ИПС "Әділет"

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АТЫНАН

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты Төраға Э.Ә. Азимова, судьялар А.Қ. Ескендіров, А.Е. Жатқанбаева, А.Қ. Қыдырбаева, Қ.С. Мусин, Б.М. Нұрмұханов, Е.Ә. Оңғарбаев, Р.А. Подопригора және С.Ф. Ударцев қатысқан құрамда,

өтініші субъектісі А.С. Шалкарбекованың және оның өкілі – заң консультанты И.Ю. Машинскийдің,

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының өкілі – Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі Т.Б. Адамовтың,

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің өкілі – Төрағаның бірінші орынбасары Е.К. Жамаубаевтың,

Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің өкілі – Төраға орынбасары О.Т. Кизатовтың,

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің өкілі – Қоғамдық даму саласындағы заңнама департаментінің директоры Б.Б. Байкеновтің,

Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімі меңгерушісінің орынбасары Ж.С. Тасболатовтың,

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратының өкілі – Заңнама бөлімі меңгерушісінің орынбасары Н.А. Сартаеваның,

Парламентаризм институтының өкілі – атқарушы директор А.К. Канатовтың,

Қазақстан Республикасы Заңнама және құқықтық ақпарат институтының өкілі – бөлім басшысы М.Т. Акимжанованың қатысуымен,

өзінің ашық отырысында А.С. Шалкарбекованың "Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы" 1995 жылғы 31 тамыздағы Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – Банктер туралы заң) 50-бабы 4-тармағының 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясына (бұдан әрі – Конституция, Негізгі Заң) сәйкестігін тексеру туралы өтінішін қарады.

Баяндамашы – Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы К.С. Мусинді және отырысқа қатысушыларды тыңдап, конституциялық іс жүргізу материалдарын зерделеп, Қазақстан Республикасының және жекелеген шет елдердің қолданыстағы құқығына талдау жасай отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты (бұдан әрі – Конституциялық Сот)

анықтады:

А.С. Шалкарбекова мен жұбайы А.Ж. Шалкарбековтің арасындағы неке Алматы қаласы Бостандық аудандық сотының 2023 жылғы 14 наурыздағы шешімімен бұзылған. Кәмелетке толмаған төрт баланың тұрғылықты жері деп олардың анасының тұрғылықты жері айқындалған.

Өтініш субъектісі неке бұзылғаннан кейін ортақ мүлікті бөлу туралы талап қоюды дайындаған кезде жұбайының екінші деңгейдегі банктердегі және өзге де қаржы ұйымдарындағы қаржы жинақтары туралы мәліметтерді ала алмағанын көрсетеді. "Bereke Bank" акционерлік қоғамы, "Қазақстан Халық Банкі" АҚ, "Банк ЦентрКредит" АҚ және "Kaspi Bank" АҚ банк құпиясына сілтеме жасай отырып, А.Ж. Шалкарбековтің ағымдағы және депозиттік шоттарының бар-жоғы туралы ақпаратты, оның ішінде "QUANTUM" ЖК-дағы бұрынғы жұбайына тиесілі ағымдағы шоттан жасалған аударымдар туралы мәліметтерді, сондай-ақ олар бойынша шот ашылған күннен бастап 2022 жылғы 1 қарашаны қоса алғандағы кезеңдегі ақша қаражатының қозғалысы туралы ақпаратты беруден бас тартқан.

Алматы қаласының Бостандық аудандық соты 2025 жылғы 17 маусымдағы шешімімен (бұдан әрі – бірінші сатыдағы сот шешімі) А.С. Шалкарбекованың "Қазақстан Халық Банкі" АҚ-ға және "Kaspi Bank" АҚ-ға банктерге жоғарыда көрсетілген ақпаратты беру міндетін жүктеу туралы талап қоюын қанағаттандырудан бас тартқан.

Сот өз шешімінде А.Ж. Шалкарбеков банк құпиясын құрайтын мәліметтердің ашылуына келісім бермеген, сондай-ақ сот мүлікті, атап айтқанда ақша қаражатын бөлу туралы дауды қарамағандықтан, соттың Банктер туралы заңның 50-бабы 6-тармағының б) тармақшасына сәйкес ағымдағы және депозиттік шоттардың бар-жоғы, олар бойынша ақша қозғалысы туралы ақпаратты беру бойынша тиісті міндетті банктерге жүктеуге құқықтық негіздер жоқ деп уәж келтірген.

Бірінші сатыдағы сот шешіміне апелляциялық тәртіппен шағым жасалмаған және бұл шешім 2025 жылғы 28 шілдеде заңды күшіне енген.

Өтініш субъектісі ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкіне өзінің конституциялық құқықтарын іске асыру мүмкіндігінің болмауы Конституцияның 14-бабының 1 және 2-тармақтарында, 26-бабының 1, 2 және 3-тармақтарында және 27-бабының 1-тармағында көзделген кепілдіктерді бұзуға алып келеді деп санайды. Оның пікірінше, "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" 2011 жылғы 26 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Кодексінің (бұдан әрі – НОтК) 30, 32 және 33-баптарының нормаларына сәйкес ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезінде жинаған мүлік олардың ортақ бірлескен меншігі болып табылады. Өз кезегінде, Банктер туралы заңның 50-бабының 4-тармағы ерлі-зайыптылардың біреуін бірлесіп жинаған қаражат туралы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігінен іс жүзінде айырып отыр, бұл олардың арасында тең емес жағдай туғызады және әркімнің ортақ мүлік құқығын іске асыруға кедергі келтіреді, осыған байланысты өтініш субъектісі аталған норманың Конституцияға сәйкестігін тексеруді сұрайды.

Дау айтылып отырған норманың конституциялылығын қарап шығып, өтініш нысанасына қатысты Конституциялық Сот мыналарды негізге алады.

1. Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі (бұдан әрі – Конституциялық Кеңес) 2015 жылғы 18 мамырдағы № 3 нормативтік қаулысында "Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабының 1-тармағына сәйкес неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында болады және олар Негізгі Заңда тұжырымдалған биік мақсаттар мен базалық қағидаттардан заңды түрде туындайтын Республиканың іргелі конституциялық құндылықтары қатарына жатады" деп атап өткен.

Конституциялық Кеңес пен Конституциялық Сот өз шешімдерінде мемлекет адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына Конституцияда және оған сәйкес келетін нормативтік құқықтық актілерде белгіленген шектерде кепілдік береді және олар осы құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асырудың шарттары мен тәртібін айқындайтын заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау кезінде негіз болып табылады, сондай-ақ аталған құқықтық ұстаным Қазақстанның қолданыстағы құқығының тұжырымдамалық құрамдас бөлігі болып табылады деп бірнеше рет баса атап өткен болатын (Конституциялық Кеңестің 1996 жылғы 28 қазандағы № 6/2, 2003 жылғы 10 маусымдағы № 8, 2007 жылғы 18 сәуірдегі № 4, 2009 жылғы 20 тамыздағы № 5, Конституциялық Соттың 2025 жылғы 26 ақпандағы № 67-НҚ және басқа да нормативтік қаулылары).

Аталған конституциялық ережелер кейіннен салалық заңнамада ерлі-зайыптылардың құқықтық мәртебесін бекіту және реттеу үшін неке мен отбасын мемлекеттік қорғаудың әлеуметтік-экономикалық және саяси-құқықтық негіздерін қалайды.

Қазақстанның неке-отбасы құқығында ерлі-зайыптылардың өзара мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтар мен міндеттерді туғызатын, отбасын құру мақсатында Қазақстан Республикасының заңында белгіленген тәртіппен тараптардың ерікті және толық келісімімен жасалған ер адам мен әйел арасындағы тең құқықты одақ неке (ерлі-зайыптылық) деп түсіндіріледі (НОтК-тің 1-бабы).

Заң шығарушы НОтК-тің 2 және 30-баптарында неке-отбасы заңнамасы отбасындағы ерлі-зайыптылар құқықтарының тең болуы және отбасы ішіндегі мәселелерді өзара келісім арқылы шешу қағидаттарына негізделеді, бұл ретте ерлі-зайыптылар тең құқықтарға ие болады және тең міндеттер атқарады деп атап көрсетеді.

