Об утверждении Инструкции по классификации запасов месторождений и прогнозных ресурсов полезных ископаемых, в том числе относящихся к нетрадиционным углеводородам

Приказ Министра промышленности и строительства Республики Казахстан от 28 апреля 2026 года № 208. Зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан 30 апреля 2026 года № 38601

      В соответствии с подпунктом 16-1) статьи 64 Кодекса Республики Казахстан "О недрах и недропользовании" ПРИКАЗЫВАЮ:

      1. Утвердить Инструкцию по классификации запасов месторождений и прогнозных ресурсов полезных ископаемых, в том числе относящихся к нетрадиционным углеводородам.

      2. Признать утратившим силу подпункт 1) пункта 1 приказа и.о. Министра индустрии и инфраструктурного развития Республики Казахстан от 2 февраля 2023 года № 71 "Об утверждении Методики классификации запасов месторождений и прогнозных ресурсов, инструкций по подсчету запасов полезных ископаемых, в том числе относящихся к нетрадиционным углеводородам" (зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан под № 31839).

      3. Комитету геологии Министерства промышленности и строительства Республики Казахстан в установленном законодательством порядке обеспечить:

      1) государственную регистрацию настоящего приказа в Министерстве юстиции Республики Казахстан;

      2) размещение настоящего приказа на интернет-ресурсе Министерства промышленности и строительства Республики Казахстан после его официального опубликования.

      4. Контроль за исполнением настоящего приказа возложить на курирующего вице-министра промышленности и строительства Республики Казахстан.

      5. Настоящий приказ вводится в действие по истечении десяти календарных дней после дня его первого официального опубликования.

      Министр промышленности и
строительства Республики Казахстан
Е. Нагаспаев

      "СОГЛАСОВАН"
Министерство водных ресурсов и
ирригации Республики Казахстан

  Министерство энергетики
Республики Казахстан
  Утверждена приказом
Министра промышленности
и строительства
Республики Казахстан
от 28 апреля 2026 года № 208

Инструкция по классификации запасов месторождений и прогнозных ресурсов полезных ископаемых, в том числе относящихся к нетрадиционным углеводородам

Глава 1. Общие положения

      1. Настоящая Инструкция по классификации запасов месторождений и прогнозных ресурсов полезных ископаемых, в том числе относящихся к нетрадиционным углеводородам (далее – Инструкция) разработана в соответствии с подпунктом 16-1) статьи 64 Кодекса Республики Казахстан "О недрах и недропользовании" (далее – Кодекс) и устанавливает единые принципы к классификации запасов месторождений и прогнозных ресурсов полезных ископаемых по степени изученности и освоения.

      2. Классификация запасов месторождений и прогнозных ресурсов твердых полезных ископаемых предусматривает дифференциацию запасов и ресурсов твердых полезных ископаемых по степени разведанности, степени геологической изученности, сложности геологического строения, экономического значения.

      3. Классификация запасов месторождений и прогнозных ресурсов углеводородов, в том числе относящихся к нетрадиционным, предусматривает дифференциацию запасов и ресурсов углеводородов по группам, категориям, по величине, сложности строения и степени освоения месторождений при разработке месторождений углеводородов и попутных компонентов.

      4. Классификация запасов месторождений и прогнозных ресурсов подземных вод устанавливает единые принципы оценки и государственного учета эксплуатационных запасов и прогнозных ресурсов подземных вод по степени их изученности и подготовленности месторождений для дальнейшего изучения и использования с учетом природоохранных и других ограничений в соответствии с требованиями Кодекса и Водного Кодекса Республики Казахстан (далее – Водный кодекс).

      5. Основные понятия, используемые в настоящей Инструкции:

      1) неактивные балансовые запасы – запасы, которые не обеспечивают отдачу от инвестиций, но отработка которых не убыточна;

      2) забалансовые запасы подземных вод – запасы подземных вод использование, которых на период оценки не признано целесообразным по технико-экономическим, технологическим и экологическим причинам, непосредственно не связанным с проектом водозабора (невозможность отчуждения земель, сложные горно-геологические условия, природоохранные ограничения, отсутствие рациональной технологии предварительной водоподготовки или извлечения ценных компонентов, изменение социально-экономической конъюнктуры, необходимость регулирования поверхностного стока и т.п.);

      3) балансовые запасы подземных вод – запасы подземных вод целесообразность использования, которых установлена с учетом всех геолого-экономических, технологических и санитарно-гигиенических факторов по данным специальных технико-экономических обоснований, возможность использования подтверждена республиканскими и территориальными органами, согласовывающими и контролирующими в установленном законодательством порядке вопросы природопользования;

      4) прогнозные ресурсы подземных вод – это количество подземных вод определенного качества и целевого, назначения, которое получено в пределах гидрогеологического региона, бассейна реки и административного района и отражающее потенциальные возможности их использования;

      5) эксплуатационные запасы подземных вод – это количество подземных вод, которое получено на месторождении (участке) с помощью геолого-технически обоснованных водозаборных сооружений при заданном режиме и условиях эксплуатации, а также качестве воды, удовлетворяющем критериям целевого использования в течение расчетного срока водопотребления с учетом природоохранных ограничений;

      6) разрабатываемые месторождения (залежи) углеводородов – месторождения, где осуществляется добыча углеводородов по запроектированной системе разработки;

      7) подготовленные к разработке месторождения (залежи) углеводородов – месторождения, где изученность обеспечивает составление проекта разработки месторождения нефти или газа;

      8) месторождение углеводородов – совокупность залежей углеводородов, приуроченных к одной или нескольким ловушкам, контролируемым единым структурным элементом и расположенным на одной локальной площади;

      9) залежь углеводородов – часть недр, содержащая изолированное природное скопление углеводородов в ловушке, образованной породой-коллектором и покрышкой из непроницаемых пород;

      10) запасы углеводородов – количество углеводородов и содержащихся в них попутных компонентов в выявленных, разведываемых и разрабатываемых залежах, приведенные к стандартным (0,1 МПа и 20 о С) условиям;

      11) ресурсы углеводородов – количество углеводородов и содержащихся в них попутных компонентов на дату оценки предполагаемых залежей, не вскрытых бурением на установленных структурах или на подготовленных к бурению площадях, в литолого-стратиграфических комплексах с доказанной или предполагаемой нефтегазоносностью в пределах крупных геоструктурных элементов;

      12) забалансовые запасы углеводородов – не извлекаемые рентабельно из недр при современном уровне техники и технологий. К забалансовым относятся также запасы, которые в случае низкого качества углеводородов, малой производительности скважин, ограниченности запасов или особой сложности эксплуатации не вводятся в разработку в настоящее время, но рассматриваются как объект для промышленного освоения в дальнейшем;

      13) балансовые запасы углеводородов – запасы углеводородов, которые уже разведаны и рентабельно извлекаются на поверхность при рациональном использовании современной техники и технологий;

      14) разведываемые месторождения (залежи) углеводородов – месторождения, где проводится поисково-разведочное бурение, пробная эксплуатация отдельных разведочных или опережающих эксплуатационных скважин с целью подготовки месторождений к разработке. На разведываемом месторождении могут проводится сейсмические исследования и дополнительные геологоразведочные работы;

      15) геологические запасы углеводородов – запасы и ресурсы углеводородов, находящиеся в недрах;

      16) законсервированные месторождения (залежи) углеводородов – месторождения, где временно прекращены разведочные или добычные работы, и разведанные месторождения, где проведение разработки в определенный период времени экономически нецелесообразна,

      17) опробование пласта – комплекс работ, проводимый в целях вызова притока из пласта, отбора проб пластовой жидкости, оценки характера насыщенности пласта и определения ориентировочного дебита, подтвержденного Актом опробования пласта в произвольной форме;

      18) пластоиспытатель – это совокупность инструментов, аппаратов и приборов, скомпонованных воедино для выполнения ряда функций при испытании и проведения измерений в пласте;

      19) активные балансовые запасы твердых полезных ископаемых – запасы, добыча которых целесообразна в условиях конкурентного рынка, где средняя ценность ежегодно добываемого сырья достаточна, чтобы обеспечить необходимую отдачу от инвестиций;

      20) забалансовые запасы твердых полезных ископаемых – запасы твердых полезных ископаемых, использование которых согласно утвержденным кондициям, на дату подсчета, экономически нецелесообразно или технически и технологически невозможно;

      21) балансовые запасы твердых полезных ископаемых – запасы твердых полезных ископаемых, использование, которых экономически целесообразно при существующей осваиваемой промышленностью прогрессивной технике, технологии добычи и переработки сырья при рациональном и комплексном использовании недр и охране окружающей среды;

      22) коэффициенты извлечения нефти, газа и конденсата – величины, показывающие, какая часть запасов или ресурсов извлекается из недр при оптимальном режиме разработки залежей до предела экономической рентабельности;

      23) испытание скважины – временная эксплуатация скважин в исследовательских целях, предусматривающая комплекс работ, обеспечивающих вызов притока, отбор проб пластовой жидкости и газа, выявление нефтегазосодержания пласта, определение основных гидродинамических характеристик пласта (пластовое давление, гидропроводность, коэффициент продуктивности), подтвержденный Актом испытания скважины в произвольной форме.

Глава 2. Классификация запасов месторождений и прогнозных ресурсов твердых полезных ископаемых

      6. Классификация определяет единый порядок подсчета и государственного учета запасов и прогнозных ресурсов твердых полезных ископаемых в недрах, а также критерии запасов и ресурсов относящихся к соответствующим категориям в зависимости от степени их геолого-экономической изученности, уровня проработки технико-экономического обоснования разработки, а также их экономической значимости. Государственному учету подлежат запасы и прогнозные ресурсы, которые подтверждены государственной экспертизой недр с учетом особенностей, предусмотренных пунктом 10 статьи 278 Кодекса.

      7. Запасы подсчитываются и учитываются раздельно по каждому виду твердых полезных ископаемых и направлениям их целесообразного коммерческого использования, на основании результатов оценочных, разведочных и эксплуатационных работ. Запасы полезных ископаемых в недрах подсчитываются без введения поправок на потери и разубоживание при добыче, обогащении руд и переработке концентратов в соответствии с экономически обоснованными параметрами кондиций. Достоверность подсчитанных запасов полезных ископаемых определяется путем сопоставления данных разведки и разработки, по не эксплуатируемым месторождениям с использованием контрольного метода подсчета.

      8. Качество полезных ископаемых изучается с учетом необходимости их комплексного использования, применения прогрессивных технологий добычи и переработки. Одновременно определяются содержания в полезных ископаемых попутных ценных, токсичных и вредных компонентов, формы нахождения и особенности распределения в продуктах обогащения и заводского передела.

      9. По комплексным месторождениям подлежат подсчету и учету запасы основных и совместно с ними залегающих попутных полезных ископаемых (минералов, химических элементов и их соединений), экономически целесообразных для извлечения. Для ценных попутных компонентов, накапливающихся при обогащении в товарных концентратах или продуктах металлургического передела, подсчитываются и учитываются как валовые, так и извлекаемые запасы.

      10. Прогнозные ресурсы полезных ископаемых оцениваются по рудным районам, узлам, полям, в целом по бассейнам, также на флангах и глубоких горизонтах месторождений, исходя из благоприятных геологических предпосылок и обоснованных аналогий с известными месторождениями.

      11. Геолого-экономическая оценка запасов и прогнозных ресурсов полезных ископаемых осуществляется в соответствии с учетом рыночной экономики и конъюнктуры минерального сырья.

      12. Запасы твердых полезных ископаемых подсчитываются, прогнозные ресурсы оцениваются в единицах массы или объема.

      13. В соответствии с настоящей Инструкцией, в зависимости от степени сложности геологического строения, изученности и экономической значимости запасы твердых полезных ископаемых разделены на группы и категории, прогнозные ресурсы на категории по степени обоснованности.

Параграф 1. Категории запасов и прогнозных ресурсов твердых полезных ископаемых

      14. Запасы твердых полезных ископаемых по степени разведанности подразделяются на категории С2, С1, В и А.

      Прогнозные ресурсы твердых полезных ископаемых по степени их геологической изученности подразделяются на категории Р3, Р2, Р1.

      15. Запасы твердых полезных ископаемых по степени их изученности подразделяются на две группы:

      предварительно оцененные запасы категории С2;

      подтвержденные (промышленные) запасы категорий С1, В, А.

