиты граждан. Действующее законодательство Республики Казахстан не содержит механизма выплаты пенсий гражданам, постоянно проживающим за пределами страны, что в совокупности с отсутствием заключенных международных договоров создает риск правовой неопределенности ввиду неточности соответствующих норм права или их несогласованности.

Законодателю необходимо разработать правовой механизм с учетом опыта зарубежных стран, который одновременно будет гарантировать права граждан на пенсионное обеспечение независимо от места их жительства и предотвращать злоупотребления, а также позволит исключить неправомерные пенсионные выплаты.

Целью государственной базовой пенсионной выплаты является обеспечение соответствующей материальной поддержки лицам, достигшим пенсионного возраста, в том числе тем, у кого в силу разных причин нет трудового стажа или он является небольшим, а также отсутствуют накопления в Едином накопительном пенсионном фонде. Базовая пенсионная выплата представляет собой один из компонентов пенсионной системы страны, направленной на предотвращение снижения уровня жизни пенсионеров, а также способствует удовлетворению их базовых жизненных потребностей и свидетельствует о выполнении государством своей социальной функции.

4. В нормативном постановлении Конституционного Суда от 27 марта 2023 года № 5 право на пенсию за выслугу лет признано производным от трудовой деятельности, а сами пенсионные выплаты – одной из форм социальной защиты. Данная правовая позиция применима и к пенсии по возрасту, которая также связана с трудовой деятельностью лица.

Так, пенсионные выплаты по возрасту назначаются лицам, достигшим определенного Кодексом возраста и имеющим соответствующий трудовой стаж на 1 января 1998 года. Размер пенсионных выплат зависит от длительности трудового стажа и величины среднемесячного дохода гражданина в период работы.

Право на пенсионную выплату по возрасту возникает вследствие предшествующего трудового вклада гражданина и является формой компенсации утраты дохода в силу нетрудоспособности лица при достижении им пенсионного возраста, что предопределяет особый характер такого права. Финансирование данной выплаты из республиканского бюджета не изменяет ее сущности как заработанной предшествующим трудом и общественно-полезной деятельностью. Гражданин, добросовестно участвовавший в солидарной пенсионной системе, вправе рассчитывать на сохранение и реализацию приобретенных пенсионных прав независимо от места своего проживания, что вытекает из принципов социальной справедливости, добросовестности государства и защиты законных ожиданий его граждан.

Конституционный Суд подчеркивает, что сохранение пенсионных прав гражданина в подобных случаях должно рассматриваться как элемент добросовестности государства в совокупности с соблюдением принципов правовой преемственности. Пенсионное законодательство должно обеспечивать гражданину как участнику солидарных социальных правоотношений уверенность в стабильности его официально признанного статуса и реализации обусловленных этим статусом прав. Иной подход не соответствует требованиям статьи 39 Основного Закона.

5. Пункт 2 статьи 202 и подпункт 2) пункта 3 статьи 204 Кодекса определяют общий период осуществления пенсионных выплат по возрасту, государственной базовой пенсионной выплаты и их прекращения в случае установления факта выезда получателя на постоянное место жительства за пределы Республики Казахстан.

В этих положениях Кодекса факт выезда получателя на постоянное место жительства за пределы страны имеет юридическое значение и влечет прекращение пенсионных выплат только в отношении лиц, к которым предъявляется такое требование при назначении данных выплат.

При таком понимании Конституционный Суд не усматривает несоответствия пункта 2 статьи 202 и подпункта 2) пункта 3 статьи 204 Кодекса положениям Конституции.

6. Оспариваемые положения части пятой пункта 5 Правил связаны с механизмом подтверждения соответствия заявителя требованиям закона и не содержат запретов, ограничений на назначение пенсии, в связи с чем оснований для признания нормативного правового акта в указанной части не соответствующим Конституции не имеется. Уполномоченному государственному органу следует внести уточняющие поправки в указанный акт.

