ИПС "Әділет"

1. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда көрсетілген нормативтік қаулысына мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін:

1) 1-тармақтағы "Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 2-тармағында, 76-бабының 1 тармағында және Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚПК) 8-бабында бекітілген" деген сөздер "Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабының 2-тармағында, 77-бабының 1-тармағында және Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 12-бабында бекітілген" деген сөздермен ауыстырылсын;

2) 4-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

"4. ҚПК-нің 106-бабының бірінші бөлігінде көрсетілген әрекеттер (әрекетсіздік) және шешімдер сот тәртібімен шағым жасауға жатады.

ҚПК-нің 106-бабының тәртібімен шағым жасауға жататын өзге әрекеттерге (әрекетсіздікке) және шешімдерге:

тергеу судьясы санкциялайтындарды қоспағанда, күдіктіге, айыпталушыға процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану;

жәбірленуші деп танудан бас тарту;

қылмыстық құқық бұзушылық және оны тексеру кезіндегі әрекетсіздік туралы хабарды қабылдаудан бас тарту;

қорғаушыны тағайындау немесе өкілді, заңды өкілді жіберу туралы өтінішхатты қанағаттандырудан бас тарту;

қорғаушыны, жәбірленушінің өкілін, азаматтық талапкерді немесе азаматтық жауапкерді қатысудан шеттету;

күдіктіні, айыпталушыны іздестіруге жариялау туралы қаулы (халықаралық іздестіруге жариялау туралы қаулыдан басқа немесе сот іздестіруге жарияланған күдіктіге, айыпталушыға қатысты күзетпен ұстау түрінде бұлтартпау шарасын санкциялау туралы өтінішхатты қараған болса);

сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзу;

күдіктіге, айыпталушыға, оның қорғаушысына (қорғаушыларына), жәбірленушіге, оның өкіліне, заңды өкіліне сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезеңінде танысуға жататын қылмыстық істің материалдарын ұсынбау;

ҚПК-нің 99-бабының тәртібімен өтінішхатты қарамау (өтінішхатты уақтылы қарамау) және т.б. жатқызылуы мүмкін.

Тергеу судьясы санкцияламайтын сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының бұлтартпау шараларын қолдану, олардың күшін жою немесе оларды өзгерту туралы қаулылары ҚПК-нің 106-бабының тәртібімен шағым жасауға жатады. ҚПК-нің 153-бабының төртінші және алтыншы бөліктеріне сәйкес қылмыстық қудалау органының кепіл, күзетпен ұстау немесе үйқамақ түрінде бұлтартпау шарасының күшін жою немесе оларды тергеу судьясы санкцияламайтын бұлтартпау шарасына өзгерту туралы қаулыларына осындай тәртіппен шағым берілуі мүмкін.

Мамандандырылған тергеу соттары және мамандандырылған ауданаралық тергеу соттары адамдардың тиісті жасырын тергеу әрекеттерінің (бұдан әрі – ЖТӘ) жүргізілуін заңсыз деп тану туралы арыздарын ҚПК-нің 106-бабында көзделген тәртіппен қарайды. ЖТӘ заңсыз деп танылған және оларды жүргізу нәтижесінде адамға залал келтірілгені анықталған жағдайда тергеу судьясы оған ҚПК-нің 4-тарауында көзделген тәртіппен залалды өтеткізуге құқығын түсіндіреді.

Арыз жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу туралы хабардар етілген сәттен бастап он бес тәулік ішінде берілуі мүмкін.

ҚПК-нің 502-бабының төртінші бөлігіне сәйкес прокурордың арызды, іс жүргізуді жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қозғау туралы хабарды қанағаттандырудан бас тарту туралы жауабы оны алған сәттен бастап он бес тәулік ішінде ҚПК-нің 106-бабында көзделген тәртіппен шағым жасалуға жатады.";