      16. Запасы твердых полезных ископаемых категории С2 соответствуют следующим условиям:

      размеры, форма, внутреннее строение тел полезного ископаемого и условия залегания оценены по геологическим, геохимическим и геофизическим данным и подтверждены вскрытием полезного ископаемого редкой сетью разведочных выработок;

      контур запасов полезного ископаемого определен приближенно в соответствии с оценочными и (или) промышленными кондициями на основании опробования разведочных выработок и (или) путем геологический обоснованной экстраполяции параметров, использованных при подсчете запасов высоких категорий;

      качество и технологические свойства полезного ископаемого определены по результатам исследований единичных лабораторных проб либо оценены по аналогии изученными участками данного месторождения или подобного по типу месторождения;

      гидрогеологические, инженерно-геологические, горно-геологические, экологические и природные условия оценены по имеющимся на других участках месторождения данным, наблюдениям в разведочных выработках и по аналогии с известными в районе месторождениями;

      по результатам изучения геологических, технологических, гидрогеологических, инженерно-геологических и экологических условий месторождения или его участка разрабатывается технико-экономическое обоснование оценочных кондиций. При положительном заключении внутренней нормы прибыли и утверждении параметров оценочных кондиций производится подсчет запасов месторождения или его участка по категории С2.

      17. Пространственное размещение и количество, соотношения разведанных запасов твердых полезных ископаемых категорий С1, В, А принимаются с учетом конкретных геологических особенностей месторождения, условий строительства горнодобывающего предприятия и принятого уровня предпринимательского риска капитальных вложений.

      18. Запасы категории С1 соответствуют следующим требованиям:

      выяснены размеры и характерные формы тел полезного ископаемого, основные особенности условий залегания и внутреннего строения, оценены изменчивость и возможная прерывистость тел полезного ископаемого, а для пластовых месторождений и месторождений строительного, облицовочного камня, и наличие площадей интенсивного развития тектонических нарушений;

      контур запасов полезного ископаемого определен в соответствии с требованиями промышленных кондиций по результатам опробования разведочных выработок, с учетом данных геофизических, геохимических исследований и геологический обоснованных методов моделирования, оконтуривания рудных тел и увязки рудных подсечений;

      по результатам комплексных работ по изучению пространственной изменчивости вещественного состава, текстурно-структурных характеристик, физико-механических и технологических свойств руд, выделению на изучаемых месторождениях технологических типов и сортов руд с определением (прогнозированием) показателей обогащения и исследований типовых и сортовых лабораторных технологических проб определены природные разновидности и промышленные (технологические) типы полезного ископаемого, установлены общие закономерности пространственного распространения и количественные соотношения промышленных (технологических) типов и сортов полезного ископаемого, минеральные формы нахождения полезных и вредных компонентов; технологически изучено качество выделенных промышленных (технологических) типов и сортов по всем предусмотренным кондициями показателям; разработаны рекомендации к технологическому регламенту;

      изученность гидрогеологических, инженерно-геологических, горно-геологических, экологических и природных условий позволяет охарактеризовать их основные показатели в соответствии с промышленными и (или) оценочными параметрами предельных значений натуральных показателей, применяемых для оконтуривания, подсчета и оценки запасов различных полезных ископаемых;

      по результатам изучения геологических, технологических, гидрогеологических, горно-геологических, экологических условий месторождения разрабатывается технико-экономическое обоснование промышленных кондиций. При положительном заключении внутренней нормы прибыли производится подсчет запасов месторождения по промышленным категориям.

      19. Запасы твердых полезных ископаемых категории В соответствует следующим условиям:

      установлены размеры, основные особенности и изменчивость формы, внутреннего строения и условий залегания тел полезного ископаемого, пространственное размещение внутренних безрудных и некондиционных участков; при наличии крупных разрывных нарушений установлены положение и амплитуды смещения, охарактеризована возможная степень развития малоамплитудных разрывных нарушений;

      контур запасов полезного ископаемого определен в соответствии с промышленными кондициями по разведочным выработкам с включением (при выдержанных мощности тел и качестве полезного ископаемого) ограниченной зоны экстраполяции, обоснованной геологическими критериями, данными геофизических и геохимических исследований;

      по результатам исследований укрупненно-лабораторных типовых и сортовых проб определены природные разновидности, выделены и по возможности оконтурены промышленные (технологические) типы полезного ископаемого; установлены минеральные формы нахождения полезных и вредных компонентов, технологически изучено качество выделенных промышленных (технологических) типов и сортов полезного ископаемого по всем предусмотренным промышленными кондициями показателям; степень технологической изученности достаточна для разработки технологического регламента;

      изученность гидрогеологических, инженерно-геологических, горно-геологических, экологических и природных условий, позволяет качественно и количественно охарактеризовать их основные показатели в соответствии с промышленными кондициями.

      20. Запасы твердых полезных ископаемых запасов категории А соответствуют следующим условиям:

      установлены размеры, форма и условия залегания тел полезного ископаемого, изучены характер и закономерности изменения морфологии и внутреннего строения, выделены и оконтурены безрудные и некондиционные участки внутри тел полезного ископаемого, при наличии разрывных нарушений устанавливаются положение и амплитуды смещения;

      контур запасов полезного ископаемого определен без экстраполяции в соответствии с требованиями промышленных кондиций по сети разведочных и эксплуатационных выработок;

      по результатам исследований полупромышленных и промышленных типовых и сортовых проб определены природные разновидности, выделены и оконтурены промышленные (технологические) типы и сорта полезного ископаемого, установлены состав, свойства и распределение ценных и вредных компонентов по минеральным формам; технологически изучено качество выделенных промышленных (технологических) типов и сортов полезного ископаемого по всем предусмотренным промышленными кондициями показателям; степень технологической изученности достаточна для разработки технологического регламента;

      гидрогеологические, инженерно-геологические, горно-геологические, экологические и природные условия изучены с детальностью, обеспечивающей получение исходных данных для составления проекта разработки месторождения.

      21. Для разработки технико-экономическое обоснование промышленных кондиций наравне с запасами категорий А, В и С1 используются запасы категории С2.

      22. Запасы комплексных руд и содержащихся в них основных компонентов подсчитываются по одним и тем же категориям. Запасы попутных компонентов, имеющих промышленное значение, подсчитываются в контурах подсчета запасов основных компонентов и оцениваются по категориям в соответствии со степенью изученности, характером распределения, формами нахождения и технологией извлечения.

      23. Прогнозные ресурсы категории Р3 – ресурсы ожидаемых месторождений в пределах потенциально перспективных провинций, зон, рудных районов, базирующиеся на определении мер сходства с эталонными рудоносными структурами.

      Ресурсы категории Р3 обозначают потенциальную возможность формирования месторождений определенного типа полезного ископаемого на основании благоприятных стратиграфических, литологических, тектонических, магматических и иных предпосылок. Количественная оценка ресурсов категории Р3 производится по предположительным параметрам на основе аналогии с изученными эталонными площадями. При выделении перспективных прогнозных объектов и наделении их количественными параметрами (величина ресурсов, ожидаемые содержания полезных компонентов) в качестве ориентиров для определения их потенциальной значимости используются диаграммы непригодных параметров, рассчитанные для прогнозируемого типа месторождений.

      24. Прогнозные ресурсы категории Р2 – ресурсы предполагаемых новых месторождений, наличие которых обосновывается по совокупности косвенных геологических, геофизических, геохимических данных и подтверждено вскрытием полезного ископаемого в единичных выработках. Ресурсы категории Р2 обозначают возможность обнаружения в бассейне, районе, рудном узле, рудном поле новых месторождений полезных ископаемых. Количественная оценка ресурсов, представления о размерах предполагаемых месторождений, минеральном составе и качестве руд основываются на сопоставлении с известными аналогами месторождений того же генетического типа. Геолого-экономическая оценка прогнозных ресурсов категории Р2 осуществляется на основании сопоставления прогнозируемых параметров с соответствующими параметрами промышленно значимых месторождений того же геолого-промышленного типа или по непригодным параметрам.

      25. Прогнозные ресурсы категории Р1 – ресурсы новых объектов, выявленных по результатам поисковых работ, или ресурсы на флангах (глубоких горизонтах) разведанных и разведуемых месторождений, обосновываются по комплексу данных, включая вскрытие рудных зон поверхностными горными выработками и единичными или пройденными по редкой сети скважинами. Геолого-экономическая оценка прогнозных ресурсов категории Р1 производится расчетами по укрупненным технико-экономическим показателям, при наличии запасов категории С2 совместно запасами категории С2.

      Экономическая оценка прогнозных ресурсов категории Р1 на эксплуатируемых и разведуемых месторождениях осуществляется в соответствии с параметрами кондиций, принятыми для объекта.

Параграф 2. Группирование месторождений (участков) твердых полезных ископаемых по сложности геологического строения для целей разведки

      26. Целесообразная степень изучения месторождений (участков), подготовленных для промышленного освоения, определяется в зависимости от сложности геологического строения и распределения полезных ископаемых, а также зависящих от них экономических факторов – затрат средств и времени, требуемых на производство геологоразведочных работ. С учетом этого месторождения или участки крупных месторождений, намечаемые к отработке самостоятельными предприятиями по добыче полезных ископаемых, подразделяются на три группы.

      Первая группа – месторождения (участки) простого геологического строения, преобладающая часть запасов которых (более 70%) содержится в телах полезного ископаемого с ненарушенным или слабонарушенным залеганием, выдержанными мощностью, внутренним строением и качеством полезного ископаемого с равномерным распределением в них основных ценных компонентов.

      Особенности геологического строения месторождений первой группы определяют возможность выявления в процессе разведки запасов категорий А, В, С1 и С2.

      Вторая группа - месторождения (участки) сложного геологического строения, преобладающая часть запасов которых (более 70%) характеризуются изменчивыми мощностью и внутренним строением тел полезного ископаемого, нарушенным залеганием, невыдержанным качеством ископаемого, неравномерным распределением основных ценных компонентов, месторождения простого геологического строения, но со сложными горно-геологическими условиями разработки.

      Особенности геологического строения месторождений данной группы определяют возможность выявления в процессе разведки запасов категорий В, С1 и С2.

      Третья группа – месторождения (участки) очень и весьма сложного геологического строения, основная часть запасов которых (более 70%) характеризуются резкой изменчивостью мощности и внутреннего строения, либо интенсивно нарушенным залеганием тел полезного ископаемого или невыдержанным качеством полезного ископаемого и весьма неравномерным распределением основных ценных компонентов. На месторождениях третьей группы выявление при разведке запасов категорий А и В нецелесообразно вследствие высокой стоимости разведки и низкой ее эффективности. Запасы месторождений (участков) этой группы разведаются в основном по категориям С1 и С2.

Параграф 3. Группирование месторождений твердых полезных ископаемых по степени изученности

      27. Месторождения полезных ископаемых по степени изученности подразделяются на: оцененные, разведанные и эксплуатируемые.

      К оцененным относятся месторождения качество, технологические свойства, гидрогеологические и горнотехнические условия разработки, запасов изучены в степени, позволяющей обосновать целесообразность дальнейшей разведки.

      К разведанным относятся месторождения, качество, технологические свойства, гидрогеологические и горнотехнические условия разработки запасов, которых изучены с полнотой, достаточной для решения вопросов о порядке и условиях вовлечения запасов в промышленное освоение, проектирование строительства или реконструкции на базе горнодобывающего предприятия.

      К эксплуатируемым относятся месторождения, вовлеченные в промышленное освоение.

Параграф 4. Группирование запасов твердых полезных ископаемых по их экономическому значению

      28. Запасы твердых полезных ископаемых и содержащиеся в них полезные компоненты по их экономическому значению подразделяются на две группы, подлежащие раздельному подсчету и учету: балансовые и забалансовые.

      Балансовые запасы подразделяются на две подгруппы: активные и неактивные.

      Забалансовые запасы подсчитываются и учитываются по технико-экономическим обоснованиям кондиций, где установлена возможность их сохранения в недрах для последующего извлечения или целесообразность попутной добычи, складирования и сохранения для использования в будущем. При подсчете забалансовых запасов производится их подразделение в зависимости от причин отнесения запасов к забалансовым (экономических, технологических, гидрогеологических или горнотехнических условиях).