В силу пункта 2 статьи 50 Конституционного закона Республики Казахстан от 5 ноября 2022 года "О Конституционном Суде Республики Казахстан" (далее – Конституционный закон) Конституционный Суд осуществил проверку конституционности оспариваемых судом положений Кодекса только в части, указанной в его представлении в отношении пенсионных выплат, предусмотренных подпунктами 1) и 2) пункта 1 статьи 196 Кодекса.

На основании изложенного, руководствуясь пунктом 3 статьи 72 и пунктом 3 статьи 74 Конституции, подпунктом 3) пункта 4 статьи 23, статьями 55 – 58, 62, пунктом 4 статьи 63, пунктом 4 статьи 64 и подпунктом 2) пункта 1 статьи 65 Конституционного закона, Конституционный Суд Республики Казахстан в рамках предмета обращения

постановляет:

1. Признать соответствующим Конституции Республики Казахстан пункт 1 статьи 196 Социального кодекса Республики Казахстан в следующем истолковании:

при реализации права на назначение и получение государственной базовой пенсионной выплаты и пенсионной выплаты по возрасту требование о постоянном проживании на территории Республики Казахстан не предъявляется к гражданину Республики Казахстан при соответствии его всем другим условиям, установленным законом для их назначения.

2. Признать соответствующими Конституции Республики Казахстан пункт 2 статьи 202 и подпункт 2) пункта 3 статьи 204 Социального кодекса Республики Казахстан в следующем истолковании:

факт выезда получателя пенсионных выплат на постоянное место жительства за пределы страны имеет юридическое значение и влечет их прекращение только в отношении лиц, к которым предъявляется данное требование при назначении таких выплат (с учетом истолкования, изложенного в пункте 1 постановляющей части настоящего нормативного постановления), если иное не предусмотрено законами Республики Казахстан и международными договорами, ратифицированными Республикой Казахстан.

3. Признать соответствующей Конституции Республики Казахстан часть пятую пункта 5 Правил исчисления (определения) размеров, назначения, осуществления, приостановления, перерасчета, возобновления, прекращения и пересмотра решения о назначении (отказе в назначении) государственной базовой пенсионной выплаты, пенсионных выплат по возрасту, утвержденных приказом Заместителя Премьер-Министра – Министра труда и социальной защиты населения Республики Казахстан от 22 июня 2023 года № 232, с учетом пунктов 1 и 2 постановляющей части настоящего нормативного постановления.

4. Правительству Республики Казахстан не позднее одного года со дня опубликования настоящего нормативного постановления инициировать проект закона о внесении изменений и дополнений в Социальный кодекс Республики Казахстан в соответствии с правовыми позициями Конституционного Суда Республики Казахстан, изложенными в данном нормативном постановлении.

О принятых мерах в указанный срок проинформировать Конституционный Суд Республики Казахстан.

5. Настоящее нормативное постановление вступает в силу со дня его принятия, является общеобязательным на всей территории Республики Казахстан, окончательным и обжалованию не подлежит.

6. Опубликовать настоящее нормативное постановление на казахском и русском языках в периодических печатных изданиях, получивших право на официальное опубликование законодательных актов, единой системе правовой информации и на интернет-ресурсе Конституционного Суда Республики Казахстан.

Конституционный Суд
Республики Казахстан

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АТЫНАН

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты Төраға Э.Ә. Азимова, судьялар А.Қ. Ескендіров, Қ.Т. Жақыпбаев, А.Е. Жатқанбаева, А.Қ. Қыдырбаева, Қ.С. Мусин, Б.М. Нұрмұханов, Е.Ә. Оңғарбаев, Р.А. Подопригора және С.Ф. Ударцев қатысқан құрамда,

Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің өкілі – вице-министр А.М. Ертаевтың,

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің өкілі – Заңнама департаментінің директоры Д.А. Сүлейменовтің,

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының өкілі – Бас Прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі Т.Б. Адамовтың,

Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың өкілі – Құқықтық және ұйымдастыру-талдау жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары Д.Т. Абдрахманованың,

Республикалық адвокаттар алқасының өкілі – ғылыми-консультативтік кеңестің мүшесі С.С. Дельмановтың,

Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімінің бас консультанты Н.Т. Харесованың,