3) 5-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

"5. Заңда өзге тәртіппен шағым жасау көзделген процестік әрекеттер (әрекетсіздік) мен шешімдердің күшін жою туралы шағымдар, атап айтқанда Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бірыңғай тізілімінде қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды, хабарды немесе баянатты тіркеудің күшін жою туралы шағымдар, оларды ҚПК-нің 179-бабы бірінші бөлігінің 1), 2) және 5) тармақтарының талаптарын бұза отырып, тіркеу жағдайларын қоспағанда, сондай-ақ дәлелдемелерді жарамсыз деп тану туралы, адамды күдікті, қорғануға құқығы бар куә деп тану, іс-әрекетті дұрыс сараламау немесе айыптаудың дұрыс тұжырымдалмауы туралы, не оның дәлелденбегені туралы, күдікті деп тану және іс-әрекетті саралау кезінде заңды дұрыс қолданбау туралы, бұлтартпау шарасын тергеу судьясы санкциялайтын бұлтартпау шарасына өзгерту, сот актілерінің заңсыздығы, мүлікке тыйым салудың күшін жою туралы өтініш қамтылған шағымдар ҚПК-нің 106-бабының тәртібімен қарауға жатпайды.

Тергеу әрекеттерін жүргізу туралы, сараптамалар тағайындау туралы қаулыларды, процестік әрекеттердің хаттамаларын заңсыз деп тану туралы шағымдар ҚПК-нің 106-бабының тәртібімен қарауға жатпайды. Бұл ретте, қылмыстық қудалау органы тарапынан көрсетілген әрекеттерді (әрекетсіздікті) жүргізу және шешім қабылдау барысында азаматтың және ұйымның құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылғаны, мысалы жауап алуды заңда белгіленген уақыттан асырып үзіліссіз жүргізу, сараптама тағайындау туралы қаулымен таныстырмау, сарапшының шешуіне қосымша сұрақтарды қою туралы өтінішхат бойынша шешім қабылдамау және т.б. туралы шағымдар берілуі мүмкін.";

4) 6-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

"6. Сотқа шағымдар ҚПК-нің 106-бабының бесінші бөлігінде көрсетілген мерзімді сақтай отырып, қылмыстық іс бойынша анықтауды және алдын ала тергеуді жүргізудің барлық кезеңінде, оның ішінде айыпталушыны сотқа беру сатысында берілуі мүмкін.

Тиісті прокурорға шағыммен жүгінгеннен кейін адам, оның қорғаушысы (қорғаушылары) прокурордың жауабымен танысқан күннен бастап он бес тәулік ішінде немесе егер осы уақытқа прокурордан жауап алынбаса, сол мерзімде осындай шағыммен сотқа жүгінуге құқылы.

Сотқа шағым беру үшін өткізіп алынған мерзім мүдделі адамның өтінішхаты бойынша ҚПК-нің 50-бабында көзделген жалпы қағидалармен қалпына келтірілуі мүмкін.

Қылмыстық істі сотқа жолдағаннан кейін келіп түскен прокурордың, қылмыстық қудалау органдарының әрекеттерінің (әрекетсіздігінің), шешімдерінің заңсыздығы туралы шағымдарды қарауды сот ҚПК-нің 305-бабының үшінші бөлігіне сәйкес қылмыстық істі мәні бойынша қарау кезінде жүзеге асырады.";

5) 7-тармақтың бірінші абзацындағы "жазбаша түрде жазылады" деген сөздер "жазбаша нысанда немесе электрондық құжат нысанында ұсынылады" деген сөздермен ауыстырылсын;

6) 12-тармақта:

бірінші абзацтағы "Шағымды өз өндірісіне" деген сөздер "Тергеу судьясының шағымды сот отырысын өткізбей, жеке-дара қарауын қоспағанда, шағымды өзінің іс жүргізуіне" деген сөздермен ауыстырылсын;

екінші абзацтағы "судья" деген сөз "тергеу судьясы" деген сөздермен ауыстырылсын;

үшінші абзац алып тасталсын;

7) 13-тармақта:

екінші абзац алып тасталсын;

үшінші абзацтағы "Сот" деген сөз "Тергеу судьясы" деген сөздермен ауыстырылсын;

8) 17-тармақтағы өзгеріс орыс тіліндегі мәтінге енгізіледі, қазақ тіліндегі мәтін өзгермейді

9) мынадай мазмұндағы 19-1-тармақпен толықтырылсын:

"19-1. ҚПК-нің 306-бабының үшінші бөлігіне сәйкес тергеу судьясының соттылығына ҚПК-нің 106-бабының тәртібімен жедел-іздестіру қызметінің, қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің заңдылығына қадағалауды жүзеге асыратын прокурордың қылмыстық қудалау органдарының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне шағымды қанағаттандырудан бас тарту туралы шешіміне шағымдарды қарау жатқызылған.