Ерлі-зайыптылар құқықтарының тең болуы Конституцияда бекітілген кез келген кемсітуге тыйым салынады (14-баптың 2-тармағы), неке, отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында болады (27-баптың 1-тармағы) дегеннен тікелей туындайды және кез келген мән-жайлар бойынша, оның ішінде жынысы, мәртебесі, отбасындағы рөлі, табыс деңгейі немесе ортақ мүлікке қосқан үлесі бойынша ерлі-зайыптылардың біреуіне екіншісінің алдында артықшылық беруге немесе шектеулер белгілеуге заң тұрғысынан жол берілмейді дегенді білдіреді.

Отбасындағы теңдік кешенді сипатқа ие және оны ерлі-зайыптылардың әрқайсысы жеке теңдік (тек, кәсіп таңдау еркіндігі, бала тәрбиесіне тең қатысу, басыбайлылыққа жол бермеу), мүліктік теңдік (ортақ табыс, өтеусіз салым, ортақ бірлескен меншік), сондай-ақ процестік теңдік түрінде іске асырады. Бұл ретте заң (НОтК-тің 30-бабы) ана мен әкеге, бала тәрбиесі мен біліміне, ерлі-зайыптылардың тұрғылықты жеріне, болатын жеріне қатысты және отбасы өміріндегі басқа да мәселелерді ерлі-зайыптылардың бірлесіп шешуін талап етеді.

Некені мемлекеттік тіркеген кезден бастап ерлі-зайыптылардың бірлескен мүлікке мүліктік құқықтарының туындауы неке қиюдың маңызды құқықтық салдары болып табылады.

1994 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Жалпы бөлім) (бұдан әрі – АК (Жалпы бөлім) 223-бабына және НОтК-тің 32-бабына сәйкес ерлi-зайыптылар некеде тұрған кезде жинаған мүлік, егер олардың арасындағы шартта осы мүлiк ерлi-зайыптылардың үлестiк меншiгi болатыны не олардың біреуіне тиесiлi екені немесе меншiк құқығымен ерлi-зайыптылардың әрқайсысына тиістi бөлiктерде тиесілі екені көзделмесе, олардың бiрлескен меншiгi болып табылады.

Отбасындағы мүліктік құқықтық қатынастарға азаматтық заңнаманың бірлескен меншік режимін реттейтін нормалары қолданылады.

Мәселен, АК-нің (Жалпы бөлім) 220-бабына сәйкес бірлескен меншіктегі мүлікке билік ету қатысушылардың қайсысы мүлікке билік ету жөніндегі мәмілені жасағанына қарамастан, қатысушылардың бәрінің келісімімен жүзеге асырылады. Егер барлық қатысушының келісімінен өзге нәрсе туындамаса, бірлескен меншікке қатысушылардың әрқайсысы ортақ мүлікке билік ету жөнінде мәміле жасауға құқылы.

Ерлі-зайыптылардың бірлескен меншігіне қатысты ұқсас нормалар НОтК-тің 33 және 34-баптарында да белгіленген.

Ортақ бірлескен меншік ережесі ерлi-зайыптылар некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезінде жинаған мүлікке, сондай-ақ ерлi-зайыптылардың ортақ табысы есебiнен сатып алынған жылжымалы және жылжымайтын мүлiкке, бағалы қағаздарға, пайларға, салымдарға, кредиттік ұйымдардың немесе өзге де ұйымдардың есебіндегі жарғылық капиталдағы үлестерге және отбасында кімнің атына сатып алынғанына не ақша қаражатын ерлi-зайыптылардың қайсысы салғанына қарамастан, ерлi-зайыптылар некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңінде жинаған кез келген басқа да мүлiкке қолданылады.

Егер неке шартында өзгеше көзделмесе, ортақ мүлікті бөлген кезде ерлі-зайыптылардың үлесі тең деп танылады. Үй шаруашылығын жүргізген немесе бала күтімімен айналысқан және өзінің табысы болмаған жұбайының ортақ мүлікке тең құқығы бар. Ортақ мүлікке билік етуді ерлі-зайыптылар өзара келісіммен жүзеге асырады. Нотариаттың куәландыруы немесе белгіленген тәртіппен тіркеу талап етілетін мәміле, сондай-ақ жылжымайтын мүлік бойынша жасалатын мәміле үшін ерлі-зайыптылардың екіншісінің нотариат куәландырған келісімі қажет болады.

Сонымен, мүліктік құқықтар ерлі-зайыптыларға азаматтық заңнаманың бірлескен меншік туралы нормалары негізінде де, НОтК ережелеріне байланысты да тең дәрежеде тиесілі болады.

2. Банктер туралы заңның 50-бабының 1-тармағына сәйкес банк құпиясы құқығы шоттардың бар-жоғы, қаражат қалдығы, операциялар мен салымдар туралы мәліметтерге үшінші тұлғалардың заңсыз қол жеткізуінен қорғауды білдіреді.

Банк өз клиенттерi мен корреспонденттерiнiң операциялары мен шоттары жөніндегі құпияға, сондай-ақ банктердiң сейф жәшiктерi мен шкафтарында, сондай-ақ үй-жайларында сақтаулы жатқан мүлiктердiң және Банктер туралы заңның ережелеріне сәйкес банк құпиясын құрайтын өзге де мәліметтердің құпиясына кепiлдiк бередi.

Банктер туралы заңның 50-бабының 4-тармағына сәйкес банк құпиясы клиентке ғана, шот (мүлік) иесінің жазбаша нысанда берген келісімінің негізінде не шот иесінің сәйкестендіру құралы арқылы кез келген үшінші тұлғаға ашылуы мүмкін. 2014 жылғы 3 шілдедегі Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі – ҚК) 223-бабында банк құпиясын құрайтын мәліметтерді жария еткені үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.

3. Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқық нормаларында конституциялық тұрғыдан қорғалатын жеке өмір құпиясына, банктік салымдар мен жеке жинаған қаражат құпиясына, сондай-ақ меншікке еркін билік ету құқықтары арақатынасының Банктер туралы заңның дау айтылып отырған нормасының Конституцияға сәйкестігіне баға беру үшін елеулі маңызы бар.

Негізгі Заңның осы нормаларының конституциялық-құқықтық мағынасын зерттей келе, Конституциялық Сот кемсітуге жол бермеу туралы конституциялық нормадан туындайтын ерлі-зайыптылардың тең мәртебесі туралы отбасылық құқық қағидаты ерлі-зайыптлардың әрқайсысының жеке адам ретінде маңызы тең екенін, отбасындағы құқықтары мен міндеттерінің тең көлемін, мүліктік және жеке мүдделерінің тең қорғалуын заңдық тұрғыдан да тануды білдіретінін негізге алады.

Сонымен бірге, жеке өмірге қол сұғылмау қазіргі заманғы адам құқықтары жүйесінің базалық элементі және жеке бас бостандығының іргелі кепілі болып табылады. Бұл құқық әмбебап сипатқа ие және әлемдегі құқық жүйелерінің көпшілігінде танылған. Жеке өмір – адамның автономды аясы, ол сыртқы араласуға жабық, мұнда адам заңды бұзбай, мінез-құлық ережелерін өзі айқындап, өзінің ішкі сәйкестігін: нанымын, дүниетанымын, эмоционалдық байланыстарын, моральдық бағдарларын, отбасылық қарым-қатынастары мен жеке жоспарларын еркін түрде қалыптастырады.

Осыған байланысты, Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 10 желтоқсандағы 217 А (III) резолюциясымен қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 12-бабында, 1966 жылғы 16 желтоқсанда Нью-Йоркте жасалған, 2005 жылғы 28 қарашадағы Қазақстан Республикасының Заңымен ратификацияланған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 17-бабында, көптеген мемлекеттердің конституциялық нормаларында жеке және отбасылық өмірді, хат-хабар алмасулар, телефон арқылы сөйлесулер және өзге де коммуникациялар құпиясын қорғау бекітіледі. Бұл мемлекеттің осы салаларға заңсыз араласудан аулақ болуға ғана емес, азаматтардың жеке өміріне үшінші тұлғалардың нұқсан келтіруінен құқықтық қорғаудың тиімді тетіктерін құруға да міндетті екенін білдіреді.

Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары саласындағы жоғарыда аталған негіз қалаушы актілеріне қосыла отырып, оларды орындау жөнінде міндеттемелерді қабылдап, жалпыадамзаттық құндылықтарға бейілділігін баса көрсетіп, Конституцияның 1 және 12-баптарында адамның құқықтары мен бостандықтарын ең қымбат қазына ретінде бекітті және мемлекет оларды таниды әрі кепілдік береді, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы соған қарай айқындалады.

Конституцияның 18-бабының 1-тармағында әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауына, өзінің және отбасының құпиясы болуына, ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуына құқығы бар деп бекітіледі. Қазақстан Республикасының заңнамасы конституциялық ережелерді дамыту үшін жеке өмірге қол сұғылмау құқығын қорғаудың құқықтық тетіктерін нақтылайтын және қол сұғу орын алған кезде жауаптылықты көздейтін нақты нормаларды белгілейді.

Мәселен, АК-нің (Жалпы бөлім) 144-бабында азаматтың жеке өмірі құпиясын, оның ішінде хат-хабар алмасулар, телефон арқылы сөйлесулер, күнделіктер, ескертулер, жазбалар, интимдік өмір, бала асырап алу, туу құпиясын, адвокаттық құпияны, медицина қызметкерінің, банктік салымдар құпиясын және Қазақстан Республикасының заңдарымен қорғалатын өзге де құпияны қорғау құқығы белгіленіп, Қазақстан Республикасының заңдарында тікелей белгіленген жағдайларда ғана жеке өмір құпиясын ашуға жол беріледі деп баса атап көрсетіледі.

Еліміздің кодекстері, атап айтқанда 2014 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі (13-бап), 2014 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі (15-бап) қылмыстық істер және әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу кезінде іске қатысатын адамның абыройын қорлайтын немесе қадір-қасиетін түсіретін шешімдер мен іс-әрекеттерге тыйым салады, жеке өмір туралы мәліметтерді, сол сияқты адам құпия сақталуы қажет деп есептейтін жеке және іскерлік сипаттағы мәліметтерді жинауға, пайдалануға және таратуға жол бермейді.

Жеке өмірге қол сұғылмауды және Қазақстан Республикасының дербес деректер және оларды қорғау туралы заңнамасын, хат-хабар алмасулардың, телефон арқылы сөйлесулердің, пошта, телеграф немесе өзге де хабарламалардың құпиясын бұзу ҚК-нің 147 және 148-баптарында көзделген жауаптылыққа әкеп соғады.

4. Конституцияның 18-бабының 2-тармағында әркімнің жеке салымдары мен жинаған қаражатының құпиясы болуына құқығы бар деп бекітіледі, бұл құқық заңда тікелей белгіленген жағдайларда және көзделген тәртіппен ғана шектелуі мүмкін.

Жеке өмірге қол сұғылмау құқығы мен банктік салымдар құпиясы құқығы арасындағы байланыс жүйелі сипатқа ие. Банктік салымдар құпиясы – әркімнің жеке өмірін, атап айтқанда, қаржы саласында қорғау бойынша жалпы құқықты іске асырудың арнайы нысандарының бірі.

Қазақстан Республикасын қоса алғанда, көптеген мемлекеттердің құқықтық жүйесінде жеке қаржылық ақпарат жеке өмірдің маңызды элементі ретінде қаралады. Бұл үшін мемлекет банктік ақпараттың құпиялылығын заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз етіп, бірмезгілде оны ашудың нақты әрі айқын негіздерін белгілейді.

Конституциялық бақылау органы бұған дейін "Қазақстан Республикасы Конституциясының 18-бабының 2-тармағымен кепілдік берілген, жеке салымдар мен жинаған қаражаттың құпиялылығы сақталуына құқығын, салымшының өзі туралы, оған тиесілі ақша" немесе заңды жолмен сатып алынған өзге мүлік, оның ішінде банктік салымдары, өзге де шоттары мен жинаған қаражаты туралы, шаруашылық жүргізуші субъектілердің жарғылық капиталындағы үлестері және өзге де мүлкі, сондай-ақ олармен жасалатын операциялар туралы салымшының заңмен қорғалатын кез келген, тұлғалардың шектеусіз тобы үшін жалпыға бірдей қолжетімді болып табылмайтын мәліметтердің жария етілмеуіне құқығы деп түсінген жөн деп атап өткен болатын (Конституциялық Кеңестің 2009 жылғы 20 тамыздағы № 5 нормативтік қаулысы).

Өзінің заңдық табиғаты бойынша бұл нормалар – жеке өмірге қол сұғылмау бойынша жалпы құқықтың анағұрлым нақтыланған кепілдігі. Қаржылық ақпарат қатаң түрде қорғалмаса, жеке өмірге қол сұғылмау құқығы декларативтік сипатта ғана болар еді.

5. Банктік салымдар құпиясы құқығының ерлі-зайыптылардың ортақ бірлескен меншікке билік ету құқығын шектейтіні тұрғысынан Конституцияға сәйкестігі мәселесін зерттей келе, Конституциялық Сот осы құқықтардың конституциялық-құқықтық мағынасын, туындау көзін және құқықтық табиғатын негізге алу қажет деп есептейді.

Негізгі Заңның 12-бабының 2-тармағына сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды.

Конституциялық Сот қоғамның толыққанды мүшесі ретінде әрбір адамның Конституцияда тікелей көзделген банктік салымдар құпиясына құқығы адамдардың белгісіз тобына қатысты қолданылады, ал мемлекет және кез келген басқа да субъект бұл құқықты бұзудан аулақ болуға міндетті деп санайды. Ерлі-зайыптылар құқықтарының бұдан айырмашылығы олар нақты құқықтық қатынастар (неке) ішінде ғана болады және ерлі-зайыптылардың біреуінің жалпы қоғамға емес, тек қана күйеуіне/әйеліне бағытталған қарым-қатынастарына ғана қолданылады.

Ажыратуға болмайтын құқық дегеніміз адамға туылған сәтінен бастап жеке адам ретінде тиесілі болатын құқықтың табиғи сипатын білдіреді, ал ерлі-зайыптылардың құқықтары айыруға жататын және реттелетін құқық болып табылады.

НОтК-тің 6-бабына сәйкес азаматтар неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастарынан туындайтын өздеріне тиесілі құқықтарды, оның ішінде осы құқықтарды қорғау құқығын өз қалауы бойынша пайдаланады. Яғни, ерлі-зайыптылар меншіктің заңды режимін шарттық режимге (неке келісімшарты режиміне) өзгерте алады, ерлі-зайыптылардың біреуі табыстағы үлес құқығынан және тағы басқадан ерікті түрде бас тартуы мүмкін. Бұл құқықтар заңмен шектелуі де немесе тоқтатылуы да мүмкін (мысалы, ата-ана құқығынан айыру немесе неке бұзылған кезде бірлескен меншік құқығының тоқтатылуы).

Жоғарыда атап өтілгендей, адамның Конституцияда көзделген және кепілдік берілген құқықтары әркімге тумысынан жазылады. Олар ең алғашқы құқықтар болып табылады және адамның әлеуметтік немесе қандай да бір басқа мәртебесімен байланысты болмайды. Ерлі-зайыптылардың құқықтары некені мемлекеттік тіркеу актісінің нәтижесінде ғана пайда болатындықтан, олар оң (шарттық) сипатқа ие.