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімі меңгерушісінің орынбасары Н.А. Сартаеваның,

Каспий қоғамдық университетінің өкілі – Жоғары құқық мектебінің деканы, заң ғылымдарының докторы, профессор С.П. Мороздың,

Қазақстан Республикасы Заңнама және құқықтық ақпарат институтының өкілі – Азаматтық, азаматтық іс жүргізу заңнамасы және атқарушылық іс жүргізу бөлімі басшысының міндетін атқарушы М.Т. Акимжанованың,

Парламентаризм институтының өкілі – атқарушы директор, заң ғылымдарының кандидаты А.К. Канатовтың,

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының өкілі – Арнайы заң пәндері кафедрасының профессоры, заң ғылымдарының кандидаты В.В. Ханның қатысуымен,

өзінің ашық отырысында Шығыс Қазақстан облыстық сотының (бұдан әрі – сот) 2023 жылғы 20 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Әлеуметтік кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) 196-бабының 1-тармағын, 202-бабының 2-тармағын, 204-бабы 3-тармағының 2) тармақшасын, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 22 маусымдағы № 232 бұйрығымен бекітілген, Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2023 жылғы 23 маусымда № 32890 болып тіркелген Мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің, жасына байланысты зейнетақы төлемдерінің мөлшерін есептеу (айқындау), оларды тағайындау, жүзеге асыру, тоқтата тұру, қайта есептеу, қайта бастау, тоқтату және тағайындау (тағайындаудан бас тарту) туралы шешімді қайта қарау қағидаларының (бұдан әрі – Қағидалар) 5-тармағының бесінші бөлігін конституциялық емес деп тану туралы ұсынуын қарады.

Баяндамашы – Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы А.Қ. Қыдырбаеваны, филология саласының мамандары – филология ғылымдарының докторы, профессор С.А. Ашимханованы, филология ғылымдарының докторы, профессор Г.Н. Смағұлованы және "Қазақ филологиясы" мамандығы бойынша философия (PhD) докторы Т.Б. Рамазановты және отырысқа қатысушыларды тыңдап, конституциялық іс жүргізу материалдарын, сарапшы – заң ғылымдарының докторы, Астана халықаралық университеті Жоғары құқық мектебінің профессоры А.М. Нурмагамбетовтің қорытындысын зерделеп және Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқық нормаларына талдау жасай отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты

анықтады:

Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына (бұдан әрі – Конституциялық Сот) Кодекстің 196-бабының 1-тармағын, 202-бабының 2-тармағын, 204-бабы 3-тармағының 2) тармақшасын және Қағидалардың 5-тармағының бесінші бөлігін конституциялық емес деп тану туралы сот ұсынуы келіп түсті.

Ұсынудан соттың дау айтылып отырған нормалардың Қазақстан Республикасы Конституциясының (бұдан әрі – Конституция, Негізгі Заң) 14-бабының және 28-бабы 1-тармағының ережелеріне сәйкес келмеуіне байланысты адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары бұзылып отыр деген тұжырымға келгенін түсінуге болады. Соттың пікірінше,осы ережелер аталған мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі және жасына байланысты зейнетақы төлемі құқығын іске асыруды Қазақстан Республикасы азаматының Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұру фактісіне тәуелді етуді көздей отырып, Қазақстан Республикасы азаматының әлеуметтік қамсыздандыруға конституциялық құқығын шектейді.

Кодекстің және Қағидалардың жоғарыда аталған нормаларының конституциялылығын тексере келе Конституциялық Сот мыналарды негізге алады.

1. Конституцияның 1-бабының 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары. Мемлекеттің әлеуметтік сипаты әрбір азаматтың, оның ішінде еңбекке жарамсыз жасында лайықты өмір сүруін және тиісінше әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ететін жағдай жасау міндетінен көрінеді.

Жасына байланысты еңбекке жарамсыздық – адамның лайықты өмір сүру деңгейін өз бетінше қамтамасыз ету мүмкіндігінен айырылатын әлеуметтік осалдығының объективті жағдайын негіздейді.