      29. Запасы твердых полезных ископаемых, заключенные в рудных телах, залежах полезных ископаемых, оставляемые для предотвращения обрушения кровли очистных выработок, целиках крупных водоемов и водотоков, населенных пунктов, капитальных сооружений и сельскохозяйственных объектов, заповедников, памятников природы, истории и культуры, относятся к балансовым или забалансовым на основании специальных технико-экономических расчетов. В технико-экономических расчетах учитываются затраты на перенос сооружений или специальные способы отработки запасов.

      30. Балансовая принадлежность запасов месторождения устанавливается путем технико-экономического обоснования кондиций для подсчета запасов полезных ископаемых по результатам государственной экспертизы.

      31. Прошедшие государственную экспертизу и положительно оцененные запасы ставятся на государственный баланс, в том числе: балансовые запасы по категориям А, В, С1, С2, забалансовые запасы без разделения на категории.

Параграф 5. Классификация эксплуатационных запасов и прогнозных ресурсов подземных вод

      32. Эксплуатационные запасы подземных вод подсчитываются и учитываются раздельно в соответствии с целевым назначением (питьевые, хозяйственно-бытовые, производственно-технические, технологические, лечебные минеральные, теплоэнергетические, промышленные, орошение земель) и направлениям их возможного промышленного использования по данным проведенных на месторождениях гидрогеологических поисково-оценочных и разведочных работ, а также по опыту эксплуатации действующих водозаборных сооружений.

      Прогнозные ресурсы подземных вод оцениваются на основе общих гидрогеологических представлений, специализированных площадных и региональных исследований.

      33. Государственному учету подлежат эксплуатационные запасы и прогнозные ресурсы подземных вод, прошедшие государственную экспертизу в соответствии с пунктом 5 статьи 89 Кодекса.

      34. Эксплуатационные запасы и прогнозные ресурсы дренажных и попутных вод, извлечение которых связано с разработкой других видов полезных ископаемых, а также использованием недр в других целях, не связанных с добычей полезных ископаемых, подлежат государственной геологической экспертизе и государственному учету в соответствии с возможностями их дальнейшего использования, необходимостью сброса и оценкой влияния на окружающую природную среду.

      35. Оценка качества питьевых, производственно-технических и лечебных минеральных вод производится в соответствии с требованиями Государственных и отраслевых стандартов, технических условий водопользования и требованиями водопотребляющих организаций. Кондиции на лечебные минеральные воды выдаются специализированными организациями, уполномоченными на то органами здравоохранения.

      Использование подземных вод, пригодных для питьевого водоснабжения, для иных целей не допускается, за исключением случаев отсутствия иных источников водоснабжения и когда данные подземные воды не являются безальтернативным источником питьевого водоснабжения.

      Минеральные воды, отнесенные к категории лечебных, используются прежде всего в бальнеологических целях. Разрешение на использование лечебных минеральных вод для других целей в исключительных случаях выдается специально уполномоченными на то государственными органами.

      Оценка качества промышленных и теплоэнергетических вод производится в соответствии с кондициями, разработанными на основе применения наиболее рациональных и эффективных методов добычи и переработки этих вод с соблюдением требований по их комплексному использованию и охране окружающей природной среды.

      Эксплуатационные запасы и прогнозные ресурсы подземных вод оцениваются и учитываются в кубических метрах в сутки. В промышленных водах определяется количество основных и попутных компонентов (в тоннах), которое получено на месторождении за расчетный срок его разработки без учета потерь при переработке вод. По месторождениям теплоэнергетических вод, кроме эксплуатационных запасов, оценивается также теплоэнергетическая мощность месторождения (в гигаджоулях в год, тоннах условного топлива).

Параграф 6. Группирование месторождений (участков) подземных вод по степени их изученности

      36. Месторождения (участки) подземных вод по степени их изученности подразделяются на: освоенные, разведанные и оцененные (выявленные).

      К освоенным месторождениям – относятся месторождения (участки) подземных вод, находящиеся в постоянной или периодической эксплуатации, эксплуатационные запасы которых, их количество и качество, а также условия водоотбора установлены по данным режимных наблюдений, санитарно-гигиенических, водоохранных и экологических обследований (эксплуатационная разведка). Запасы подземных вод освоенных месторождений (участков) оцениваются по категории А и в отдельных случаях - категории В.

      К разведанным – относятся месторождения (участки), изученные в степени, достаточной для обоснования решения о порядке и условиях их вовлечения в промышленное освоение. Запасы подземных вод разведанных месторождений (участков) оцениваются по категории В и в отдельных случаях - категориям В + С1, если запасы категории С1 не превышают 20%.

      К оцененным (выявленным) относятся месторождения (участки), изученные в степени, позволяющей на основании существующей потребности или укрупненных технико-экономических расчетов обосновать их промышленное значение и целесообразность дальнейшей разведки. Запасы подземных вод таких месторождений подсчитываются по категориям С1 и С2.

Параграф 7. Категории эксплуатационных запасов и прогнозных ресурсов подземных вод

      37. Эксплуатационные запасы подземных вод по степени изученности подразделяются на освоенные - категории А и В, разведанные - категории В и оцененные - категорий С1 и С2. Прогнозные ресурсы подземных вод по степени обоснованности относятся к категории Р.

      Каждая категория запасов служит основой для выполнения определенных стадий проектных решений по подготовке месторождений к дальнейшему изучению и освоению.

      38. Запасы категории А предназначены для оценки степени освоения разведанных запасов подземных вод, составления проекта реконструкции водозабора и продления права использования на новый срок по данным эксплуатации и удовлетворяют следующие требования:

      подсчитаны по результатам эксплуатации (эксплуатационная разведка), продолжительность которой определяется сложностью условий, дебит водозабора и понижения уровней установлены по данным режимных наблюдений в эксплуатационных и наблюдательных скважинах;

      их количество соответствует фактическому водоотбору на действующем водозаборе, возможность сохранения которого на последующий срок эксплуатации подтверждена прогнозными расчетами при достоверной количественной оценке основных источников формирования эксплуатационных запасов;

      качество подземных вод изучено в течение всего периода эксплуатации и удовлетворяет требованиям их целевого назначения (стандартам, кондициям) с учетом применяемых методов предварительной водоподготовки; подтверждена возможность его сохранения на весь последующий срок эксплуатации;

      технологические свойства промышленных и теплоэнергетических вод изучены, с детальностью, обеспечивающей выбор наиболее рациональных технологических схем их переработки и комплексного извлечения ценных компонентов;

      влияние водоотбора на существующие и разведанные водозаборы и поверхностные водные источники надежно установлено по опыту эксплуатации;

      влияние отбора подземных вод на окружающую природную среду оценено по результатам регулярных режимных наблюдений в степени, позволяющей установить эффективность действующих природоохранных мер, проектировать и осуществлять дополнительные компенсирующие мероприятия.

      39. Запасы категории В являются основанием для проектирования водозабора и оформления документов на использование подземных вод и удовлетворяют следующим основным положениям:

      подсчитаны применительно к согласованным проектным схемам и конструкциям водозаборных сооружений, заданной потребности и графику водоотбора с учетом существующей водохозяйственной обстановки, ее намечаемых изменений, заданных допустимых пределов влияния на окружающую природную среду;

      достоверность принятых при подсчете запасов проектных дебитов скважин подтверждена результатами бурения и опытно-фильтрационных работ, включая, в зависимости от сложности условий, проведение опытных одиночных, кустовых, групповых, опытно-эксплуатационных откачек или опытной эксплуатации;

      дана количественная оценка источников формирования эксплуатационных запасов подземных вод применительно к принятой схеме эксплуатации и величине водоотбора;

      качество подземных вод изучено по всем показателям в соответствии с требованиями целевого назначения; доказано, что в течение расчетного срока водопотребления качество вод будет постоянным или будет изменяться в допустимых пределах;

      выработаны рекомендации по режиму эксплуатации водозабора, сооружению сети наблюдательных скважин и обоснованию зон санитарной охраны (для питьевых вод);

      технологические свойства промышленных и теплоэнергетических вод изучены с детальностью, обеспечивающей получение исходных данных, достаточных для проектирования технологической схемы их переработки или использования; получены данные, позволяющие установить возможность комплексного использования вод и извлечения полезных компонентов, имеющих промышленное значение;

      оценено влияние намечаемого водоотбора в период расчетного срока водопотребления на существующие и разведанные водозаборы и поверхностные водные источники;

      рассмотрено возможное влияние разработки месторождения (участка) на окружающую природную среду, определены условия сброса использованных промышленных, теплоэнергетических и лечебных минеральных вод и получены исходные данные для разработки проекта мероприятий по предотвращению или снижению уровня отрицательных экологических последствий.

      40. Запасы категории С1 предназначаются для обоснования целесообразности разведки месторождения подземных вод, а также разработки проекта разведочных работ. В ряде случаев запасы категории С1 служит основанием для вовлечения месторождения в эксплуатацию:

      в сложных гидрогеологических условиях, когда достижение детальности изученности запасов для выделения категории В связано с большими и неоправданными затратами;

      для объектов с небольшой потребностью в воде (до 1000 м3/сутки), за исключением райцентров, а также в части добычи минеральных вод;

      для временного водоснабжения, если срок эксплуатации не превышает 10 лет для объектов с потребностью более 1000 м3/сутки;

      Во всех случаях изученность месторождения обеспечивает возможность достоверной оценки влияния его разработки на окружающую природную среду.

      Запасы категории С1 удовлетворяют следующие требования:

      подсчитаны в пределах месторождения или его участков применительно к проектной схеме водозабора и заявленной потребности в воде;

      достоверность принятых при подсчете запасов расчетных дебитов обоснована по данным бурения отдельных скважин и опробования их кратковременными пробными и опытными откачками, в зависимости от сложности условий;

      источники формирования эксплуатационных запасов подземных вод изучены приближенно в степени, позволяющей оценить обеспеченность отбора подземных вод применительно к принятой условной схеме водозабора;

      качество подземных вод, а также изменения его в течение расчетного срока водопотребления изучены в степени, обосновывающей возможность их использования по целевому назначению;

      технологические свойства промышленных и теплоэнергетических вод оценены с полнотой, необходимой для выбора принципиальной схемы их переработки, обеспечивающей рациональное и комплексное использование вод и извлечение полезных компонентов;

      условия водоотбора и его влияние на окружающую природную среду, подземные и поверхностные водоисточники изучены в степени, достаточной для обоснования возможности и геолого-экономической целесообразности эксплуатации подземных вод, а также для определения принципиальных направлений природоохранных мероприятий.

      41. Запасы категории С2 подсчитываются по результатам поисковых работ или по аналогии с более изученными месторождениями, а также на оцененных или разведанных месторождениях дополнительно к запасам более высоких категорий, на месторождениях, изученных в процессе поисково-оценочных и разведочных работ. Они предназначены для оценки эксплуатационных возможностей месторождений подземных вод.

      Запасы категории С2 удовлетворяют следующие требования:

      подсчитаны по всей площади месторождения подземных вод применительно к условным обобщенным схемам эксплуатации по их расчетной производительности, а также по балансу подземных вод или гидрогеологической аналогии;

      расчетные дебиты скважин обоснованы результатами опробования единичных поисковых и картировочных скважин;

      условия формирования запасов изучены в степени, обеспечивающей оценку потенциальных возможностей водоотбора в пределах изучаемого месторождения;

      качество подземных вод изучено по единичным пробам и отвечает требованиям их целевого назначения;

      условия водоотбора изучены в степени, обеспечивающей возможность ориентировочной геолого-экологической оценки последствий эксплуатации и экономической эффективности использования подземных вод.

      42. Прогнозные ресурсы категории Р - количество подземных вод определенного качества и целевого назначения, которое получено в границах оцениваемого продуктивного горизонта, перспективного для дальнейшего хозяйственного использования, и характеризует потенциальные возможности использования подземных вод, в том числе применительно к существующей проектной или условной схемам расположения водопотребителей. Они являются основой для постановки поисковых и разведочных работ на территориях, перспективных для выявления месторождений подземных вод, а также для составления планов охраны и использования водных ресурсов и интегрированного управления водными ресурсами, водохозяйственных балансов.

      Прогнозные ресурсы оцениваются по результатам региональных геолого-гидрогеологических, гидрологических, воднобалансовых, гидрохимических и геофизических исследований преимущественно на основе общих теоретических представлений об условиях их формирования.

Параграф 8. Группирование месторождений (участков) подземных вод по сложности гидрогеологических условий

      43. Месторождения питьевых и производственно-технических вод связаны с водоносными горизонтами, распространенными: в пределах современных и погребенных речных долин; в артезианских бассейнах; в конусах выноса предгорных шлейфов и межгорных впадин; в ограниченных структурах или массивах трещиноватых и закарстованных пород и зонах тектонических нарушений; в песчаных массивах пустынь и полупустынь.