Демек, Конституцияда белгіленген адам құқықтары – бұл әркімге тумысынан жазылған, ең жоғары заңды құндылық және конституциялық құрылыс негіздерінің бірі болып табылатын, ажыратуға болмайтын негізгі құқықтар, заңдардың мағынасы, мазмұны мен қолданылуы, сондай-ақ мемлекеттік билік органдарының қызметі осыларға қарай айқындалады, ал ерлі-зайыптылардың құқықтары – бұл тек некені мемлекеттік тіркеу фактісінен ғана туындайтын және неке-отбасы заңнамасымен реттелетін, тараптардың өз еркімен немесе сотпен өзгертілуі немесе тоқтатылуы мүмкін өмір жолында пайда болған құқықтар.

Конституциялық Сот банктік салымдар құпиясы құқығы мен ерлі-зайыптылардың ортақ мүлікке бірлесіп және тең билік ету құқығының құқықтық сипатындағы ең басты айырмашылық осы деп пайымдайды.

Конституцияның 13-бабының 1-тармағымен, 14-бабының 1 және 2-тармақтарымен өзара байланысты болу тұрғысынан қарағанда, Конституцияның 18-бабында кепілдік берілген жеке өмірге қол сұғылмау құқығы мен банк құпиясы құқығы тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге мән-жайларға қарамастан, құқық субъектісі ретіндегі кез келген адамға, оның ішінде некеде тұрған ерлі-зайыптылардың әрқайсысына тиесілі деген шығады.

Конституцияның 12-бабының 5-тармағына сәйкес адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға тиіс. Аталған норма неке-отбасы қатынастарына да толық қолданылады, өйткені ерлі-зайыптылардың әрқайсысы өзіне заңмен берілген тең құқықтарын іске асырған кезде ерлі-зайыптылардың әрқайсысына жеке-дара тиесілі конституциялық құқықтар мен бостандықтарды бұзбауға тиіс.

Осыған байланысты Конституциялық Сот ерлі-зайыптылардың тең болуы ерлі-зайыптылардың әрқайсысының өз құқық субъектілігін, жеке дербестігін және жеке өмірін жоғалтуын көздемейді және әркімге Конституция мен заңдарда белгіленген құпиялылық режимдерінің күшін жоймайды деген тұжырымға келеді. Ерлі-зайыптылардың бірлесіп алған мүлікке тең құқығын кеңейту, оның ішінде осы ұғымға жұбайының банктік салымдарының бар-жоғы және мөлшері туралы тікелей ақпарат алу мүмкіндігін енгізу арқылы кеңейту әр адамның жеке өмірі мен банк құпиясына қол сұғылмау секілді ажыратуға болмайтын жеке-дара құқықтарын некеде болуына байланысты ғана төмен көруді білдіреді және бұл Негізгі Заңның 14-бабы 2-тармағының кез келген кемсітуге жол бермеу туралы нормасына қайшы келеді.

6. Осы тұста, банктік салымдар құпиясын заңнамалық реттеу жеке және жария мүдделер арасындағы ақылға қонымды теңгерімді көздейтінін атап өткен маңызды.

Конституциялық Кеңес 2009 жылғы 20 тамыздағы № 5 нормативтік қаулысында банктік салымдар құпиясы құқығын шектеу мүмкіндігіне жол бере отырып, "Конституцияның 39-бабының 3-тармағында баянды етілген, ешбір жағдайда да шектелмеуге тиіс құқықтар мен бостандықтар тізбесіне Конституцияның 18-бабымен көзделген құқықтар енгізілмеген. Демек, жеке салымдар мен жинаған қаражаттың құпиялылығы сақталуына құқығын шектеу заң шығарушының айрықша құзыреті болып табылады" деп атап өткен болатын.

Конституциялық бақылау органы осы нормативтік қаулысында түсіндіріп өткендей, Конституцияның 18-бабының 2-тармағында көзделген әркімнің өзінің жеке салымдары мен жинаған қаражатының құпиясы құқығын шектеу шегі Конституцияның 18-бабы 2-тармағының, 39-бабы 1 және 3-тармақтарының ережелері ескеріле отырып, Конституцияның 61-бабы 3-тармағының 1) және 2) тармақшаларына сәйкес заңмен айқындалуға тиіс.

Банктер туралы заңның 50-бабында банктік салымдар иесін, ол уәкілеттік берген адамдарды, сондай-ақ заңда белгіленген жағдайларда мемлекеттік органдар мен өзге де ұйымдарды қоспағанда, біреудің банк құпиясына қол жеткізуіне тыйым салынады.

Алайда, заң шығарушы конституциялық мақсаттарға сәйкес салымдар құпиясы құқығына шектеу қойып тастаған. Банктер туралы заңның сол 50-бабында банк құпиясына өз иесінің және банктің еркінен тыс қол жеткізе алатын тұлғалар мен органдардың шектеулі тізбесі айқындалған, сондай-ақ мұндай қолжетімділік қандай жағдайлар мен мақсаттарда, қашан және неге байланысты берілетіні белгіленген. Мысалы, бұл мемлекеттік кіріс органдарына салықтық әкімшілендіру мақсатында, мемлекеттік органдар мен соттарға, бағалы қағаздар эмитентіне және бағалы қағаздарды ұстаушылардың өкіліне, депозиттерге міндетті кепілдік беруді жүзеге асыратын ұйымға, агент банктерге және басқаларға қатысты.

Жеке және жария мүдделер арасында теңгерімді қамтамасыз етудің конституциялық маңызды тетігі – сот бақылауы, ол жеке өмірге кез келген араласу қажет және ол заңда белгіленген шектен шықпайды деп кепілдік беруге тиіс.

Бұл жағдайда заң шығарушының шешімі Конституциялық Кеңестің келесідей ұстанымымен сәйкес келеді: "...заңда осындай шектеулер қойылуына мүмкіндік беретін негіздер болып, олардың толық тізбесі айқындалуға, сондай-ақ жеке салымдар мен жинаған қаражат құпиясын құрайтын мәліметтердің заңсыз түрде жария етілмейтін жағдайларда сұралуын, алынуын және пайдаланылуын қамтамасыз ететін кепілдіктер көзделуге тиіс" (2009 жылғы 20 тамыздағы № 5 нормативтік қаулы).

Конституциялық Сот Банктер туралы заңның дау айтылып отырған нормасының Конституцияның 26 және 27-баптарына қайшы келетін тұстарын таппады. Азаматтық, азаматтық процестік, банк және неке-отбасы заңнамасының нормаларында бір жағынан жеке өмірге қол сұғылмау, банктік салымдар құпиясы және екінші жағынан, ерлі-зайыптылардың құқықтарының, оның ішінде бірлескен меншік құқығын іске асыруда және қорғауда тең болуы арасында теңгерімді қамтамасыз ететін тиімді құқықтық тетік көзделген.

АК (Жалпы бөлім) нормалары меншік құқығын тану, меншік иесінің мүлікті өзгенің заңсыз иеленуінен талап етіп алдыру, адал алушыдан мүлікті талап етіп алдыру, адал ниеттi де, ниеті адал емес те иеленушiден бүкiл иеленген кезiнде алған немесе алуға тиiс болған табыстардың бәрiн қайтаруды немесе өтеудi талап ету, құқықтардың бұзылуы иелiктен айырумен байланысты болмаса да, кез келген құқық бұзушылықтарды жоюды талап ету секілді меншік құқығын қорғаудың негізгі тәсілдерін (15-тараудың 259 – 267-баптары) айқындап берді.

АК-нің (Жалпы бөлім) 157, 159 және 162-баптарында дау айтылатын және маңызсыз мәмілелер, мәмілені жарамсыз деп тану негіздері және мұндай танудың салдары, жарамсыз мәмілелер бойынша талап қоюдың ескіру мерзімдері белгіленген.

1999 жылғы 1 шілдедегі Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) 954-бабында негізсіз байлықты қайтару туралы талап жарамсыз мәміле бойынша орындалғандарды қайтару, меншік иесінің мүлікті бөгде біреудің заңсыз иеленуінен талап етіп алдыру, зиянды, байыған тұлғаның терiс пиғылынан келтiрiлген зиянды өтеу туралы талаптарға қолданылады.

Ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтарын қорғауға қатысты неке-отбасы заңнамасымен АК нормалары нақтылана түседі.