Зейнетақымен қамсыздандыру әлеуметтік қамсыздандыру нысандарының бірі ретінде азаматтарға заңда көзделген тиісті жасқа толған және басқа да жағдайлар басталған кезде зейнетақы төлемдерін беруге бағытталған әлеуметтік, құқықтық және экономикалық шаралар жиынтығын білдіреді және мемлекет тарапынан әлеуметтік қолдаудың басты элементі болып табылады, бұл зейнеткерлік жастағы адамды белгіленген ең төмен деңгейден төмен емес табыспен қамтамасыз ету жөніндегі конституциялық және заңнамалық тұрғыда бекітілген міндеттемені іске асыруға бағытталған. Зейнетақының ең төмен мөлшерін белгілеу зейнеткерлік жастағы адамдарды материалдық күтіп-бағудың ең төмен стандарты ретінде мемлекет кепілдік берген шекті деңгейді айқындауға бағытталған.

2. Конституцияның 28-бабының 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматына жасына байланысты әлеуметтік қамсыздандыруға кепілдік беріледі. Конституцияның 14-бабына сәйкес заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең, тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе өзге кез келген жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды. Конституциялық теңдік Негізгі Заң құқықты бекітеді және оған кепілдік береді, ал оны іске асыру тәртібі мен шарттары заңда айқындалады дегенді білдіреді. Бұл ретте заң шығарушы зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы актілерді қабылдаған кезде Конституция ережелеріне сәйкес құқық мәніне нұқсан келтіретін және оны іске асыруға мүмкіндік бермейтін шектеулер енгізуге құқылы емес.

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы халықаралық актілерде де бекітілген (Біріккен Ұлттар Ұйымы (бұдан әрі – БҰҰ) Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 10 желтоқсандағы 217 А (III) резолюциясымен қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 22-бабы және БҰҰ Бас Ассамблеясының 1966 жылғы 16 желтоқсандағы 2200 А (XXI) резолюциясымен қабылданған және 2005 жылғы 21 қарашадағы № 87 Қазақстан Республикасының Заңымен ратификацияланған Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің (бұдан әрі – Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт) 9-бабы).

Құқықтар мен бостандықтар әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды. Қазақстан Республикасы азаматтарының конституциялық-құқықтық мәртебесі жасына байланысты әлеуметтік қамсыздандырылу құқығын толық көлемде иеленуді де көздейді және оны өз бетінше шектеу мүмкіндігіне жол бермейді. Бұл құқықтар мен бостандықтар осы құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асырудың шарттары мен тәртібін белгілейтін заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау кезінде негіз құраушы болып табылады (Конституцияның 12-бабының 2-тармағы).

Әрбір азаматтың әлеуметтік қамсыздандырылу құқығын тани отырып, мемлекет осы құқықты қолдануға қатысты "заңда айқындалған және аталған құқықтың табиғатымен үйлесімді" және "демократиялық қоғамдағы жалпы әл-ауқатты жақсартуға жәрдемдесу мақсатындағы ғана" деген шектеулердi ғана белгiлей алады (Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің 4-бабы).

Жасына байланысты зейнетақы төлемін және мемлекеттік базалық зейнетақы төлемін толық тоқтату, сол сияқты оларды тағайындаудан бас тарту шын мәнісінде жасына байланысты әлеуметтік қамсыздандыру құқығының мазмұндық мәніне нұқсан келтіреді және оны азаматтардың едәуір тобының жүзеге асыруына мүмкіндік бермейді.

Зейнетақы төлемдері тағайындалған елде тұру шарты азаматтардың зейнетақы алу құқықтарын іске асырудың белгіленген тәртібін ретке келтіру мақсатында ескерілуі мүмкін. Алайда бұл шарт Қазақстан Республикасы азаматының зейнетақымен қамсыздандырылу құқығының болуына міндетті шарт ретінде қарастырылмайды.