      Сложность гидрогеологических условий различных типов месторождений подземных вод определяется характером залегания и строения водоносных горизонтов, изменчивостью мощности и фильтрационных свойств водовмещающих пород, граничными условиями водоносных горизонтов, особенностями формирования эксплуатационных запасов подземных вод, гидрохимическими условиями, а также экологическими особенностями освоения. По сложности гидрогеологических условий выделяются месторождения трех групп.

      К I группе относятся месторождения с простыми гидрогеологическими и гидрохимическими условиями, со спокойным залеганием водоносных горизонтов, выдержанных по мощности, строению и фильтрационным свойствам водовмещающих пород - месторождения артезианских бассейнов, конусов выноса предгорных шлейфов и межгорных впадин, а также расположенные в речных долинах, при условии обеспеченного восполнения эксплуатационных запасов за счет поверхностных вод, прогнозируемом количественном ущербе окружающей природной среде под влиянием отбора подземных вод.

      Ко II группе относятся месторождения:

      со сложными гидрогеологическими условиями вследствие невыдержанности мощности, строения или фильтрационных свойств водовмещающих пород при простых гидрохимических условиях (в артезианских бассейнах, а также связанные с водоносными горизонтами трещиноватых пород);

      со сложными гидрохимическими условиями, характерными для многих месторождений в песчаных массивах пустынь, полупустынь и артезианских бассейнах.

      К этой же группе относятся месторождения в речных долинах, в ограниченных по площади структурах или массивах трещинных и трещинно-карстовых пород, эксплуатационные запасы подземных вод которых периодически восполняются за счет поверхностных, а также месторождения с простыми гидрогеологическими и гидрохимическими условиями. Влияние отбора подземных вод на окружающую природную среду незначительное и оценивается приближенно по результатам разведочных работ.

      К III группе относятся месторождения:

      с очень сложными гидрогеологическими условиями вследствие высокой изменчивости мощности и строения водоносных горизонтов и фильтрационных свойств водовмещающих пород - месторождения в краевых частях артезианских бассейнов платформенного типа с неявно выраженными источниками формирования эксплуатационных запасов подземных вод;

      с ограниченным распространением водоносных горизонтов – месторождения трещинно-карстовых и трещинно-жильных вод, не связанные с поверхностными водами;

      с очень сложными гидрохимическими условиями;

      К этой группе относятся месторождения питьевых и производственно-технических вод, эффективная разработка которых возможна только при искусственном подпитывании водозаборов или применении сложных систем водозаборов, и месторождения, по которым прогноз последствий водоотбора на окружающую природную среду основан на анализе общей геоэкологической обстановки.

      44. Месторождения минеральных вод связаны с водоносными горизонтами, распространенными: в артезианских бассейнах платформ; в артезианских бассейнах складчатых областей; в ограниченных по площади складчатых структурах или массивах изверженных, метаморфических и осадочных пород и в зонах тектонических нарушений; в коре выветривания изверженных и метаморфических пород и рыхлых осадочных (наносных) отложениях.

      Сложность гидрогеологических условий месторождений минеральных вод в каждом конкретном случае определяется характером залегания, строением водоносных горизонтов, изменчивостью мощности и фильтрационных свойств водовмещающих пород, особенностями источников формирования эксплуатационных запасов вод, гидрохимической и геотермической обстановками.

      По сложности гидрогеологических, гидрохимических и геотермических условий выделяется три группы месторождений минеральных вод.

      К I группе относятся месторождения с простыми гидрогеологическими, гидрохимическими и геотермическими условиями: источники изменения качества воды отсутствуют либо имеется возможность надежного прогнозирования; границы вод некондиционного качества удалены на расстояние, исключающее их влияние за расчетный срок эксплуатации, либо на незначительном расстоянии, но имеют простую конфигурацию, а водоносный горизонт представлен однородными породами, что позволяет дать прогноз возможного изменения качества аналитическим путем; возможен количественный прогноз ущерба различным компонентам окружающей природной среды под влиянием отбора подземных вод. Обычно это месторождения артезианских бассейнов платформ и крупные месторождения артезианских бассейнов складчатых областей.

      Ко II группе относятся месторождения со сложными гидрогеологическими, гидрохимическими или геотермическими условиями: границы зон с различным качеством подземных вод имеют сложную конфигурацию, есть предпосылки перетекания подземных вод некондиционного состава из выше- и нижележащих водоносных горизонтов; водоносные горизонты по фильтрационным свойствам неоднородны; прогноз изменения качества может быть выполнен приближенно-расчетным путем, иногда с помощью специальных опытно фильтрационных работ. Влияние водоотбора подземных вод на окружающую природную среду незначительное и оценивается по результатам разведочных работ. Это - месторождения в артезианских бассейнах платформ и складчатых областей, а также в рыхлых осадочных (наносных) отложениях.

      К III группе относятся месторождения с очень сложными гидрогеологическими условиями вследствие высокой изменчивости мощности и строения водоносных горизонтов и фильтрационных свойств водовмещающих пород, либо с очень сложными гидрохимическими и геотермическими условиями; границы зон с различным качеством воды имеют сложную конфигурацию в плане и разрезе; температурные условия весьма неоднородны; водоносные горизонты или зоны приурочены к неравномерно-трещиноватым или закарстованным породам, имеются пути вертикальных перетоков подземных вод из горизонтов с водами некондиционного качества; прогноз изменения качества воды приближенный, а воздействия водоотбора на окружающую природную среду выполнен по анализу общей геоэкологической обстановки. Это месторождения в ограниченных по площади складчатых структурах или массивах пород, в зонах тектонических нарушений, в коре выветривания изверженных и метаморфических пород, а также в рыхлых осадочных (наносных) отложениях с локальным распространением минеральных вод.

      45. Месторождения промышленных и теплоэнергетических вод связаны с водоносными горизонтами: в артезианских бассейнах платформ; в артезианских бассейнах складчатых областей; в массивах трещиноватых пород складчатых областей.

      Месторождения промышленных вод могут быть связаны с водоносными горизонтами древних и современных озерных понижений. Разрабатываемых месторождений промышленных вод трещинно-жильного типа в настоящее время не имеется.

      Сложность гидрогеологических условий промышленных и теплоэнергетических вод в каждом конкретном случае определяется характером залегания, строением водоносных горизонтов, изменчивостью мощности и фильтрационных свойств водовмещающих пород, особенно источников формирования эксплуатационных запасов вод, гидрохимической, а для теплоэнергетических вод и геотермической обстановки.

      По сложности гидрогеологических условий выделяются три группы месторождений промышленных и теплоэнергетических вод.

      К I группе относятся месторождения с простыми гидрогеологическими условиями, со спокойным залеганием водоносных горизонтов, выдержанных по мощности, строению и фильтрационным свойствам водовмещающих пород, с относительно простыми гидрохимическими, а для теплоэнергетических вод и геотермическими, условиями. Влияние отбора подземных вод на окружающую природную среду практически не будет наблюдаться. К ним относятся многие месторождения в артезианских бассейнах платформ и наиболее крупные месторождения в артезианских бассейнах складчатых областей с поровыми коллекторами.

      Ко II группе относятся месторождения со сложными гидрогеологическими условиями вследствие изменчивости мощности, строения водоносных горизонтов и фильтрационных свойств водовмещающих пород, либо со сложными гидрохимическими, а для теплоэнергетических вод и геотермическими, условиями. Влияние отбора подземных вод на окружающую природную среду незначительное и оценивается приближенно по результатам разведочных работ. Такие месторождения встречаются в артезианских бассейнах как платформ, так и складчатых областей.

      К III группе относятся месторождения:

      Промышленных вод

      с очень сложными гидрогеологическими условиями вследствие высокой изменчивости мощности и строения водоносных горизонтов и фильтрационных свойств водовмещающих пород; к ним относятся отдельные месторождения в артезианских бассейнах платформ и складчатых областей;

      ограниченного (очагового) распространения, например, трещинно-жильного типа в складчатых областях;

      с очень сложными гидрохимическими условиями, характерными для месторождений в озерных понижениях.

      Теплоэнергетических вод

      с очень сложными гидрогеологическими, гидрохимическими и геотермическими условиями: теплоэнергетические воды связаны с водоносными зонами весьма неравномерно трещиноватых или закарстованных пород, а также с терригенными комплексами пород сложного строения и многочисленными тектоническими нарушениями; гидрохимические и геотермические поля весьма неоднородны, со сложными конфигурациями границ. К этой группе относятся практически все месторождения трещинно-жильного типа, наиболее сложные месторождения в артезианских бассейнах складчатых областей и отдельные месторождения с весьма неоднородными фильтрационными свойствами водовмещающих пород продуктивных водоносных горизонтов в артезианских бассейнах платформ.

      К III группе относятся месторождения промышленных и теплоэнергетических вод, прогноз последствий водоотбора из которых на окружающую природную среду затруднен и осуществляется на основе анализа общей геоэкологической обстановки.

      Если на месторождениях промышленных и теплоэнергетических вод производится или намечается закачка использованных (отработанных) или других вод в разрабатываемые водоносные горизонты, группа сложности месторождения (участка) устанавливается с учетом достоверности прогноза изменения качества воды, температуры и других лимитируемых показателей.

      46. Отнесение месторождения или участка к той или иной группе требует обоснования в каждом конкретном случае.

Параграф 9. Группирование эксплуатационных запасов подземных вод

      47. Эксплуатационные запасы подземных вод по условиям освоения, а также хозяйственному и экономическому значению подразделяются на балансовые и забалансовые запасы, подлежащие раздельному подсчету и учету.

      Основанием для выделения балансовых запасов для питьевых, производственно-технических и минеральных подземных вод является установленная потребность в источниках водоснабжения и водах для целей бальнеологии и лечебного питья, соответствие их качества стандартам, требованиям потребителя.

      Забалансовые запасы подсчитываются и учитываются в том случае, если доказана возможность их последующего вовлечения в эксплуатацию, в том числе установлена возможность сохранения их количества и качества, а также совершенствования техники и технологии добычи, переработки и предварительной водоподготовки. При подсчете забалансовых запасов производится их подразделение в зависимости от причин отнесения к забалансовым.

Параграф 10. Условия использования эксплуатационных запасов подземных вод

      48. Промышленное освоение месторождений (участков) подземных вод допускается на запасах категории А или В, а в случаях, предусмотренных пунктом 72 – на запасах категории С1 и В+С1.

      49. Месторождения подземных вод передаются в недропользование для дальнейшего геологического изучения или освоения в установленном законодательством порядке при положительном заключении государственной геологической экспертизы материалов подсчета запасов, наличии разрешительной документации и согласований с уполномоченными государственными органами.

      50. Переоценка эксплуатационных запасов проводится в случаях:

      перевода запасов из одной категории в другую по данным геологоразведочных работ или эксплуатации;

      по окончании расчетного срока эксплуатации;

      выявления в процессе разведки и освоения месторождений дополнительных природных, экономических или экологических факторов, существенно влияющих на промышленную оценку месторождения и нарушающих условия лицензирования, а также при изменении существовавшей на момент подсчета запасов водохозяйственной, санитарной и экологической обстановки;

      перевода забалансовых запасов в балансовые;

      не подтверждение запасов, ранее принятых государственной экспертизой недр;

      при превышении водоотбора на разрабатываемых месторождениях над суммарной величиной утвержденных запасов более чем на 20 %;

      пересмотра кондиций, требований стандартов или технических условий к качеству подземных вод, изменения назначения их использования, а также принципиальных изменений технологии извлечения полезных компонентов.

      51. На вовлеченных в промышленное освоение месторождениях (участках) подземных вод производится мониторинг их состояния в объеме, обеспечивающем уточнение балансовых составляющих эксплуатационных запасов и прогноз их изменения.

Параграф 11. Группирование запасов и ресурсов углеводородов

      52. Запасы и ресурсы углеводородов и попутных компонентов подсчитываются (оцениваются) и учитываются в государственном балансе полезных ископаемых по результатам геологоразведочных работ и разработки месторождений. Данные о запасах и ресурсах месторождений углеводородов используются при проектировании добычи, транспортировки и переработке углеводородного сырья, планировании геологоразведочных работ и расчета налогов и других обязательных платежей в бюджет, уплачиваемых при их добыче.