Соттар прокурордың көрсетілген шешіміне шағымды жоғары тұрған прокурордың қанағаттандырудан бас тартуы адам келіспеген қылмыстық қудалау органының әрекеттеріне (әрекетсіздігі) және шешімдеріне арыз берушінің шағымындағы дәлелдердің жиынтығымен ҚПК-нің 106-бабының тәртібімен қарау нысанасы болып табылатынын ескеруге тиіс.";

10) 22-тармақ алып тасталсын;

11) 23-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

"23. Прокурордың арыз беруші сотқа шағыммен жүгінгеннен кейін қабылдаған шағым жасалған шешімнің күшін жою туралы шешімі шағымды мәні бойынша қарауға кедергі келтірмейді. Тергеу судьясы мұндай жағдайларда ҚПК-нің 106-бабы сегізінші бөлігінің талаптарына сәйкес шешім қабылдайды.

Прокурорлық қадағалауды жүзеге асыру барысында тергеушінің немесе анықтаушының істі тоқтату туралы қаулыларының және басқаларының күші жойылған прокурордың қаулысы, сондай-ақ істің барлық мән-жайларының толық анықталмауына байланысты не заңның өзге де талаптарын сақтамауына орай прокурордың, тергеу бөлімі бастығының, анықтау органы бастығының жазбаша нұсқаулары заңсыз деп танылуы мүмкін емес, өйткені олар алдын ала тергеудің және анықтаудың заңдылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Көрсетілген қаулыларды шығару кезінде жол берілген арыз берушінің құқықтарын, бостандықтарыа нуменрация грамматикан, заңды мүдделерін бұзу жойылуға тиіс.";

12) 24-тармақтың бірінші абзацындағы "сот отырысында анықталса, судья" деген сөздер "сот отырысында анықталған жағдайда, оны қалпына келтіру туралы өтінішхат болмаған кезде тергеу судьясы" деген сөздермен ауыстырылсын;

13) 28-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

"28. Арыз берушінің шағымы қанағаттандырылған және шағым жасалған процестік әрекеттің (әрекетсіздіктің), шешімнің күшін жою туралы қаулы етілген не жеке тұлғаның немесе ұйымның бұзылған құқықтары мен заңды мүдделерін қалпына келтіру тиісті лауазымды адамға, прокурорға жүктелген қаулы заңды күшіне енгеннен кейін тергеу судьясының өкімі бойынша ол дереу орындау үшін тиісті органға, лауазымды адамға, прокурорға жіберіледі, олар қаулының орындалғаны туралы сотқа хабарлауға міндетті.

Бұл ретте қаулыда сот актісінің орындалуы туралы сотқа хабарлау мерзімі көрсетілуге тиіс.

Шағымды ҚПК-нің 106-бабының тәртібімен қарау нәтижесі бойынша шығарылған тергеу судьясының заңды күшіне енген немесе дереу орындалуға жататын сот актісін орындамаған жағдайда заң бұзушылықтарын жою міндеттелген лауазымды адам заңда көзделген жауаптылыққа тартылуға жатады.";

14) 29-тармақтың екінші абзацы алып тасталсын.

2. Қазақстан Республикасы Конституциясының 5-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, жалпыға бірдей міндетті болып табылады және ресми жарияланғаннан кейін 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасы	А. Мерғалиев
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьясы, жалпы отырыс хатшысы	Г. Әлмағамбетова

1. Внести в вышеуказанное нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан следующие изменения и дополнения:

1) в пункте 1 слова "закрепленного в пункте 2 статьи 13, пункте 1 статьи 76 Конституции Республики Казахстан и в статье 8 Уголовно-процессуального Кодекса Республики Казахстан" заменить словами "закрепленного в пункте 2 статьи 12, пункте 1 статьи 77 Конституции Республики Казахстан и в статье 12 Уголовно-процессуального Кодекса Республики Казахстан";

2) пункт 4 изложить в следующей редакции:

"4. Обжалованию в судебном порядке подлежат действия (бездействие) и решения, указанные в части первой статьи 106 УПК.