Конституциялық Сот Кодекс ережелерін азаматтығы бар елдің шегінен тыс жерге тұрақты тұруға кету фактісі негізінде ғана Қазақстан Республикасы азаматының бұрын тағайындалған зейнетақы төлемін толық тоқтатуға немесе оны тағайындаудан бас тартуға жол беретін мағынада қолдану азаматтардың құқықтарының, бостандықтары мен міндеттерінің көлемінде негізсіз айырмашылықтың болуына, олардың әлеуметтік қамсыздандырудан нақты айырылуына, конституциялық кепілдіктің шынайы мазмұнының жойылуына әкеп соғуы мүмкін екеніне назар аударады.

3. Жасына байланысты зейнетақы төлемдері және мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі өзінің құқықтық табиғаты бойынша адамның тұрғылықты жеріне емес, дәл осы белгілі бір жасқа толуына және соған қарай әлеуметтік осалдығының туындауына байланысты төленетін төлемдер болып табылады.

Кодекстің 196-бабының 1-тармағында зейнетақымен қамсыздандыру әлеуметтік құқығы жалпы тұрғыда бекітіліп, зейнетақымен қамсыздандыру құқығын іске асыру үшін елде тұрақты тұру туралы талап түріндегі шарт жалпы сипаттағы нормаға енгізілгендей тұжырымдалған. Кодекстің 196-бабының 3-тармағында осы құқықты іске асырудың тәртібі мен шарттары (төлемдерді тағайындау, тоқтату, тоқтата тұру, қайта бастау мәселелері және тағы басқалар) Кодекстің басқа баптарында айқындалады деп тікелей көрсетіледі.

Зейнетақымен қамсыздандыру құқығын іске асыру үшін елде тұрақты тұру туралы талап түріндегі шарттың енгізілуіне қатысты Кодекстің 196-бабы 1-тармағының жазылуы заң техникасы қағидаларын бұзып отыр, бұл әлеуметтік қамсыздандыруға, атап айтқанда жасына байланысты әлеуметтік қамсыздандыруға берілетін конституциялық кепілдіктерге толық көлемде сәйкес келмейтін түрлі түсіндіруге алғышарт туғызып отыр.

Конституциялық Сот адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын конституциялық-құқықтық реттеуге азаматтықтың болуы не болмауы маңызды фактор ретінде әсер етеді, бұл адам мен мемлекет арасындағы тұрақты саяси-құқықтық байланысты білдіреді, өзара құқықтары мен міндеттерін айқындайды дегенді негізге алады. Нақ осы азаматтықтың болуы не болмауы азаматтар мен өзге де адамдардың құқықтарының, бостандықтары мен міндеттерінің көлеміндегі айырмашылықты айқындап беруі мүмкін. Конституцияда бұл субъектілер үшін олар пайдалана алатын құқықтар мен бостандықтардың және оларға жүктелетін міндеттердің әртүрлі көлемі белгіленеді.

Қазақстан Республикасы азаматтарының конституциялық-құқықтық мәртебесі олардың заң алдында тең бола отырып, Конституцияда белгіленген құқықтардың, бостандықтар мен міндеттердің барлық кешеніне ие болуын көздейді. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар үшін өзге, шектеулі конституциялық-құқықтық мәртебе көзделген: Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда көзделген жағдайларды қоспағанда, бұл адамдар ел азаматтарына белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-ақ міндеттерді атқарады (Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2003 жылғы 1 желтоқсандағы № 12 нормативтік қаулысы).

Қазақстан Республикасы Конституцияның 28-бабының 1-тармағы арқылы Қазақстан азаматтарына нақ жасына байланысты әлеуметтік қамсыздандыруға кепілдік бере отырып, осы азаматтар заңда көзделген өзге де өлшемшарттарға сәйкес келген жағдайда тұрақты тұратын жеріне (Қазақстан Республикасының аумағында немесе оның шегінен тыс жерде екеніне) қарамастан оларға зейнетақымен қамсыздандырылу конституциялық құқығын береді.

Қазақстан Республикасының азаматтары елден тыс жерге кеткен кезде өз азаматтығын жоғалтпайды, демек, жасына байланысты зейнетақы төлемдеріне қатысты ел азаматтарына берілетін конституциялық құқықтар мен кепілдіктердің барлық көлемі сақталады.