      53. При определении запасов подлежат обязательному подсчету и учету запасы углеводородов и содержащихся в них компонентов (этана, пропана, бутана, серы, гелия, металлов), где целесообразность извлечения обоснована технологическими и технико-экономическими расчетами. Подсчет и учет запасов углеводородов и содержащихся в них компонентов производятся по каждой залежи раздельно и в сумме по месторождению, по наличию их в недрах без учета потерь при разработке месторождений;

      54. Запасы и ресурсы углеводородов и попутных компонентов подлежат государственной экспертизе.

      Государственная экспертиза проводится на любой стадии геологического изучения территории и месторождений для объективной оценки количества и качества запасов и ресурсов нефти, газа и конденсата, их экономической ценности, горнотехнических, гидрогеологических и экологических условий их добычи.

      При изменении и (или) уточнении геологической строения месторождения в результате дополнительно проведенных на месторождении геологоразведочных работ или при изменении начальных геологических и (или) извлекаемых запасов углеводородов категории "A+B+C1" по данным разработки для крупных месторождений больше, чем на 10%, для остальных – больше, чем на 20%, производится пересчет запасов и его государственная экспертиза.

      Пересчет запасов и их государственная экспертиза производятся также в случае изменений в представлении о распределении запасов в продуктивном разрезе, влияющих на выработку запасов и осуществляемую систему разработки месторождения (залежи).

      55. В геологических запасах выявленных месторождений и ресурсах перспективных и прогнозных объектов выделяются две группы: рентабельные (извлекаемые) и нерентабельные.

      К рентабельным (извлекаемым) запасам относятся запасы и ресурсы, извлечение которых экономически целесообразно при использовании современных апробированных технологий и техники с соблюдением требований по охране недр и окружающей среды. Эта часть геологических запасов и ресурсов определяется коэффициентами извлечения углеводородов.

      К нерентабельным (забалансовым) запасам относятся запасы и ресурсы, извлечение которых в настоящее время экономически нецелесообразно.

      56. Сумма извлекаемых запасов и ресурсов на дату оценки составляет текущее суммарное количество извлекаемых углеводородов. Вместе с добытыми углеводородами она составляет начальное суммарное количество извлекаемых углеводородов.

Параграф 12. Классификация запасов и ресурсов углеводородов

      57. Запасы углеводородов и попутных компонентов по степени изученности подразделяются на доказанные – категории и предварительно оцененные (неразведанные) – категория С2.

      В доказанных запасах выделяются разрабатываемые (категории А и В) и разведанные (категория C1) запасы.

      Категория А – запасы разрабатываемой залежи (ее части), изученной детальностью, обеспечивающей наряду с полной характеристикой строения залежи, параметров коллекторов и насыщающих их флюидов, параметров, отражающих продуктивность залежи и обоснование коэффициентов извлечения нефти, газа и конденсата, возможность дифференцированной оценки запасов по параметрам, определяющим выработку запасов в пределах отдельных пластов – коллекторов и элементов разработки.

      Запасы категории А подсчитываются по залежи (ее части), разбуренной в соответствии с утвержденным проектом разработки месторождения или дополнения к нему и служат основой для оптимизации системы и процесса выработки запасов углеводородов.

      Границу запасов категории А проводят по середине между скважинами с запасами категории А и категории В по окружности, радиус которой равен половине расстояния между эксплуатационными скважинами залежи. Категория А применяется для месторождений (залежей), где выработка составляет более 80%.

      Категория В – запасы разрабатываемой залежи (ее части), изученной с детальностью, позволяющей наряду с надежной характеристикой строения залежи, параметров коллекторов и насыщающих их флюидов, параметров, отражающих продуктивность залежи и обоснование коэффициентов извлечения углеводородов, оценить структуру запасов по основным параметрам, влияющим на их выработку.

      Запасы категории В подсчитываются по залежи (ее части), разбуренной в соответствии с утвержденным Проектом разработки месторождения или дополнением к Проекту разработки и служат основой для оптимизации системы разработки месторождения (залежи и/или ее части).

      Границу запасов категории В проводят по середине между скважинами с запасами категории В и других категорий или по окружности, радиус которой равен половине расстояния между эксплуатационными скважинами залежи.

      Категория C1 – запасы залежи (ее части), нефтегазоносность которой установлена на основании полученных в скважинах притоков углеводородов и положительных результатов геолого-геофизических исследований. Тип, форма и размеры залежи, условия залегания вмещающих нефть и газ пластов-коллекторов установлены по результатам бурения скважин и проверенными для данного района методами геологических и геофизических исследований.

      Запасы категории С1 подсчитываются по результатам геологоразведочных работ и бурения скважин и изучаются в степени, обеспечивающей получение исходных данных для составления Проекта разработки месторождения углеводородов.

      Запасы категории C1 выделяются на новой площади по данным бурения и испытания единичных скважин при условии получения в них притоков углеводородов, подтвержденные актом испытания скважины.

      В случае подтверждения наличия углеводородов по данным опробования пластоиспытателями в открытом стволе скважины категория C1 присваивается в районе опробованной пластоиспытателем залежи (продуктивного горизонта) при наличии подтвержденного акта получения притока углеводородов в процессе испытания скважин (скважины), пробуренных в пределах одной структуры и имеющих аналогичные геолого-геофизические характеристики.

      Границы участка подсчета запасов категории C1 на этапе разведки (оценки) проводятся в радиусе, равном удвоенному расстоянию зоны дренирования скважины, установленной опытным путем.

      Границы участка подсчета запасов категории C1 на этапе добычи, при утвержденном Проектном документе на разработку проводятся в радиусе, равном удвоенному расстоянию между эксплуатационными скважинами.

      Для месторождений II и III порядков границы участка категории C1 на этапе добычи, при недостаточной геолого-геофизической и (или) промысловой изученности, проводятся по радиусу равному расстоянию между эксплуатационными скважинами.

      Категория С2 – запасы залежи (ее части), где наличие углеводородов обосновано данными геолого-геофизических исследований.

      Форма и размеры залежи, условия залегания, толщина и коллекторские свойства пластов, свойства углеводородов определены в общих чертах по результатам геологических и геофизических исследований с учетом данных по детально изученной части залежи или по аналогии с разведанными месторождениями.

      Запасы категории С2 используются для определения перспектив месторождения, планирования геологоразведочных работ или геолого-промысловых исследований при переводе скважин на вышезалегающие пласты.

      Запасы категории С2 применяются при проектировании проектов разведки с целью оценки и проектов пробной эксплуатации залежи (осуществляемой при целесообразности).

      58. Ресурсы углеводородов по степени их обоснованности и приуроченности подразделяются на перспективные – категории С3 и прогнозные – категории D0, D1 и D2.

      Категория С3 – перспективные ресурсы подготовленных для поискового бурения площадей.

      Форма, размеры и условия залегания залежи определены в общих чертах по результатам геологических и геофизических исследований, а толщина и коллекторские свойства пластов, состав и свойства нефти или газа принимаются по аналогии с разведанными месторождениями.

      Ресурсы категории С3 подсчитываются на подготовленных для глубокого бурения площадях, находящихся в пределах нефтегазоносного района и оконтуренных проверенными для данного района методами геологических и геофизических исследований, и в не вскрытых бурением пластов разведанных месторождений, если продуктивность их установлена на других месторождениях района.

      Перспективные ресурсы используются при планировании разведочных работ (поисковый этап).

      Категория D0 – прогнозные ресурсы выявленных локальных объектов (локализованные).

      Форма, размер и условия залегания предполагаемой залежи определены в общих чертах по результатам геофизических (геологических) исследований, а толщина и коллекторские свойства пластов, состав и свойства углеводородов принимаются по аналогии с разведанными месторождениями.

      Ресурсы категории D0 подсчитываются на выявленных локальных объектах в пределах региона с ресурсами категории D1 и используются для планирования геофизических поисковых исследований с целью подготовки структур под поисковое бурение.

      Категория D1 – прогнозные ресурсы литолого-стратиграфических комплексов, оцениваемые в пределах крупных региональных структур с доказанной промышленной нефтегазоносностью.

      Количественная оценка прогнозных ресурсов категории D1 производится по параметрам, принятым на основании результатов региональных геологических, геофизических исследований и по аналогии с разведанными месторождениями в пределах оцениваемого региона.

      Категория D2 – прогнозные ресурсы литолого-стратиграфических комплексов, оцениваемые в пределах крупных региональных структур, где промышленная нефтегазоносность которых еще не доказана. Перспективы нефтегазоносности этих комплексов прогнозируются на основе данных геологических, геофизических и геохимических исследований.

      Количественная оценка прогнозных ресурсов категории D2 производится по предположительным параметрам на основе общих геологических представлений и по аналогии с другими изученными регионами, где имеются разведанные месторождения нефти и газа.

      59. По сложности строения выделяются месторождения (залежи):

      I порядка (простого строения) – связанные с ненарушенными или слабонарушенными структурами; продуктивные пласты характеризуются выдержанностью толщин и коллекторских свойств по площади и разрезу;

      II (сложного строения) – характеризируются невыдержанностью толщин и коллекторских свойств продуктивных пластов по площади и разрезу или наличием тектонических нарушений;

      III порядка (очень сложного строения) – характеризируются наличием тектонических нарушений, так и невыдержанностью толщин, коллекторских свойств продуктивных пластов и наличием сложных типов коллекторов.

      60. Крупными признаются месторождения углеводородов, соответствующие требованиям, установленные частью второй пункта 3 статьи 14 Кодекса.

      По величине начальных извлекаемых запасов традиционные месторождения подразделяются на: уникальные, крупные, средние, мелкие и очень мелкие в соответствии с приложением к настоящей Инструкции "Классификация месторождений по величине извлекаемых запасов".

      61. Пункт 60 настоящей Инструкции не применяется к месторождениям нетрадиционных углеводородов.

      62. Величина запасов и сложность геологического строения месторождения (залежи) определяют методику разведочных работ, их объемы, экономические показатели разведки и разработки.

      63. По степени освоения месторождения (залежи) разделяются на разрабатываемые, подготовленные к разработке, разведываемые и законсервированные, запасы по ним раздельно учитываются государственным балансом.

      64. Месторождение с доказанными извлекаемыми запасами передаются недропользователю в промышленное освоение при соблюдении следующих условий:

      проведена государственная экспертиза запасов и технико-экономического обоснования коэффициентов извлечения нефти, газа и конденсата, и месторождение (или часть его) признано государственной экспертизой подготовленным для промышленного освоения;

      оценены степень влияния разработки месторождения на окружающую природную среду и эффективность планируемых природоохранных мероприятий;

      степень изученности месторождения по промышленным категориям (А+В+С1) составляет больше 50%.

      65. Третий абзац пункта шестьдесят четыре Инструкции не применяется к месторождениям нетрадиционных углеводородов.

      Проектирование Проекта разработки нетрадиционных углеводородов на запасы, оцененные по категории С1, выполняется с обязательным условием их детального изучения современными методами геологических и геофизических исследований, и подтвержденных результатами испытания скважин.

      66. В отношении газовых и газоконденсатных месторождений составление подсчета запасов с технико-экономическим обоснованием коэффициентов извлечения газа (конденсата) без составления Оперативного подсчета и проекта Пробной эксплуатации в случае:

      изучения недропользователем структурно-тектонической модели месторождения, где тип, форма и размеры залежи, условия залегания вмещающих газ и конденсат пластов – коллекторов установлены по результатам бурения и испытания скважин и проверенными для данного района методами геологических и геофизических исследований;

      литологический состав, тип коллектора, коллекторские свойства, газонасыщенная толщина продуктивных пластов изучены по керну и материалам геофизических исследований скважин;

      состав и свойства углеводородов в пластовых и стандартных условиях изучены по данным испытания скважин;

      определен конденсатно-газовый фактор на этапе реализации Проекта разведочных работ.

      Полученные данные достаточны для обоснования подсчета запасов с его утверждением в установленном порядке и для проектирования разработки.

      Подсчитанные геологические запасы в вышеназванном случае по промышленным категориям (А+В+С1) составляют не менее 50%.

      67. На месторождениях, введенных в разработку, производиться последовательный перевод запасов из категории С2 в категорию С1, и затем в категорию В по данным бурения и исследования скважин.