К иным действиям (бездействию) и решениям, подлежащим обжалованию в порядке статьи 106 УПК, могут быть отнесены:

применение к подозреваемому, обвиняемому мер процессуального принуждения, за исключением тех, которые санкционируются следственным судьей;

отказ в признании потерпевшим;

отказ в приеме сообщения об уголовном правонарушении и бездействие при его проверке;

отказ в удовлетворении ходатайства о назначении защитника или допуске представителя, законного представителя;

отстранение от участия защитника, представителя потерпевшего, гражданского истца или гражданского ответчика;

постановление об объявлении подозреваемого, обвиняемого в розыск, (кроме постановления об объявлении международного розыска или если в отношении подозреваемого, обвиняемого, объявленного в розыск, судом рассмотрено ходатайство о санкционировании меры пресечения в виде содержания под стражей);

прерывание сроков досудебного расследования;

непредоставление подозреваемому, обвиняемому, его защитнику (защитникам), потерпевшему, его представителю, законному представителю материалов уголовного дела, подлежащих для ознакомления в период досудебного расследования;

нерассмотрение ходатайства (несвоевременное рассмотрение ходатайства) в порядке статьи 99 УПК и т.п.

В порядке статьи 106 УПК подлежат обжалованию постановления органов досудебного расследования о применении, отмене или изменении мер пресечения, не санкционируемых следственным судьей. В соответствии с частями четвертой и шестой статьи 153 УПК в таком же порядке может быть подана жалоба на постановления органа уголовного преследования об отмене меры пресечения в виде залога, содержания под стражей или домашнего ареста или их изменении на меру пресечения, не санкционируемую следственным судьей.

Специализированными следственными судами и специализированными межрайонными следственными судами в порядке, предусмотренном статьей 106 УПК, рассматриваются заявления лиц о признании проведения соответствующих негласных следственных действий (далее - НСД) незаконными. В случае признания НСД незаконными и установления, что в результате их проведения лицу причинен ущерб, следственный судья разъясняет ему право на возмещение вреда в порядке, предусмотренном главой 4 УПК.

Заявление может быть подано в течение пятнадцати суток с момента уведомления о проведении негласных следственных действий.

В соответствии с частью четвертой статьи 502 УПК в порядке, предусмотренном статьей 106 УПК, подлежит обжалованию ответ прокурора об отказе в удовлетворении заявления, сообщения о возбуждении производства по вновь открывшимся обстоятельствам в течение пятнадцати суток с момента получения ответа.";

3) пункт 5 изложить в следующей редакции:

"5. Не подлежат рассмотрению в порядке статьи 106 УПК жалобы об отмене процессуальных действий (бездействия) и решений, обжалование которых предусмотрено законом в ином порядке, в частности жалобы об отмене регистрации заявления, сообщения или рапорта об уголовном правонарушении в Едином реестре досудебных расследований, за исключением случаев их регистрации в нарушение требований пунктов 1), 2) и 5) части первой статьи 179 УПК, а также жалобы, в которых содержится просьба о признании доказательств недопустимыми, о признании лица подозреваемым, свидетелем, имеющим право на защиту, неправильной квалификации деяния или формулировке обвинения либо о его недоказанности, о неправильном применении закона при признании подозреваемым и квалификации деяния, об изменении меры пресечения на меру пресечения, санкционируемую следственным судьей, незаконности судебных актов, отмене наложенного ареста на имущество.

Жалобы о признании незаконными постановлений о производстве следственных действий, о назначении экспертиз, о признании незаконными протоколов процессуальных действий не подлежат рассмотрению в порядке статьи 106 УПК. При этом могут быть поданы жалобы о нарушении прав и законных интересов гражданина и организации в ходе совершения указанных действий (бездействия) и принятия решений со стороны органа уголовного преследования, к примеру, проведение допроса непрерывно свыше установленного законом времени, неознакомление с постановлением о назначении экспертизы, непринятие решения по ходатайству о постановке дополнительных вопросов на разрешение эксперта и т.д.";

4) пункт 6 изложить в следующей редакции:

"6. Жалобы в суд могут быть поданы в течение всего производства дознания или предварительного следствия по уголовному делу, в том числе в стадии предания обвиняемого суду, с соблюдением срока, указанного в части пятой статьи 106 УПК.