Ендеше Кодекстің 196-бабы 1-тармағының ережелері негізінде зейнетақымен қамсыздандыру құқығы мәселесін шешкен кезде Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұру туралы қосымша талап, егер Конституцияда, заңдарда және ратификацияланған халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, мемлекетпен азаматтығы тұрғысынан құқықтық байланысы жоқ шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қолданылады.

Конституция нормаларын және Кодекс ережелерін жүйелі түсіндіруді негізге ала отырып, Конституциялық Сот Кодекстің 196-бабы 1-тармағының ережелерінде зейнетақымен қамсыздандыруға заңды құқықтың туындауы үшін ел аумағында міндетті түрде тұру шартының Қазақстан Республикасының азаматтарына белгіленуі көзделмейді деген қорытындыға келіп отыр.

Конституцияда зейнетақымен қамсыздандыру құқығының болуын азаматтың Қазақстан Республикасының аумағында тұруымен ғана байланыстыратын ережелер қамтылмайды.

Конституцияның 21-бабының 2-тармағына сәйкес "Әркімнің Республикадан тыс жерлерге кетуіне құқығы бар. Республика азаматтарының Республикаға кедергісіз қайтып оралуына құқығы бар". Азаматтың еркін жүріп-тұру конституциялық құқығын іске асыруы зейнетақымен қамсыздандырылу конституциялық құқығын шектеуге негіз бола алмайды, өйткені адамның барлық құқықтары мен негізгі бостандықтары бір-бірінен ажыратылмайды және олар өзара байланысты; құқықтардың бір санатын дамыту және қорғау мемлекетті басқа санаттағы адамдардың құқықтарын дамыту және қорғау міндетінен босату үшін сылтау немесе ақтау бола алмайды.

Бұл тұрғыда халықаралық аспект ерекше маңызға ие. Халықтың белсенді түрде көшіп-қонуы жағдайында азаматтығы бар мемлекеттің шегінен тыс жерде тұратын азаматтарды зейнетақымен қамсыздандыру ақылға қонымды және келісілген мемлекетаралық реттеуді талап етеді. Бұл зейнетақы жүйелеріндегі айырмашылықпен және зейнетақы алу құқықтарын беру мәселесінде бірдей тәсілдердің болмауымен байланысты. Тиісті шарттарды жасасу азаматтардың зейнетақы алу құқықтарын іске асыру тетігін белгілеуге: әртүрлі мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру жүйелерінің өзара іс-қимыл мәселелерін тиімді шешуге, еңбек өтілінің жылын шығаруға, қосарланған төлемдерді болғызбауға, берілген зейнетақы алу құқықтарын азаматтардың сақтап қалуына мүмкіндік береді.

Мұндай реттеудегі мақсат – азаматтығы бар елде адамның құқығы болған әлеуметтік қамсыздандыруды жалғастыру, өйткені зейнетақымен қамсыздандыру маңызды (көбінесе жалғыз) кіріс көзі болып табылады. Басқа елге көшкен кезде зейнетақы алу құқықтарының сақталуы адамға өзінің конституциялық құқықтарының шектеліп қалуынан қорықпай, мемлекеттің шегінен тыс жерге еркін жүріп-тұруына мүмкіндік береді.

Жоғарыда айтылғандарға байланысты Конституциялық Сот рәсімдік олқылықтарды жою үшін ұлттық заңнаманы жетілдіру және халықаралық шарттар жасасу қажеттігіне ерекше назар аударады, себебі азаматтың әлеуметтік қамсыздандырылу құқықтарын сақтаудағы маңызды факторлардың бірі – азаматтарды әлеуметтік қорғаудың тиімді тетігін жасау. Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында елдің шегінен тыс жерде тұрақты тұратын азаматтарына зейнетақы төлеу тетігі қамтылмаған, бұл жасасылған халықаралық шарттардың болмауымен бірге тиісті құқық нормаларының дәлме-дәл еместігіне немесе олардың үйлеспеуіне байланысты құқықтық екіұштылық тәуекелін туғызады.