Мәселен, НОтК-тің 34-бабында ортақ мүлікті иеленуді, пайдалануды және оған билік етуді ерлі-зайыптылардың екіжақты ортақ келісімімен жүзеге асыруы көзделеді, ерлі-зайыптылардың біреуі жылжымайтын мүлікке билік ету жөнінде мәміле, сондай-ақ нотариаттың куәландыруын және (немесе) заңда белгіленген тәртіппен тіркеуді талап ететін мәміле жасау үшін екінші жұбайының нотариат куәландырған келісімін алу қажеттігі белгіленеді.

Аталған мәмiлені жасауға нотариат арқылы куәландырылған келiсiмін бермеген жұбайы осы мәмiленiң жасалғандығы туралы бiлген немесе бiлуге тиiс болған күннен бастап үш жыл iшiнде мәмiленi сот тәртiбiмен жарамсыз деп тануды талап етуге құқылы.

Егер некеде тұрған кезеңінде ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкi есебiнен мүлiктiң құнын едәуiр өсірген салыным жасалғаны (күрделi жөндеу, реконструкциялау, қайта жабдықтау және басқалар) анықталса, ерлi-зайыптылардың әрқайсысының мүлкi олардың бiрлескен ортақ меншiгi деп танылады (НОтК-тің 36-бабы).

Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу ерлі-зайыптылардың кез келгенінің талап етуі бойынша некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңінде де, ол бұзылғаннан кейін де келісім жасасу не сот тәртібімен жүргізілуі мүмкін. Бұл ретте ерлі-зайыптылардың әрқайсысының үлесі тең деп танылады (НОтК-тің 37 – 38-баптары).

2015 жылғы 31 қазандағы Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 73-бабының төртінші бөлігіне сәйкес тараптар мен іске қатысатын басқа да тұлғалар үшін дәлелдемелерді беру қиын болған жағдайда, бірінші сатыдағы сот олардың өтінішхаты бойынша оларға дәлелдемелерді талап етіп алдыруға жәрдем көрсетеді.

Банктер туралы заңның 50-бабы 6-тармағының б) тармақшасына, 7-тармағының в) тармақшасына сәйкес жеке тұлғаның банк шоттарының бар-жоғы және нөмірлері туралы, осы шоттардағы ақша қалдықтары мен қозғалысы туралы анықтамалар, сондай-ақ банктердің сейф жәшіктерінде, шкафтар мен үй-жайларында сақтаулы жатқан мүлкінің сипаты мен құны туралы, заңды тұлғаның және (немесе) құрылымдық бөлімшесінің банк шоттарының бар-жоғы және нөмірлері туралы, дара кәсіпкер немесе жеке практикамен айналысатын адам ретінде тіркеу есебінде тұрған жеке тұлғаның ағымдағы шоттарының бар-жоғы туралы қолда бар мәлiметтер соттарға олардың іс жүргізуінде жатқан iстер бойынша беріледі.

Демек, Банктер туралы заңның 50-бабының 4-тармағында белгіленген банк құпиясын жария етуге тыйым салу абсолютті болып табылмайды және заңды негіздер мен жағдайлар болған кезде ерлі-зайыптылардың бірі өзінің мүліктік құқықтарын сот тәртібімен қорғаған кезде еңсере алады.

Конституциялық Сот Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотына жеке өмір құпиясын және банктік салымдар құпиясын қорғау туралы заңнаманы қолданған кезде туындайтын мәселелер бойынша соттарға сот практикасын түсіндірген кезде "Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы" 2022 жылғы 5 қарашадағы Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының (бұдан әрі – Конституциялық заң) 62-бабының 2-тармағына сәйкес тікелей қолданылатын және басқа мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың растауын талап етпейтін осы нормативтік қаулыны ескеру керек деп ұсыным жасауды қажет деп санайды.

Осы жазылғандардың негізінде, Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 3-тармағын және 74-бабының 3-тармағын, Конституциялық заңның 23-бабы 4-тармағының 3) тармақшасын, 55 – 58, 62-баптарын және 65-бабы 1-тармағының 2) тармақшасын басшылыққа ала отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты

қаулы етеді:

1. "Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 50-бабының 4-тармағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келеді деп танылсын.

2. Осы нормативтік қаулы қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болып табылады және шағым жасалуға жатпайды.

3. Осы нормативтік қаулы заңнамалық актілерді ресми жариялау құқығын алған мерзімді баспасөз басылымдарында, құқықтық ақпараттың бірыңғай жүйесінде және Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының интернет-ресурсында қазақ және орыс тілдерінде жариялансын.

Қазақстан Республикасының
Конституциялық Соты

ИМЕНЕМ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

Конституционный Суд Республики Казахстан в составе Председателя Азимовой Э.А., судей Ескендирова А.К., Жатканбаевой А.Е., Кыдырбаевой А.К., Мусина К.С., Нурмуханова Б.М., Онгарбаева Е.А., Подопригоры Р.А. и Ударцева С.Ф., с участием:

субъекта обращения Шалкарбековой А.С. и ее представителя – юридического консультанта Машинского И.Ю.,

представителей:

Генеральной прокуратуры Республики Казахстан – старшего помощника Генерального Прокурора Республики Казахстан по особым поручениям Адамова Т.Б.,

Национального Банка Республики Казахстан – первого заместителя Председателя Жамаубаева Е.К.,

Агентства Республики Казахстан по регулированию и развитию финансового рынка – заместителя Председателя Кизатова О.Т.,

Министерства юстиции Республики Казахстан – директора Департамента законодательства в сфере общественного развития Байкенова Б.Б.,

Аппарата Мажилиса Парламента Республики Казахстан – заместителя заведующего Отделом законодательства Тасболатова Ж.С.,

Аппарата Сената Парламента Республики Казахстан – заместителя заведующего Отделом законодательства Сартаевой Н.А.,

Института парламентаризма – исполнительного директора Канатова А.К.,

Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан – руководителя отдела Акимжановой М.Т.,

рассмотрел в открытом заседании обращение Шалкарбековой А.С. о проверке на соответствие Конституции Республики Казахстан, принятой на республиканском референдуме 30 августа 1995 года (далее – Конституция, Основной Закон), пункта 4 статьи 50 Закона Республики Казахстан от 31 августа 1995 года "О банках и банковской деятельности в Республике Казахстан" (далее – Закон о банках).

Заслушав докладчика – судью Конституционного Суда Республики Казахстан Мусина К.С. и участников заседания, изучив материалы конституционного производства, проанализировав действующее право Республики Казахстан и отдельных зарубежных стран, Конституционный Суд Республики Казахстан (далее – Конституционный Суд)

установил:

Решением Бостандыкского районного суда города Алматы от 14 марта 2023 года брак между Шалкарбековой А.С. и ее супругом Шалкарбековым А.Ж. был расторгнут. Местом жительства четверых несовершеннолетних детей определено место жительства их матери.

Субъект обращения указывает, что при подготовке иска о разделе общего имущества после расторжения брака ей не удалось получить сведения о финансовых сбережениях супруга в банках второго уровня и иных финансовых организациях. Акционерное общество (далее – АО) "Bereke Bank", АО "Народный Банк Казахстана", АО "Банк ЦентрКредит" и АО "Kaspi Bank", ссылаясь на банковскую тайну, отказали в предоставлении информации о наличии у Шалкарбекова А.Ж. текущих и депозитных счетов, включая сведения о перечислениях с текущего счета ИП "QUANTUM", принадлежащего бывшему супругу, а также о движении денежных средств по ним в период со дня открытия по 1 ноября 2022 года.

Решением Бостандыкского районного суда города Алматы от 17 июня 2025 года (далее – решение суда первой инстанции) в удовлетворении иска Шалкарбековой А.С. к АО "Народный Банк Казахстана" и АО "Kaspi Bank" о возложении на банки обязанности по предоставлению вышеуказанной информации отказано.