  Приложение
к Инструкции классификации
запасов месторождений и
прогнозных ресурсов
полезных ископаемых,
в том числе относящихся
к нетрадиционным
углеводородам

Классификация месторождений по величине извлекаемых запасов

Классы месторождений по величине извлекаемых запасов

Нефть+конденсат
(миллион тонн)

Газ
(млрд. м3)

Уникальные

более 50

более 50

Крупные

30,1-50

30,1-50

Средние

10,1-30

10,1-30

Мелкие

1,1-10

1,1-10

Очень мелкие

до 1

до 1


Пайдалы қазбалардың, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектерге жатқызылатын кен орындарының қорлары мен болжамды ресурстарын сыныптау жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2026 жылғы 28 сәуірдегі № 208 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2026 жылғы 30 сәуірде № 38601 болып тіркелді

      "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Қазақстан Республикасы Кодексінің 64-бабының 16-1) тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:

      1. Пайдалы қазбалардың, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектерге жатқызылатын кен орындарының қорлары мен болжамды ресурстарын сыныптау жөніндегі нұсқаулық бекітілсін.

      2. "Кен орындарының қорлары мен болжамды ресурстарды сыныптау әдістемесін, пайдалы қазбалардың, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектерге жатқызылатын қорларын есептеу жөніндегі нұсқаулықтарды бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрінің міндетін атқарушының 2023 жылғы 2 ақпандағы № 71 бұйрығының (Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде № 31839 болып тіркелген) 1-тармағының 1) тармақшасының күші жойылды деп танылсын.

      3. Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті заңнамада белгіленген тәртіппен:

      1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуді;

      2) осы бұйрық ресми жарияланғаннан кейін оны Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің интернет-ресурсында орналастыруды қамтамасыз етсін.

      4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау жетекшілік ететін Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің вице-министріне жүктелсін.

      5. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

      Қазақстан Республикасының
Өнеркәсіп және құрылыс министрі
Е. Нагаспаев

      "КЕЛІСІЛДІ"

      Қазақстан Республикасы

      Су ресурсы және

      ирригация министрлігі

  Қазақстан Республикасы
Энергетика министрлігі
Қазақстан Республикасының
Өнеркәсіп және құрылыс
министрінің
2026 жылғы 28 сәуірдегі
№ 208 бұйрығымен бекітілген

Пайдалы қазбалардың, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектерге жатқызылатын кен орындарының қорлары мен болжамды ресурстарын сыныптау жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы

1-тарау. Жалпы ережелер

      1. Осы Пайдалы қазбалардың, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектерге жатқызылатын кен орындарының қорлары мен болжамды ресурстарын сыныптау жөніндегі нұсқаулықты (бұдан әрі – Нұсқаулық) "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Қазақстан Республикасының Кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) 64-бабының 16-1) тармақшасына сәйкес әзірленген және пайдалы қазбалардың кен орындарының қорларын және болжамды ресурстарын жіктеуге, оларды барлау және игеру дәрежесіне қарай жер қойнауындағы мемлекеттік есепке алуға бірыңғай талаптарды белгілейді.

      2. Кен орындары қорларын және қатты пайдалы қазбалардың болжамды ресурстарын сыныптау қатты пайдалы қазбалардың қорлары мен ресурстарын барлау дәрежесі, геологиялық зерттеу дәрежесі, геологиялық құрылыстың күрделілігі, экономикалық маңыздылығы бойынша саралауды көздейді.

      3. Пайдалы қазбалардың, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектерге жатқызылатын кен орындарының қорлары мен болжамды ресурстарын сыныптау көмірсутектердің қорлары мен ресурстарын игеру кезінде кен орындары мен ілеспе компоненттер кен орындарын топтары, санаттары, мөлшері, құрылысының күрделілігі және көмірсутектер игеру дәрежесі бойынша саралауды көздейді.

      4. Кен орындарының қорларын және жерасты суларының болжамды ресурстарын сыныптау Кодекстің және Қазақстан Республикасының Су кодексінің (бұдан әрі – Су кодексі) талаптарына сәйкес табиғи және өзге де шектеулерді ескере отырып, жерасты суларының пайдалану қорлары мен болжамдық ресурстарын одан әрі зерттеу үшін оларды зерделеу дәрежесіне және кен орындарының дайындығына қарай бағалау мен мемлекеттік есепке алудың бірыңғай қағидаттарын белгілейді.

      5. Осы Нұсқаулықта пайдаланылатын негізгі ұғымдар:

      1) белсенді емес баланстық қорлар – инвестициялардан қайтарымды қамтамасыз етпейтін, бірақ пысықталуы тиімсіз қорлар;

      2) жерасты суларының баланстан тыс қорлары – бағалау кезеңінде су алу жобасымен тікелей байланысты емес техникалық-экономикалық, технологиялық және экологиялық себептер бойынша пайдалану орынды деп танылмаған жерасты суларының қорлары (жерді иеліктен шығару мүмкін еместігі, күрделі тау-кен-геологиялық жағдайлар, табиғатты қорғау шектеулері, алдын ала су дайындаудың немесе бағалы компоненттерді алудың ұтымды технологиясының болмауы, жерасты суларының әлеуметтік-экономикалық жағдайы, жерүсті ағынын реттеу қажеттілігі және т.б.);

      3) жерасты суларының баланстық қорлары – арнайы техникалық-экономикалық негіздемелердің деректері бойынша барлық геологиялық-экономикалық, технологиялық және санитариялық-гигиеналық факторларды ескере отырып, пайдаланудың орындылығы белгіленген жерасты суларының қорлары, пайдалану мүмкіндігін заңнамада белгіленген тәртіппен табиғат пайдалану мәселелерін келісетін және бақылайтын республикалық және аумақтық органдар растайды;

      4) жерасты суларының болжамды ресурстары – бұл гидрогеологиялық аймақ, өзен бассейні және әкімшілік аудан шегінде алынған және оларды пайдаланудың әлеуетті мүмкіндіктерін көрсететін белгілі бір сападағы және нысаналы, мақсаттағы жерасты суларының мөлшері;

      5) жерасты суларының пайдалану қорлары – бұл берілген режим мен пайдалану жағдайлары кезінде геологиялық-техникалық негізделген су жинау құрылыстарының көмегімен, сондай-ақ табиғат қорғау шектеулерін ескере отырып, су тұтынудың есептік мерзімі ішінде нысаналы пайдалану талаптарын қанағаттандыратын су сапасы арқылы кен орнында (учаскеде) алынған жерасты суларының саны;

      6) игерілетін көмірсутектер кен орындары (шоғырлар) – жобаланған игеру жүйесі бойынша көмірсутектерді өндіру жүзеге асырылатын кен орындары;

      7) игеруге дайындалған көмірсутектер кен орындары (шоғырлар) – зерделенуі мұнай немесе газ кен орнын игеру жобасын жасауды қамтамасыз ететін кен орындары;

      8) көмірсутектер кен орны – бірыңғай құрылымдық элементпен бақыланатын және бір жергілікті алаңда орналасқан бір немесе бірнеше тұзаққа орайластырылған көмірсутектер кен орындарының жиынтығы;

      9) көмірсутектер шоғыры – су өткізбейтін жыныстардан жасалған тау жынысы-коллектор мен шинадан құралған тұзақта көмірсутектердің оқшауланған табиғи жиналуы бар жер қойнауының бір бөлігі.

      10) көмірсутектер қорлары – стандартты (0,1 МПа және 20 0С) жағдайларға келтірілген анықталған, барланатын және игерілетін кен орындарындағы көмірсутектер мен олардың құрамындағы ілеспе компоненттердің саны.

      11) көмірсутектер ресурстары – белгіленген құрылымдарда немесе бұрғылауға дайындалған алаңдарда, ірі геоқұрылымдық элементтер шегінде дәлелденген немесе болжанатын мұнай-газдылығы бар литологиялық-стратиграфиялық кешендерде бұрғылаумен ашылмаған, болжамды кен орны бағалау күніне көмірсутектер мен олардың құрамындағы ілеспе компоненттердің саны;

      12) көмірсутектердің баланстан тыс қорлары – техника мен технологиялардың қазіргі заманғы деңгейі кезінде жер қойнауынан рентабельді түрде алынбайтын. Баланстан тыс қорларға көмірсутектердің сапасы төмен, ұңғымалардың өнімділігі төмен, қорлардың шектеулі болуы немесе пайдаланудың ерекше күрделілігі жағдайында қазіргі уақытта игеруге енгізілмейтін, бірақ болашақта өнеркәсіптік игеру объектісі ретінде қарастырылатын қорлар да жатады;

      13) көмірсутектердің баланстық қорлары – қазіргі заманғы техника мен технологияларды ұтымды пайдалану кезінде барланған және жер бетіне тиімді алынатын көмірсутектер қорлары;

      14) көмірсутектердің барланатын кен орындары (шоғыр) – кен орындарын игеруге дайындау мақсатында іздестіру-барлау бұрғылауы, жекелеген барлау немесе озық пайдалану ұңғымаларын сынамалық пайдалану жүргізілетін кен орындары. Барлау кен орнында сейсмикалық зерттеулер және қосымша геологиялық барлау жұмыстары жүргізілуі мүмкін;

      15) көмірсутектердің геологиялық қорлары – жер қойнауындағы көмірсутектердің қорлары мен ресурстары;

      16) көмірсутектердің консервацияланған кен орындары (шоғыр) – барлау немесе өндіру жұмыстары уақытша тоқтатылған кен орындары және игеруді белгілі бір уақыт кезеңінде жүргізу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болатын барланған кен орындары;

      17) қабатты сынау – қабаттан ағуды шақыру, қабат сұйықтығының сынамаларын алу, қабаттың қанығу сипатын бағалау және еркін нысанда Қабатты сынау актісімен расталған бағдарлы дебитті айқындау мақсатында жүргізілетін жұмыстар кешені;

      18) қабатты сынаушы – бұл қабатта сынау және өлшеу жүргізу кезінде бірқатар функцияларды орындау үшін біріктірілген құралдар, аппараттар мен аспаптар жиынтығы;

      19) қатты пайдалы қазбалардың активті баланстық қорлары – өндірілуі бәсеке нарығы жағдайларында мақсатты болатын қорлар, яғни өндірілетін шикізаттың бір жылдық орташа құны инвестициялардың қажетті беруін қамтамасыз ету үшін жеткілікті болатын қорлар;

      20) қатты пайдалы қазбалардың баланстан тыс қорлары – есептелген күнге бекітілген кондицияларға сәйкес пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімсіз немесе техникалық және технологиялық жағынан мүмкін емес қатты пайдалы қазбалардың қорлары;

      21) қатты пайдалы қазбалардың баланстық қорлары – қолданылуы жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану және қоршаған ортаны қорғау кезінде қолда бар шикізатты өндіру мен өңдеудің алдыңғы қатардағы техникасын, технологияларын игеретін, экономикалық жағынан орынды қатты пайдалы қазбалар қорлары;

      22) мұнай, газ және конденсат алу коэффициенттері – экономикалық рентабельділік шегіне дейін кен орнын игерудің оңтайлы режимі кезінде қорлардың немесе ресурстардың қай бөлігі жер қойнауынан алынатынын көрсететін шамалар;

      23) ұңғыманы сынау – ұңғыманы еркін нысанда сынау актісімен расталған, ұңғыманың ағынын шақыруды, қабат сұйықтығы мен газдың сынамаларын алуды, қабаттың мұнай-газ құрамын анықтауды, қабаттың негізгі гидродинамикалық сипаттамаларын (қабат қысымы, гидроөткізгіштік, өнімділік коэффициенті) анықтауды қамтамасыз ететін жұмыстар кешенін көздейтін зерттеу мақсатында ұңғымаларды уақытша пайдалану.

2-тарау. Кен орындары қорларының және қатты пайдалы қазбалардың болжамды ресурстарын сыныптау

      6. Сыныптау жер қойнауындағы қатты пайдалы қазбалардың қорлары мен болжамды ресурстарын есептеудің және мемлекеттік есепке алудың бірыңғай тәртібін, сондай-ақ олардың геологиялық-экономикалық зерттелу дәрежесіне, игерудің техникалық-экономикалық негіздемесін пысықтау деңгейіне, сондай-ақ олардың экономикалық маңыздылығына қарай тиісті санаттарға жататын қорлар мен ресурстардың өлшемшарттарын айқындайды. Кодекстің 278-бабының 10-тармағында көзделген ерекшеліктерді ескере отырып, жер қойнауының мемлекеттік сараптамасымен расталған қорлар мен болжамды ресурстар мемлекеттік есепке алуға жатады.