Заң шығарушы шет елдердің тәжірибесін ескере отырып, азаматтардың тұрғылықты жеріне қарамастан зейнетақымен қамсыздандыру құқықтарына кепілдік беретін және теріс пайдалануға жол бермейтін, сондай-ақ заңсыз зейнетақы төлемдерін алуға мүмкіндік бермейтін құқықтық тетік әзірлеуі қажет.

Мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің мақсаты – зейнеткерлік жасқа толған адамдарға, оның ішінде әртүрлі себептерге байланысты еңбек өтілі жоқ немесе аз, сондай-ақ Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорында жинақтары жоқ адамдарға тиісті материалдық қолдауды қамтамасыз ету. Базалық зейнетақы төлемі зейнеткерлердің өмір сүру деңгейінің төмендеуіне жол бермеуге бағытталған елдің зейнетақы жүйесінің құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады, сондай-ақ олардың негізгі өмірлік қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік туғызады және мемлекеттің өзінің әлеуметтік функциясын орындауын куәландырады.

4. Конституциялық Сот 2023 жылғы 27 наурыздағы № 5 нормативтік қаулысында еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы алу құқығын еңбек жолынан туындайды, ал одан туындайтын төлемдер әлеуметтік қорғау нысандарының бірі болып табылады деп таныды. Осы құқықтық ұстаным жасына байланысты зейнетақыға да қатысты, бұл да адамның еңбек жолымен байланысты.

Мәселен, жасына байланысты зейнетақы төлемдері Кодексте айқындалған жасқа толған және 1998 жылғы 1 қаңтарға тиісті еңбек өтілі бар адамдарға тағайындалады. Зейнетақы төлемдерінің мөлшері азаматтың еңбек өтілінің ұзақтығына және жұмыс істеген кездегі орташа айлық табысының мөлшеріне байланысты.

Жасына байланысты зейнетақы төлемі құқығы азаматтың бұрынғы еңбек етуінің нәтижесінен туындайды және зейнеткерлік жасқа толған кезде еңбекке жарамсыздығына байланысты табысынан айрылуына өтемақы төлеу түрі болып табылады, бұл осы құқықтың ерекше сипатын алдын ала айқындайды. Аталған төлемді республикалық бюджеттен қаржыландыру бұрынғы еңбекпен және қоғамдық пайдалы қызметпен тапқан табысы секілді оның мәнін өзгертпейді. Ортақ зейнетақы жүйесіне адал ниетпен қатысқан азамат өзінің тұратын жеріне қарамастан, өзіне берілген зейнетақы алу құқықтарының сақталуына және іске асырылуына сенім артуға құқылы, бұл әлеуметтік әділдік, мемлекеттің адалдығы және өз азаматтарының заңды үміттерін қорғау қағидаттарынан туындайды.

Конституциялық Сот мұндай жағдайларда азаматтың зейнетақы алу құқықтарының сақталуы құқықтық сабақтастық қағидаттары сақталатын жиынтықта мемлекеттің адал болу элементі ретінде қаралуға тиіс екендігіне ерекше назар аударады. Зейнетақы заңнамасы азаматқа ортақ әлеуметтік құқықтық қатынастардың қатысушысы ретінде оның ресми танылған мәртебесінің тұрақтылығына және осы мәртебеге байланысты құқықтардың іске асырылуына сенімді қамтамасыз етуге тиіс. Басқаша көзқарас Негізгі Заңның 39-бабының талаптарына сәйкес келмейді.

5. Кодекстің 202-бабының 2-тармағында және 204-бабы 3-тармағының 2) тармақшасында жасына байланысты зейнетақы төлемдерін, мемлекеттік базалық зейнетақы төлемін жүзеге асырудың жалпы кезеңі және алушының Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге тұрақты тұруға кету фактісі анықталған жағдайда олардың тоқтатылуы айқындалады.

Кодекстің осы ережелерінде алушының елдің шегінен тыс жерге тұрақты тұруға кету фактісі зейнетақы төлемдерін тағайындау кезінде мұндай талап қойылған адамдарға қатысты ғана заңдық мәнге ие және аталған төлемдердің тоқтатылуына әкеп соғады.