Свое решение суд мотивировал отсутствием согласия Шалкарбекова А.Ж. на раскрытие сведений, составляющих банковскую тайну. Ввиду того, что судом не рассматривался спор о разделе имущества, в частности денежных средств, у суда отсутствовали правовые основания для возложения на банки соответствующей обязанности по предоставлению информации о наличии текущих и депозитных счетов, движении по ним согласно подпункту б) пункта 6 статьи 50 Закона о банках.

Решение суда первой инстанции в апелляционном порядке не обжаловалось и вступило в законную силу 28 июля 2025 года.

Субъект обращения полагает, что отсутствие возможности реализовать свои конституционные права на общее имущество супругов приводит к нарушению гарантий, предусмотренных пунктами 1 и 2 статьи 14, пунктами 1, 2 и 3 статьи 26 и пунктом 1 статьи 27 Конституции. По ее мнению, согласно нормам статей 30, 32 и 33 Кодекса Республики Казахстан от 26 декабря 2011 года "О браке (супружестве) и семье" (далее – КоБС) имущество, нажитое супругами во время брака, является их общей совместной собственностью. В свою очередь, пункт 4 статьи 50 Закона о банках фактически лишает одного из супругов возможности доступа к информации о совместных накоплениях, что создает неравное положение между ними и препятствует реализации права каждого на общее имущество, в связи с чем субъект обращения просит проверить данную норму на соответствие Конституции.

При рассмотрении вопроса о конституционности оспариваемой нормы применительно к предмету обращения Конституционный Суд исходит из следующего.

1. Конституционный Совет Республики Казахстан (далее – Конституционный Cовет) в нормативном постановлении от 18 мая 2015 года № 3 отмечал: "В соответствии с пунктом 1 статьи 27 Конституции Республики Казахстан брак и семья, материнство, отцовство и детство находятся под защитой государства и относятся к числу фундаментальных конституционных ценностей Республики, которые закономерно вытекают из высоких целей и базовых принципов, сформулированных в Основном Законе".

Конституционный Совет и Конституционный Суд в своих решениях неоднократно подчеркивали, что права и свободы человека и гражданина гарантируются государством в пределах, установленных Конституцией и соответствующими ей нормативными правовыми актами, и являются основополагающими при разработке и принятии законов и иных нормативных правовых актов, определяющих условия и порядок осуществления этих прав и свобод. Данная правовая позиция является концептуальной составляющей действующего права Казахстана (нормативные постановления Конституционного Совета от 28 октября 1996 года № 6/2, от 10 июня 2003 года № 8, от 18 апреля 2007 года № 4, от 20 августа 2009 года № 5, Конституционного Суда от 26 февраля 2025 года №67-НП и другие).

Указанные конституционные положения закладывают социально-экономические и политико-правовые начала государственной защиты брака и семьи для последующего закрепления и регулирования в отраслевом законодательстве правового статуса супругов.

В брачно-семейном праве Казахстана под браком (супружеством) понимается равноправный союз между мужчиной и женщиной, заключенный при свободном и полном согласии сторон в установленном законом Республики Казахстан порядке с целью создания семьи, порождающий взаимные имущественные и личные неимущественные права и обязанности супругов (статья 1 КоБС).

Законодатель в статьях 2 и 30 КоБС подчеркивает, что брачно-семейное законодательство основывается на принципах равенства прав супругов в семье и разрешения внутрисемейных вопросов по взаимному согласию, при котором супруги обладают равными правами и несут равные обязанности.

Равенство прав супругов прямо вытекает из конституционно установленных запрета на какую-либо дискриминацию (пункт 2 статьи 14 Конституции), защиты брака, семьи, материнства, отцовства и детства государством (пункт 1 статьи 27 Конституции) и означает юридическую недопустимость установления преимуществ или ограничений одного супруга перед другим по любым обстоятельствам, в том числе по признаку пола, статуса, роли в семье, уровня дохода или вклада в общее имущество.

Равенство в семье имеет комплексный характер и реализуется каждым из супругов в форме личного равенства (свобода выбора фамилии, профессии, равное участие в воспитании детей, недопустимость подчиненности), имущественного равенства (общность доходов, безвозмездный вклад, общая совместная собственность), а также процессуального равенства. При этом закон (статья 30 КоБС) требует, чтобы вопросы материнства, отцовства, воспитания, образования детей, места жительства, пребывания супругов и другие вопросы жизни семьи решались супругами совместно.

Важным юридическим последствием заключения брака является возникновение с момента его государственной регистрации имущественных прав супругов на совместное имущество.

В соответствии со статьей 223 Гражданского кодекса Республики Казахстан (Общая часть) от 27 декабря 1994 года (далее – ГК (Общая часть) и статьей 32 КоБС имущество, нажитое супругами во время брака, является их совместной собственностью, если договором между ними не предусмотрено, что это имущество является долевой собственностью супругов либо принадлежит одному или в соответствующих частях каждому из супругов на праве собственности.

На имущественные правоотношения в семье распространяются нормы гражданского законодательства, регулирующие режим совместной собственности.

Так, согласно статье 220 ГК (Общая часть) распоряжение имуществом, находящимся в совместной собственности, осуществляется по согласию всех участников, которое предполагается независимо от того, кем из участников совершена сделка по распоряжению имуществом. Каждый из участников совместной собственности вправе совершать сделки по распоряжению общим имуществом, если иное не вытекает из соглашения всех участников.

Аналогичные нормы установлены также статьями 33 и 34 КоБС применительно к совместной собственности супругов.

Правило общей совместной собственности распространяется на имущество, нажитое супругами во время брака (супружества), а также приобретенные за счет суммы общих доходов супругов движимое и недвижимое имущество, ценные бумаги, паи, вклады, доли в уставном капитале, внесенные в кредитные организации или в иные организации, и любое другое нажитое супругами в период брака (супружества) имущество независимо от того, на чье имя в семье оно приобретено либо кем из супругов внесены денежные средства.

При разделе общего имущества доли супругов признаются равными, если иное не предусмотрено брачным договором. Супруг, который занимался ведением домашнего хозяйства или уходом за детьми и не имел самостоятельного дохода, имеет равное право на общее имущество. Распоряжение общим имуществом осуществляется супругами по взаимному согласию. Для сделок, требующих нотариального удостоверения или регистрации в установленном порядке, а также сделок с недвижимостью необходимо нотариально удостоверенное согласие второго супруга.

Таким образом, имущественные права принадлежат супругам в равной мере как на основании норм гражданского законодательства о совместной собственности, так и в силу положений КоБС.

2. Право на банковскую тайну в соответствии с пунктом 1 статьи 50 Закона о банках предполагает защиту сведений о наличии счетов, остатках средств, операциях и вкладах от неправомерного доступа третьих лиц.

Банк гарантирует тайну об операциях и о счетах своих клиентов и корреспондентов, а также тайну имущества, находящегося на хранении в сейфовых ящиках и шкафах, помещениях банков, и иных сведений, составляющих банковскую тайну согласно положениям Закона о банках.

Банковская тайна в соответствии с пунктом 4 статьи 50 Закона о банках может быть раскрыта только клиенту, любому третьему лицу на основании согласия владельца счета (имущества), данного в письменной форме либо посредством идентификационного средства владельца счета. За разглашение сведений, составляющих банковскую тайну, предусмотрена уголовная ответственность по статье 223 Уголовного кодекса Республики Казахстан от 3 июля 2014 года (далее – УК).

3. Соотношение конституционно защищаемых прав на тайну частной жизни, банковских вкладов и личных сбережений, на свободное распоряжение собственностью в нормах действующего права Республики Казахстан имеет существенное значение для оценки соответствия оспариваемой нормы Закона о банках Конституции.

Исследуя конституционно-правовой смысл этих норм Основного Закона, Конституционный Суд исходит из того, что вытекающий из конституционной нормы о недискриминации принцип семейного права о равном статусе супругов означает также юридическое признание равной ценности личности каждого супруга, равного объема прав и обязанностей в семье, равной защиты имущественных и личных интересов.