      7. Қорлар бағалау, барлау және пайдалану жұмыстарының нәтижелері негізінде қатты пайдалы қазбалардың әрбір түрі және оларды мақсатқа сай коммерциялық пайдалану бағыттары бойынша бөлек есептеледі және есепке алынады. Жер қойнауындағы пайдалы қазбалардың қорлары кондициялардың экономикалық негізделген параметрлеріне сәйкес кендерді өндіру, байыту және концентраттарды өңдеу кезінде ысыраптар мен ыдырауға түзетулер енгізбей есептеледі. Пайдалы қазбалардың есептелген қорларының дұрыстығы есептеудің бақылау әдісін пайдалана отырып, пайдаланылмайтын кен орындары бойынша барлау және игеру деректерін салыстыру арқылы айқындалады.

      8. Пайдалы қазбалардың сапасы оларды кешенді пайдалану, өндіру мен өңдеудің прогрессивті технологияларын қолдану қажеттілігін ескере отырып зерттеледі. Сонымен бірге пайдалы қазбалардағы ілеспе құнды, улы және зиянды компоненттердің құрамы, байыту және зауыттық қайта бөлу өнімдерінде болу нысандары мен таралу ерекшеліктері анықталады.

      9. Кешенді кен орындары бойынша негізгі және олармен бірге пайда болған ілеспе пайдалы қазбалардың (минералдардың, химиялық элементтердің және олардың қосылыстарының) алынуы үшін экономикалық тұрғыдан тиімді қорлары есептелуге және есепке алынуға жатады. Тауарлық концентраттарда немесе металлургиялық қайта бөлу өнімдерінде байыту кезінде жиналатын бағалы ілеспе компоненттер үшін жалпы және алынатын қорлар есептеледі және есепке алынады.

      10. Пайдалы қазбалардың болжамды ресурстары қолайлы геологиялық алғышарттар мен белгілі кен орындарымен негізделген ұқсастықтарды негізге ала отырып, кен аудандары, тораптар, өрістер, жалпы бассейндер бойынша, сондай-ақ кен орындарының қапталдары мен терең горизонттарында бағаланады.

      11. Пайдалы қазбалардың қорлары мен болжамды ресурстарын геологиялық-экономикалық бағалау нарықтық экономика талаптарына және минералдық шикізат конъюнктурасына сәйкес жүзеге асырылады.

      12. Пайдалы қазбалардың қорлары есептеледі, болжамды ресурстар масса немесе көлем бірліктерімен бағаланады.

      13. Осы Нұсқаулыққа сәйкес геологиялық құрылымның күрделілік дәрежесіне, зерделенуіне және экономикалық маңыздылығына қарай қатты пайдалы қазбалардың қорлары негізділік дәрежесі бойынша топтар мен санаттарға, болжамды ресурстар санаттарға бөлінеді.

1-параграф. Қатты пайдалы қазбалардың қорлары мен болжамдық ресурстарының санаттары

      14. Қатты пайдалы қазбалардың қорлары барлау дәрежесі бойынша С2, С1, В және А санаттарына бөлінеді.

      Қатты пайдалы қазбалардың болжамдық ресурстары олардың геологиялық зерттелу дәрежесі бойынша Р3, Р2, Р1 санаттарына бөлінеді.

      15. Қатты пайдалы қазбалардың қорлары оларды зерттеу дәрежесіне қарай екі топқа бөлінеді:

      алдын ала бағаланған С2 санатты қорлар;

      С1, В, A санаттарындағы расталған (барланған) қорлар.

      16. С2 санатты қатты пайдалы қазбалардың қорлары мынадай талаптарға сәйкес келеді:

      пайдалы қазба денелерінің өлшемдері, пішіні, ішкі құрылымы және олардың пайда болу жағдайлары геологиялық, геохимиялық және геофизикалық деректер бойынша бағаланған және пайдалы қазбаны барлау жұмыстарының сирек желісімен ашумен расталған;

      пайдалы қазба қорларының нобайы барлау қазбаларын сынамалау негізінде және (немесе) жоғары санатты қорларды есептеу кезінде пайдаланылған параметрлердің геологиялық негізделген экстраполяциясы арқылы бағалау және (немесе) өнеркәсіптік кондицияларға сәйкес жақын анықталған;

      пайдалы қазбаның сапасы мен технологиялық қасиеттері сапасы мен технологиялық қасиеттері бірлі-жарымды зертхана сынамаларының зерттеулері нәтижелері бойынша анықталуы керек немесе басқа ұқсас кен орнының көбірек зерттелген учаскелерімен ұқсастығы жағынан бағаланған;

      гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық, тау-кен-геологиялық, экологиялық және табиғи жағдайлар кен орнының басқа да учаскелері жөніндегі бар деректер бойынша, барлау қазбаларындағы бақылаулар, ауданда белгілі кен орындарына ұқсастықтар бойынша бағаланған;

      кен орнының немесе оның учаскесінің геологиялық, технологиялық, гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық және экологиялық жағдайларын зерттеу нәтижелері бойынша бағалау кондицияларының техникалық-экономикалық негіздемесі жасалады. Ішкі норманың оң қорытындысы кезінде бағалау конденсациясының пайдасы мен параметрлерін бекіту С2 санаты бойынша кен орнының немесе оның учаскесінің қорлары есептеледі.

      17. С1, В, A санатты қатты пайдалы қазбалардың барланған қорлардың кеңістіктік орнықтырылуы және саны, қатынастары кен орындарының нақты геологиялық ерекшеліктерін, кен өндіруші кәсіпорнының құрылыс талаптарын және күрделі салымдарға кәсіпкерлік тәуекелдің қабылданған деңгейі есепке алына отырып қабылданады.

      18. С1 санатты қорлар мынадай талаптарға сәйкес келеді:

      пайдалы кенбайлық қыртысының мөлшері мен оларға тән пішіндер, олардың жатуы мен ішкі құрылымының негізгі ерекшеліктері анықталуы керек, пайдалы кенбайлық қыртыстарының өзгергіштігі мен ықтимал үзіктілігі бағалануы керек, ал тақталық кенорындар мен құрылыс және қаптау тасы кен орындары үшін тектоникалық бұзылулардың қарқынды даму аудандарының болуы анықталған;

      пайдалы қазба қорларының нобайы геофизикалық, геохимиялық зерттеулердің және геологиялық негізделген экстраполяция деректерін есепке ала отырып, қазбаларды сынау нәтижелері бойынша өнеркәсіптік кондицияларына сәйкес анықталған;

      кеннің заттық құрамын, кеңістікті құбылмалығын, текстуралық-құрылымдық сипаттамасын, физика-механикалық және технологиялық қасиетін зерделеу, зерттелетін кен орындарында байыту көрсеткіштерін айқындай (болжай) отырып, кеннің технологиялық түрі мен сорттарын анықтау бойынша кешенді жұмыстың және типті және сұрыпты зертханалық технологиялық сынамаларды зерттеу нәтижелері бойынша пайдалы қазбаның табиғи түрлері мен өнеркәсіптік (технологиялық) типтері айқындалған, пайдалы қазбалардың кеңістікте таралуының жалпы заңдылықтары және өнеркәсіптік (технологиялық) типтері мен сұрыптарының сандық қатынасы, пайдалы және зиянды компоненттердің болуының минералды нысаны белгіленген; көзделген кондициялардың барлық көрсеткіштері бойынша анықталған өнеркәсіптік (технологиялық) типтер мен сұрыптардың саны технологиялық зерттелген;

      гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық, кен-геологиялық, экологиялық және басқа да табиғи жағдайларды зерттеу түрлі пайдалы қазбалардың қорларын контурлау, есептеу және бағалау үшін қолданылатын, заттай көрсеткіштердің шекті мәндерінің өнеркәсіптік және (немесе) бағалау параметрлеріне сәйкес олардың негізгі көрсеткіштерін сипаттауға мүмкіндік береді;

      кен орындарының геологиялық, технологиялық, гидрогеологиялық, кен-геологиялық, экологиялық жағдайларын зерттеу нәтижелері бойынша өнеркәсіптік кондициялардың техникалық-экономикалық негіздемесі жасалады. Пайданың ішкі нормасының оң қорытындысы кезінде кен орындарының қорларын өнеркәсіптік санаттар бойынша есептеу жүргізіледі.

      19. В санатты қатты пайдалы қазбалардың қорлары келесі талаптарға сәйкес келеді:

      пайдалы қазбалар денелерінің пішінінің, ішкі құрылымы мен орналасу жағдайларының өлшемдері, негізгі ерекшеліктері мен өзгергіштігі, ішкі кеуексіз және кондиционерлік емес учаскелердің кеңістікте орналасуы белгіленді; ірі жыртылу бұзылыстары болған кезде орын ауыстырудың жағдайы мен амплитудасы белгіленді, аз амплитудалық жарылу бұзылыстарының ықтимал даму дәрежесі сипатталды;

      пайдалы қазбалар қорларының контуры геологиялық критерийлермен, геофизикалық және геохимиялық зерттеулердің деректерімен негізделген экстраполяцияның шекті аймағын (денелердің ескірген қуаты және пайдалы қазбаның сапасы кезінде) қоса отырып, барлау қазбалары бойынша өнеркәсіптік кондицияларға сәйкес айқындалған;

      сынамалардың іріленетін-зертханалық тектілігі мен іріктелгіштігін зерттеу нәтижелері бойынша табиғи ерекшіліктері анықталып, бөлінуі керек, мүмкіндігінше, пайдалы қазбалардың өнеркәсіптік (технологиялық) тектері нобайлануы керек, пайдалы және зиянды құрамдастардың болуының минералды пішіндері анықталып, барлық қарастырылған өнеркәсіптік көрсеткіш кондициялары бойынша пайдалы қазбалардың бөлінген өнеркәсіптік (технологиялық) тектері мен іріктелгіштігінің сапасы зерттелген болуы керек, технологиялық зерттеу дәрежесі технологиялық регламентті жасау үшін жеткілікті;

      гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық, кен-геологиялық, экологиялық және басқа да табиғи жағдайлардың зерттелуі өнеркәсіптік кондицияларына сәйкес негізгі көрсеткіштерді сапалық және сандық жағынан сипаттауға мүмкіндік береді.

      20. А санатты қорлар төмендегі талаптарға сәйкес келеді:

      пайдалы қазбалар денелерінің мөлшері, пішіні және пайда болу шарттары белгіленді, морфология мен ішкі құрылымның өзгеру сипаты мен заңдылықтары зерттелді, пайдалы қазбалар денелерінің ішіндегі кеуекті емес және кондиционерленбеген учаскелер оқшауланды және контурланды, үзілмелі (опырылмалы) бұзылыстар болған кезде орын ауыстыру жағдайы мен амплитудасы белгіленді;

      пайдалы қазбалар қорларының нобайы барлау және пайдалану қазбалары желісі бойынша өнеркәсіптік кондициялардың талаптарына сәйкес экстраполяциясыз айқындалды;

      жартылай өнеркәсіптік пен өнеркәсіптік тектік және іріктелген сынамалардың зерттеу нәтижелері бойынша табиғи сұрыптар айқындалды, пайдалы қазбаның өнеркәсіптік (технологиялық) тектері мен іріктелгіштігі бөлінді және нобайланды, минералды нысандар бойынша бағалы және зиянды компоненттердің құрамы, қасиеттері мен таралуы анықталды; өнеркәсіптік кондицияларда көзделген барлық көрсеткіштер бойынша пайдалы қазбаның бөлінген өнеркәсіптік (технологиялық) тектері мен іріктелгіштігінің сапасы технологиялық тұрғыдан зерделенді; технологиялық зерделеу дәрежесі технологиялық регламентті әзірлеу үшін жеткілікті;

      гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық, тау-кен-геологиялық, экологиялық және табиғи жағдайларда кен орнын игеру жобасын жасау үшін бастапқы деректерді алуды қамтамасыз ететіндей егжей-тегжей зерделенді.

      21. Өнеркәсіптік кондициялардың техникалық-экономикалық негіздемесін әзірлеу үшін А, В және С1 санаттарының қорларымен қатар С2 санатты қорлар қолданылады.

      22. Кешенді кендердің және олардағы негізгі компоненттердің қорлары бір ғана санат бойынша есептеледі. Өнеркәсіптік маңызы бар ілеспе компоненттердің қорлары негізгі компоненттердің қорларын есептеу нобайында есептеліп, зерттелу дәрежесіне, таралу сипатына, орналасу пішіндеріне және экстракция технологиясына сәйкес санаттар бойынша бағаланады.