Мұндай түсінуден Конституциялық Сот Кодекстің 202-бабы 2-тармағының және 204-бабы 3-тармағы 2) тармақшасының Конституция ережелеріне сәйкес келмеуін таппады.

6. Қағидалардың 5-тармағы бесінші бөлігінің дау айтылып отырған ережелері өтініш берушінің заң талаптарына сәйкестігін растау тетігімен байланысты және зейнетақы тағайындауға тыйым салуларды, шектеулерді қамтымайды, осыған байланысты нормативтік құқықтық актіні көрсетіліп отырған бөлігінде Конституцияға сәйкес келмейді деп тануға негіздер жоқ. Уәкілетті мемлекеттік орган аталған актіге нақтылау сипатында түзетулер енгізуі керек.

"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы" 2022 жылғы 5 қарашадағы Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының (бұдан әрі – Конституциялық заң) 50-бабының 2-тармағына сәйкес Конституциялық Сот Кодекстің дау айтылып отырған ережелерінің конституциялылығын сот ұсынуында көрсетілген Кодекстің 196-бабы 1-тармағының 1) және 2) тармақшаларында көзделген зейнетақы төлемдеріне қатысты бөлігінде ғана тексерді.

Осы жазылғандардың негізінде, Конституцияның 72-бабының 3-тармағын және 74-бабының 3-тармағын, Конституциялық заңның 23-бабы 4-тармағының 3) тармақшасын, 55 – 58, 62-баптарын, 63-бабының 4-тармағын, 64-бабының 4-тармағын және 65-бабы 1-тармағының 2) тармақшасын басшылыққа ала отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты өтініш нысанасы шеңберінде

қаулы етеді:

1. Қазақстан Республикасы Әлеуметтік кодексінің 196-бабының 1-тармағы төмендегідей түсіндірмеде Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келеді деп танылсын:

мемлекеттік базалық зейнетақы төлемін және жасына байланысты зейнетақы төлемін тағайындау және алу құқығын іске асырған кезде осы төлемдерді тағайындау үшін заңда белгіленген барлық басқа шарттарға сәйкес келген Қазақстан Республикасының азаматына Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұру талабы қойылмайды.

2. Қазақстан Республикасы Әлеуметтік кодексінің 202-бабының 2-тармағы және 204-бабы 3-тармағының 2) тармақшасы төмендегідей түсіндірмеде Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келеді деп танылсын:

егер Қазақстан Республикасының заңдарында және Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, зейнетақы төлемдерін алушының елдің шегінен тыс жерге тұрақты тұруға кету фактісі мұндай төлемдерді тағайындау кезінде (осы нормативтік қаулының қарар бөлігінің 1-тармағында берілген түсіндірмені ескере отырып) аталған талап қойылатын адамдарға қатысты ғана заңдық мәнге ие және зейнетақы төлемдерінің тоқтатылуына әкеп соғады.

3. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 22 маусымдағы № 232 бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің, жасына байланысты зейнетақы төлемдерінің мөлшерін есептеу (айқындау), оларды тағайындау, жүзеге асыру, тоқтата тұру, қайта есептеу, қайта бастау, тоқтату және тағайындау (тағайындаудан бас тарту) туралы шешімді қайта қарау қағидаларының 5-тармағының бесінші бөлігі осы нормативтік қаулының қарар бөлігінің 1 және 2-тармақтары ескеріліп, Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келеді деп танылсын.

4. Қазақстан Республикасының Үкіметі осы нормативтік қаулы жарияланған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының осы нормативтік қаулыда жазылған құқықтық ұстанымдарына сәйкес Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасына бастама жасасын.

Қабылданған шаралар туралы көрсетілген мерзімде Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына ақпарат берілсін.

5. Осы нормативтік қаулы қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болып табылады және шағым жасалуға жатпайды.

6. Осы нормативтік қаулы заңнамалық актілерді ресми жариялау құқығын алған мерзімді баспасөз басылымдарында, құқықтық ақпараттың бірыңғай жүйесінде және Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының интернет-ресурсында қазақ және орыс тілдерінде жариялансын.

Қазақстан Республикасының
Конституциялық Соты