В то же время неприкосновенность частной жизни является базовым элементом современной системы прав человека и выступает фундаментальной гарантией свободы личности. Это право носит универсальный характер и признается в большинстве правовых систем мира. Частная жизнь является автономной сферой личности, закрытой от внешнего вмешательства, где человек сам определяет правила поведения, не нарушая закона, и свободно формирует свою внутреннюю идентичность: убеждения, мировоззрение, эмоциональные связи, моральные ориентиры, семейные отношения и личные планы.

В этой связи статья 12 Всеобщей декларации прав человека, принятой резолюцией 217 А (III) Генеральной Ассамблеи Организации Объединенных Наций от 10 декабря 1948 года, статья 17 Международного пакта о гражданских и политических правах, совершенного в Нью-Йорке 16 декабря 1966 года, ратифицированного Законом Республики Казахстан от 28 ноября 2005 года, конституционные нормы многих государств закрепляют защиту частной и семейной жизни, тайны переписки, телефонных переговоров и иных коммуникаций. Это означает, что государство обязано не только воздерживаться от незаконного вмешательства в эти сферы, но и создавать эффективные механизмы правовой защиты частной жизни граждан от посягательств со стороны третьих лиц.

Республика Казахстан, присоединившись к вышеуказанным основополагающим актам ООН в области прав человека, приняв на себя обязательства по их выполнению, подчеркивая свою приверженность общечеловеческим ценностям, в статьях 1 и 12 Конституции установила высшей ценностью права и свободы человека, которые признаются и гарантируются государством, определяют содержание и применение законов и иных нормативных правовых актов.

Пункт 1 статьи 18 Конституции провозглашает право каждого на неприкосновенность частной жизни, личную и семейную тайну, защиту своей чести и достоинства. Законодательство Республики Казахстан в развитие конституционных положений устанавливает четкие нормы, конкретизирующие правовые механизмы защиты права на неприкосновенность частной жизни и ответственность за посягательство на нее.

Так, статья 144 ГК (Общая часть) определяет право гражданина на охрану тайны личной жизни, в том числе тайны переписки, телефонных переговоров, дневников, заметок, записок, интимной жизни, усыновления, рождения, адвокатской тайны, тайны медицинского работника, банковских вкладов и иной охраняемой законами Республики Казахстан тайны, и подчеркивает, что раскрытие тайны личной жизни возможно лишь в случаях, прямо установленных законами Республики Казахстан.

Кодексы страны, в частности Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан от 4 июля 2014 года (статья 13), Кодекс Республики Казахстан об административных правонарушениях от 5 июля 2014 года (статья 15), при производстве по уголовным делам и по делам об административных правонарушениях запрещают решения и действия, унижающие честь или умаляющие достоинство лица, участвующего в деле, не допускают сбор, использование и распространение сведений о частной жизни, а равно сведений личного и делового характера, которые лицо считает необходимым сохранить в тайне.

Нарушение неприкосновенности частной жизни и законодательства Республики Казахстан о персональных данных и их защите, нарушение тайны переписки, телефонных переговоров, почтовых, телеграфных или иных сообщений влекут ответственность, предусмотренную статьями 147 и 148 УК.

4. Пунктом 2 статьи 18 Конституции провозглашается право каждого на тайну личных вкладов и сбережений, которое может быть ограничено только в случаях и в порядке, прямо установленных законом.

Связь между правом на неприкосновенность частной жизни и правом на тайну банковских вкладов носит системный характер. Тайна банковских вкладов является одной из специальных форм реализации общего права каждого на защиту частной жизни, в частности в финансовой сфере.

В правовых системах многих государств, включая Республику Казахстан, личная финансовая информация рассматривается как значимый элемент частной жизни. Для этого государство законодательно обеспечивает конфиденциальность банковской информации, одновременно устанавливая четкие и прозрачные основания для ее раскрытия.

Орган конституционного контроля ранее отмечал: "Право на тайну личных вкладов и сбережений, гарантированное пунктом 2 статьи 18 Конституции Республики Казахстан, следует понимать как право вкладчика на неразглашение охраняемых законом любых, не являющихся общедоступными на равных условиях для неограниченного круга лиц, сведений о самом вкладчике, принадлежащих ему деньгах" или ином законно приобретенном имуществе, в том числе о банковских вкладах, иных счетах и сбережениях, о долях в уставных капиталах хозяйствующих субъектов и ином имуществе, а также об операциях с ними (нормативное постановление Конституционного Совета от 20 августа 2009 года № 5).

По своей юридической природе эти нормы являются конкретизированной гарантией более общего права на неприкосновенность частной жизни. Без строгой защиты финансовой информации право на приватность носило бы декларативный характер.

5. Исследуя вопрос о соответствии права на тайну банковского вклада Конституции в контексте его ограничивающего влияния на права супругов распоряжаться общей совместной собственностью, Конституционный Суд полагает необходимым исходить из конституционно-правового смысла, источника возникновения и правовой природы этих прав.

В соответствии с пунктом 2 статьи 12 Основного Закона права и свободы человека принадлежат каждому от рождения, признаются абсолютными и неотчуждаемыми.

Конституционный Суд считает, что право каждого человека как полноправного члена общества на тайну банковских вкладов, прямо предусмотренное Конституцией, действует в отношении неопределенного круга лиц, а государство и любой другой субъект обязаны воздерживаться от его нарушения. В отличие от него права супругов существуют только внутри конкретного правоотношения (брака) и действуют только в отношениях со вторым супругом, адресованы исключительно мужу/жене, а не обществу в целом.

Неотчуждаемость означает естественный характер права, которое принадлежит человеку по факту рождения как личности, в то время как права супругов являются отчуждаемыми и регулируемыми.

Согласно статье 6 КоБС принадлежащими им правами, вытекающими из брачно-семейных (супружеско-семейных) отношений, в том числе правом на защиту этих прав, граждане распоряжаются по своему усмотрению. То есть супруги могут изменить законный режим собственности на договорный (брачный контракт), добровольно отказаться от права на долю в доходах другого супруга и т.д. Эти права также могут быть ограничены или прекращены законом (например, лишение родительских прав или прекращение права совместной собственности при расторжении брака).

Как указывалось выше, права человека, предусмотренные и гарантированные Конституцией, принадлежат каждому от рождения. Они первичны и не зависят от социального или какого-либо другого статуса человека. Права супругов же имеют позитивный (договорный) характер, поскольку возникают только в результате акта государственной регистрации брака.

Таким образом, установленные Конституцией права человека – это основные неотчуждаемые права, высшая юридическая ценность и одна из основ конституционного строя, которые определяют смысл, содержание и применение законов, а также деятельность органов государственной власти, принадлежащие каждому от рождения, тогда как права супругов – это приобретенные права, возникающие исключительно из факта государственной регистрации брака и регулируемые брачно-семейным законодательством, которые могут быть изменены или прекращены волей самих сторон или судом.

В этом, по мнению Конституционного Суда, заключается фундаментальное различие в правовой природе права на тайну банковских вкладов и права супругов на совместное и равное распоряжение общим имуществом.

Во взаимодействии с пунктом 1 статьи 13, пунктами 1 и 2 статьи 14 Конституции из этого следует, что право на неприкосновенность личной жизни и право на банковскую тайну, гарантированные статьей 18 Конституции, принадлежат любому лицу, обладающему правосубъектностью, независимо от происхождения, социального, должностного и имущественного положения, пола, расы, национальности, языка, отношения к религии, убеждений, места жительства или любых иных обстоятельств, в том числе и каждому из супругов, состоящих в браке.

Согласно пункту 5 статьи 12 Конституции осуществление прав и свобод человека и гражданина не должно нарушать прав и свобод других лиц. Данная норма в полной мере распространяется и на брачно-семейные отношения, поскольку реализация каждым из супругов равных прав, предоставленных им законом, не должна в то же время нарушать конституционные права и свободы, принадлежащие каждому из супругов индивидуально.