После обращения с жалобой к соответствующему прокурору лицо, его защитник (защитники) вправе обратиться с аналогичной жалобой в суд в течение пятнадцати суток со дня ознакомления с ответом прокурора либо в тот же срок, если к этому времени ответ от прокурора не получен.

Пропущенный срок для подачи жалобы в суд по ходатайству заинтересованного лица может быть восстановлен по общим правилам, предусмотренным статьей 50 УПК.

Рассмотрение жалоб о незаконности действий (бездействия), решений прокурора, органов уголовного преследования, поступивших после направления уголовного дела в суд, в соответствии с частью третьей статьи 305 УПК осуществляется судом при рассмотрении уголовного дела по существу.";

5) в пункте 7 в абзаце первом слова "излагается в письменном виде" заменить словами "подается в письменной форме или форме электронного документа";

6) в пункте 12:

в абзаце первом после слова "обжалованы" дополнить словами ", за исключением единоличного рассмотрения жалобы следственным судьей без проведения судебного заседания";

в абзаце втором слово "судья" заменить словами "следственный судья";

абзац третий исключить;

7) в пункте 13:

абзац второй исключить;

в абзаце третьем слово "суд" заменить словами "следственный судья";

8) в пункте 17 слово "помнить" заменить словом "учитывать";

9) дополнить пунктом 19-1 следующего содержания:

"19-1. В соответствии с частью третьей статьи 306 УПК к подсудности следственного судьи отнесено рассмотрение жалоб в порядке статьи 106 УПК на решение прокурора, осуществляющего надзор за законностью оперативно-розыскной деятельности, досудебного расследования по уголовному делу, об отказе в удовлетворении жалобы на действия (бездействие) и решения органов уголовного преследования.

Судам необходимо иметь в виду, что отказ вышестоящего прокурора в удовлетворении жалобы на указанное решение прокурора является предметом рассмотрения в порядке статьи 106 УПК в совокупности с доводами жалобы заявителя на действия (бездействие) и решения органа уголовного преследования, с которыми лицо несогласно.";

10) пункт 22 исключить;

11) пункт 23 изложить в следующей редакции:

"23. Решение прокурора об отмене обжалованного решения, принятое после обращения заявителя с жалобой в суд, не препятствует рассмотрению жалобы по существу. Следственный судья в таких случаях принимает решение в соответствии с требованиями части восьмой статьи 106 УПК.

Постановление прокурора, которым в ходе осуществления прокурорского надзора отменены постановления следователя или дознавателя о прекращении дела и другие, а также письменные указания прокурора, начальника следственного отдела, начальника органа дознания в связи с неполнотой выяснения всех обстоятельств дела либо ввиду несоблюдения иных требований закона, не могут признаваться незаконными, так как направлены на обеспечение законности предварительного следствия и дознания. Нарушения прав, свобод, законных интересов заявителя, допущенные при вынесении указанных постановлений, подлежат устранению.";

12) в пункте 24 в абзаце первом слово "судья" заменить словами "при отсутствии ходатайства о его восстановлении, следственный судья";

13) пункт 28 изложить в следующей редакции:

"28. По вступлении в законную силу постановления, которым жалоба заявителя удовлетворена и постановлено об отмене обжалуемого процессуального действия (бездействия), решения либо возложена обязанность на соответствующее должностное лицо, прокурора устранить нарушение прав и законных интересов физического лица или организации, по распоряжению следственного судьи направляется для немедленного исполнения соответствующему органу, должностному лицу, прокурору, которые обязаны известить суд об исполнении постановления.

При этом в постановлении следует указать срок для извещения суда об исполнении судебного акта.

В случае неисполнения вступившего в законную силу или подлежащего немедленному исполнению судебного акта следственного судьи, вынесенного по результатам рассмотрения жалобы в порядке статьи 106 УПК, должностное лицо, на которого возложено устранение нарушений закона, подлежит привлечению к ответственности, предусмотренной законом.";

14) в пункте 29 абзац второй исключить.

2. Согласно статье 5 Конституции Республики Казахстан настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, является общеобязательным и вводится в действие после официального опубликования с 1 июля 2026 года.

Председатель Верховного Суда
Республики Казахстан

А. Мергалиев

Судья Верховного Суда
Республики Казахстан,
секретарь пленарного заседания

Г. Альмагамбетова