В этой связи Конституционный Суд приходит к выводу, что равенство супругов не предполагает утраты каждым супругом собственной правосубъектности, личной автономии и частной жизни и не отменяет режимов конфиденциальности, установленных для каждого Конституцией и законами. Расширение равного права супругов на совместное имущество путем включения в это понятие возможности непосредственно получать информацию о наличии и размере банковских вкладов другого супруга означало бы умаление неотчуждаемых индивидуальных прав каждого человека на неприкосновенность частной жизни и банковскую тайну исключительно в силу заключения им брака и противоречило бы норме пункта 2 статьи 14 Основного Закона о недопустимости любой дискриминации.

6. Вместе с тем важно отметить, что законодательное регулирование тайны банковского вклада предполагает разумный баланс между частными и публичными интересами.

Конституционный Совет в нормативном постановлении от 20 августа 2009 года № 5, допуская возможность ограничения права на тайну банковских вкладов, отмечал: "В перечень прав и свобод, которые не подлежат ограничению ни в какой форме, закрепленный в пункте 3 статьи 39 Конституции, не включены права, предусмотренные статьей 18 Конституции. Следовательно, ограничение права на тайну личных вкладов и сбережений является прерогативой законодателя".

Пределы ограничений предусмотренного пунктом 2 статьи 18 Конституции права каждого на тайну личных вкладов и сбережений, как разъяснил в этом же нормативном постановлении орган конституционного контроля, должны определяться законом в соответствии с подпунктами 1) и 2) пункта 3 статьи 61 Конституции с учетом положений пункта 2 статьи 18, пунктов 1 и 3 статьи 39 Конституции.

Статья 50 Закона о банках запрещает доступ к банковской тайне кому-либо, за исключением владельца банковского вклада, уполномоченных им лиц, а также в установленных законом случаях государственных органов и иных организаций.

Однако законодатель в соответствии с конституционными целями ограничил право на тайну вклада. Той же статьей 50 Закона о банках определен ограниченный перечень лиц и органов, имеющих доступ к банковской тайне помимо воли ее владельца и банка, а также установлены условия и цели, когда и в связи с которыми такой доступ предоставляется. Например, органам государственных доходов в целях налогового администрирования, государственным органам и судам, эмитенту ценных бумаг и представителю держателей ценных бумаг, организации, осуществляющей обязательное гарантирование депозитов, банкам-агентам и другим.

Конституционно значимым механизмом обеспечения баланса между частным и публичным интересами выступает судебный контроль, который должен гарантировать, что любое вмешательство в сферу частной жизни является необходимым и не выходит за пределы, установленные законом.

Решение законодателя в этом случае соответствует позиции Конституционного Совета о том, что "…в законе должен быть определен исчерпывающий перечень оснований, наличие которых делает возможными такие ограничения, а также предусмотрены гарантии, обеспечивающие истребование, получение и использование сведений, составляющих тайну личных вкладов и сбережений, в условиях, исключающих неправомерное разглашение таких сведений" (нормативное постановление от 20 августа 2009 года № 5).

Конституционный Суд не усматривает в оспариваемой норме Закона о банках противоречия статьям 26 и 27 Конституции также и по той причине, что нормами гражданского, гражданского процессуального, банковского и брачно-семейного законодательства создан эффективный правовой механизм, обеспечивающий баланс между неприкосновенностью личной жизни, тайной банковского вклада, с одной стороны, и равенством прав супругов, в том числе на реализацию и защиту права совместной собственности, с другой стороны.

Нормами ГК (Общая часть) определены основные способы защиты права собственности (статьи 259–267 главы 15), такие как признание права собственности, истребование имущества собственником из чужого незаконного владения, истребование имущества у добросовестного приобретателя, право требования возвращения или возмещения всех доходов, которые были извлечены или должны были быть извлечены за все время владения, как от недобросовестного, так и от добросовестного владельца, право требования устранения всяких нарушений права, хотя бы эти нарушения и не были соединены с лишением владения.

Статьями 157, 159 и 162 ГК (Общая часть) установлены оспоримость и ничтожность сделок, основания для признания недействительности сделки и последствия такого признания, сроки исковой давности по недействительным сделкам.

Статья 954 Гражданского кодекса Республики Казахстан (Особенная часть) от 1 июля 1999 года распространяет требование о возврате неосновательного обогащения на требования о возврате исполненного по недействительной сделке, об истребовании имущества собственником из чужого незаконного владения, о возмещении вреда, в том числе причиненного недобросовестным поведением обогатившегося лица.

Брачно-семейным законодательством нормы ГК конкретизируются применительно к защите имущественных прав супругов.

Так, статьей 34 КоБС предполагается обоюдное согласие супругов на осуществление владения, пользования и распоряжения общим имуществом, а также устанавливается необходимость получения нотариально удостоверенного согласия другого супруга для совершения одним из супругов сделки по распоряжению недвижимостью, а также сделки, требующей нотариального удостоверения и (или) регистрации в установленном законом порядке.

Супруг, нотариально удостоверенное согласие которого на совершение указанной сделки не было получено, вправе требовать признания сделки недействительной в судебном порядке в течение трех лет со дня, когда он узнал или должен был узнать о совершении данной сделки.

Имущество каждого из супругов может быть признано их совместной собственностью, если будет установлено, что в течение брака за счет общего имущества супругов были произведены вложения, значительно увеличившие стоимость этого имущества (капитальный ремонт, реконструкция, переоборудование и другие) (статья 36 КоБС).

Как в период брака (супружества), так и после его расторжения по требованию любого из супругов может быть произведен раздел общего имущества супругов путем заключения соглашения либо в судебном порядке. При этом доли каждого из супругов признаются равными (статьи 37 и 38 КоБС).

Согласно части четвертой статьи 73 Гражданского процессуального кодекса Республики Казахстан от 31 октября 2015 года в случае, когда представление доказательств для сторон и других лиц, участвующих в деле, затруднительно, суд первой инстанции по их ходатайству оказывает им содействие в истребовании доказательств.

В соответствии с подпунктом б) пункта 6, подпунктом в) пункта 7 статьи 50 Закона о банках справки о наличии и номерах банковских счетов физического лица, об остатках и движении денег на этих счетах, а также имеющиеся сведения о характере и стоимости его имущества, находящегося на хранении в сейфовых ящиках и шкафах, помещениях банков, о наличии и номерах банковских счетов юридического лица и (или) его структурного подразделения, наличии текущих счетов физического лица, состоящего на регистрационном учете в качестве индивидуального предпринимателя или лица, занимающегося частной практикой, выдаются судам по находящимся в их производстве делам.

Таким образом, запрет на разглашение банковской тайны, установленный пунктом 4 статьи 50 Закона о банках, не является абсолютным и при наличии законных оснований и условий может быть преодолен одним из супругов при защите своих имущественных прав в судебном порядке.

Конституционный Суд считает необходимым рекомендовать Верховному Суду Республики Казахстан учесть при разъяснении судам судебной практики по вопросам, возникающим при применении законодательства об охране тайны частной жизни и тайны банковских вкладов, настоящее нормативное постановление, которое в соответствии с пунктом 2 статьи 62 Конституционного закона Республики Казахстан от 5 ноября 2022 года "О Конституционном Суде Республики Казахстан" (далее – Конституционный закон) действует непосредственно и не требует подтверждения другими государственными органами и должностными лицами.

На основании изложенного, руководствуясь пунктом 3 статьи 72 и пунктом 3 статьи 74 Конституции Республики Казахстан, подпунктом 3) пункта 4 статьи 23, статьями 55 – 58, 62 и подпунктом 2) пункта 1 статьи 65 Конституционного закона, Конституционный Суд Республики Казахстан

постановляет:

1. Признать соответствующим Конституции Республики Казахстан пункт 4 статьи 50 Закона Республики Казахстан "О банках и банковской деятельности в Республике Казахстан".

2. Настоящее нормативное постановление вступает в силу со дня его принятия, является общеобязательным на всей территории Республики Казахстан, окончательным и обжалованию не подлежит.

3. Опубликовать настоящее нормативное постановление на казахском и русском языках в периодических печатных изданиях, получивших право на официальное опубликование законодательных актов, единой системе правовой информации и на интернет-ресурсе Конституционного Суда Республики Казахстан.

Конституционный Суд
Республики Казахстан