      23. Р3 санатты болжамды ресурстар – эталондық кенді құрылымдарға ұқсас шараларды анықтауға негізделген әлеуетті перспективалы провинциялардың, аймақтардың, кенді аудандардың шегінде күтілетін кен орындарының ресурстары.

      Р3 санатты ресурстар қолайлы стратиграфиялық, литологиялық, тектоникалық, магматикалық және басқа алғышарттар негізінде пайдалы қазбалардың белгілі бір текті кен орындарын қалыптастырудың әлеуетті ықтималдылығын білдіреді. Р3 санатты ресурстарды сандық бағалау зерттелген эталондық аудандарға ұқсас негізіде болжамды параметрлер бойынша жүргізіледі. Болашағы бар болжамды объектілерді бөлу және оларға сандық параметрлерді (ресурстардың шамасы, пайдалы компоненттердің күтілетін құрамы) беру кезінде олардың әлеуетті маңыздылығын айқындау үшін бағдарлар ретінде кен орындарының болжамды тегі үшін есептелген жарамсыз кондициялардың диаграммалары пайдаланылады.

      24. Р2 санатты болжамды ресурстар – болуы жанама геологиялық, геофизикалық, геохимиялық деректер бойынша негізделген және бірлі-жарымды қазбаларда пайдалы қазбалардың ашылуымен расталған болжамды жаңа кен орындарының ресурстары. Оларды жаңа пайдалы қазба орнының бассейнінде, кен торабында, кен атырабында табуға болады деп болжанады. Ресурстардың сандық бағасы, болжамды кен орындарының мөлшері, кендердің минералды құрамы мен сапасы туралы идеялар сол генетикалық типтегі кен орындарының белгілі аналогтарымен салыстыруға негізделген. Р2 санатты болжамды ресурстарды геологиялық-экономикалық бағалау болжамды параметрлерді сол геологиялық-өнеркәсіптік типтегі өнеркәсіптік маңызы бар кен орындарының тиісті параметрлерімен салыстыру негізінде немесе жарамсыз параметрлер бойынша жүзеге асырылады.

      25. Р1 санатты болжамды ресурстар – іздестіру жұмыстарының нәтижелері бойынша анықталған жаңа объектілердің ресурстары немесе барланған және барланып жатқан кен орындарының қапталдарындағы (терең горизонттарындағы) ресурстар кенді аймақтарды жерүсті тау-кен қазбаларымен және сирек желі арқылы өтетін жеке немесе сирек ұңғымалармен ашуды қоса алғанда, деректер кешені бойынша негізделеді. Р1 санатты болжамды ресурстарды геологиялық-экономикалық бағалау С2 санатының қорлары бірлесіп С2 санатының қорлары болған кезде ірілендірілген техникалық-экономикалық көрсеткіштер бойынша есептеулермен жүргізіледі.

      Пайдаланылатын және барланатын кен орындардағы Р1 санатты болжамды ресурстарды экономикалық бағалау объект үшін қабылданған кондициялардың параметрлеріне сәйкес жүзеге асырылады.

2-параграф. Кен орындарын (учаскелерді) барлау мақсаттары үшін геологиялық құрылымының күрделілігі бойынша топтау

      26. Өнеркәсіптік игеруге дайындалған кен орындарын (учаскелерін) зерттеудің орынды дәрежесі олардың геологиялық құрылымының күрделілігіне және пайдалы қазбалардың таралуына, сондай-ақ оларға тәуелді экономикалық факторларға – геологиялық барлау жүргізуге қажетті қаражат пен уақыттың шығындарына байланысты айқындалады. Осы кен орнын ескере отырып, пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі дербес кәсіпорындардың пысықтауы көзделген ірі кен орындарының учаскелері үш топқа бөлінеді.

      Бірінші топ – қорларының басым бөлігі (70 %-дан астамы) бұзылмаған немесе әлсіз бұзылған жатумен, негізгі бағалы компоненттердің біркелкі бөлініп, пайдалы қазбаның күші, ішкі құрылымы және сапасы мен пайдалы қазба қыртыстарында болатын жай геологиялық құрылымды кен орындар (учаскелер).

      Бірінші топтағы кен орындарының геологиялық құрылымының ерекшеліктері барлау кезінде А, В, С1 және С2 санатты қорларды табу мүмкіндігін айқындайды.

      Екінші топ – қорларының басым бөлігі (70 %-дан астамы) өзгермелі қуаттылықпен және пайдалы қазба қыртыстарының ішкі құрылымымен немесе бұзылған жатуымен, қазылатын немесе негізгі бағалы компоненттердің біркелкі бөлінбеу сапасымен сипатталатын күрделі геологиялық құрылымның кен орындары (учаскелер), сондай-ақ күрделі тау-кен-геологиялық қазу талаптары бар жай геологиялық құрылысты көмір және қазынды тұзды кен орындар.

      Екінші топтағы кен орындарының геологиялық құрылымының ерекшеліктері барлау кезінде В, С1 және С2 санатты қорларды табу мүмкіндігін анықтайды.

      Үшінші топ – қорларының негізгі бөлігі (70 %-дан астамы) қуаты мен ішкі құрылымының күрт өзгергіштігімен немесе пайдалы қазба қыртысының қарқынды бұзылған жатысты немесе пайдалы қазбалардың ұсталмаған сапасымен және негізгі бағалы компоненттердің біркелкі бөлінбеуімен сипатталатын өте күрделі геологиялық құрылымның кен орындары (учаскелер). Үшінші топтағы кен орындарында барлау кезінде А және В санаттарының қорларын анықтау барлаудың жоғары құны мен оның тиімділігінің төмендігі салдарынан орынсыз. Осы топтың кен орындарының (учаскелерінің) қорлары негізінен С1 және С2 санаттары бойынша барланады.

3-параграф. Кен орындарының зерттелу дәрежесі бойынша топтары

      27. Пайдалы қазбалардың кен орындары зерттелу дәрежесі бойынша: бағаланған, барланған және пайдаланылатын болып бөлінеді.

      Бағаланғандарға кен орындарының сапасы, технологиялық қасиеттері, игерудің гидрогеологиялық және тау-кен техникалық шарттары, қорлар одан әрі барлаудың орындылығын негіздеуге мүмкіндік беретін дәрежеде зерделенді.

      Барланғандарға тау-кен өндіру кәсіпорны базасында қорларды өнеркәсіптік игеруге, құрылысты жобалауға немесе реконструкциялауға тарту тәртібі мен шарттары туралы мәселелерді шешу үшін жеткілікті толықтығымен зерттелген қорларды игерудің гидрогеологиялық және тау-кен техникалық шарттары, сапасы, технологиялық қасиеттері бар кен орындары жатады.

      Пайдаланылатындарға өнеркәсіптік игеруге тартылған кен орындары жатады.

4-параграф. Экономикалық мәні жағынан қатты пайдалы қазбалар топтары

      28. Қатты пайдалы қазбалардың қорлары және олардың құрамындағы пайдалы компоненттер экономикалық мәні бойынша бөлек есептеуге және есепке алуға жататын екі топқа бөлінеді: баланстық және баланстан тыс.

      Баланстық қорлар екі ішкі топқа бөлінеді: белсенді және белсенді емес.

      Баланстан тыс қорлар кондициялардың техникалық-экономикалық негіздемесімен кейіннен алу үшін жер қойнауында сақтау мүмкіндігі немесе болашақта пайдалану үшін ілеспе өндірудің, қоймалаудың, сақтаудың орындылығы белгіленген жағдайда есептеліп, есепке алынады. Баланстан тыс қорларды есептеу кезінде қорларды баланстан тыс қорларға (экономикалық, технологиялық, гидрогеологиялық немесе тау-кен-техникалық жағдайларына) жатқызу себептеріне қарай олардың кіші бөлімі жүргізіледі.

      29. Тазарту қазбаларының, ірі су айдындары мен су ағындарының, елді мекендердің, күрделі құрылыстар мен ауыл шаруашылығы объектілерінің, қорықтардың, табиғат, тарих және мәдениет ескерткіштерінің құлауын болғызбау үшін қалдырылатын кен денелерінде, пайдалы қазбалар кен орындарында қоршалған қатты пайдалы қазбалар қорлары арнайы техникалық-экономикалық есептеулер негізінде баланстық немесе баланстан тыс қорларға жатады. Техникалық-экономикалық есептеулерде құрылыстарды ауыстыру шығындары немесе қорларды өңдеудің арнайы әдістері ескеріледі.

      30. Кен орны қорларының теңгерімдік тиесілігі мемлекеттік сараптама нәтижелері бойынша пайдалы қазбалар қорларын есептеу үшін кондицияларды техникалық-экономикалық негіздеу жолымен белгіленеді.

      31. Мемлекеттік сараптамадан өткен және оң бағаланған қорлар мемлекеттік балансқа, оның ішінде А, В, С1, С2 санаттары бойынша баланстық қорларға; санатқа бөлінбейтін баланстан тыс қорларға деп мемлекеттік балансқа қойылады.

5-параграф. Жерасты суларының қорлары мен болжамды ресурстарының сыныпталуы

      32. Пайдаланылатын қорлар нысаналы мақсатына (ауызсу, шаруашылық-тұрмыстық, өндірістік-техникалық, техникалық, емдік минералдық, жылуэнергетикалық, өнеркәсiптiк, жерді суару) және оларды ықтимал өнеркәсiптiк пайдалану бағыттарына сәйкес жеке-жеке есептеліп, жүргiзiлген гидрогеологиялық iздестiру-бағалау және барлау жұмыстарынан, сондай-ақ жұмыс істеп тұрған су қабылдағыш құрылыстарды пайдалану тәжiрибесiнен алынған деректер бойынша жүзеге асырылады.

      Жерасты суларының болжамды ресурстары жалпы гидрогеологиялық тұжырымдар, аумақтық және аймақтық арнайы зерттеулер негiзiнде бағаланады.

      33. Кодекстің 89-бабының 5-тармағына сәйкес мемлекеттік сараптамадан өткен жерасты суларының пайдалану қорлары мен болжамды ресурстары мемлекеттік есепке алуға жатады.

      34. Алынуы пайдалы қазбалардың басқа түрлерін игерумен, сондай-ақ пайдалы қазбаларды өндірумен байланысты емес басқа мақсаттарда жер қойнауын пайдаланумен байланысты кәріз және ілеспе сулардың пайдалану қорлары мен болжамды ресурстары оларды одан әрі пайдалану мүмкіндіктеріне, төгу қажеттілігіне және қоршаған табиғи ортаға әсерін бағалауға сәйкес мемлекеттік геологиялық сараптамаға және мемлекеттік есепке алуға жатады.

      35. Ауызсудың, өндірістік-техникалық және емдік минералды сулардың сапасын бағалау Мемлекеттiк және салалық стандарттардың талаптарына, су пайдаланудың техникалық шарттарына және су тұтынушы ұйымдардың талаптарына сәйкес жүргізіледі. Емдік минералды суларға арналған кондицияларды денсаулық сақтау органдары уәкілеттік берген мамандандырылған ұйымдар береді.

      Ауызсумен жабдықтауға жарамды жерасты суларын өзге мақсаттарда пайдалануға, сумен жабдықтаудың өзге көздері болмаған және осы жерасты сулары ауызсумен жабдықтаудың баламасыз көзі болып табылмайтын жағдайларды қоспағанда, жол берілмейді.

      Емдік санатқа жататын минералды сулар ең алдымен бальнеологиялық мақсаттарда қолданылады. Емдік минералды суларды басқа мақсаттар үшін пайдалануға рұқсатты ерекше жағдайларда оған арнайы уәкілеттік берілген мемлекеттік органдар береді.

      Өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың сапасын бағалау оларды кешенді пайдалану және қоршаған табиғи ортаны қорғау жөніндегі талаптарды сақтай отырып, осы суларды өндіру мен өңдеудің неғұрлым ұтымды және тиімді әдістерін қолдану негізінде әзірленген кондицияларға сәйкес жүргізіледі.

      Жерасты суларының пайдалану қорлары мен болжамды ресурстары тәулігіне текше метрмен бағаланады және есепке алынады. Өнеркәсіптік суларда кен орнында суды қайта өңдеу кезіндегі ысыраптарды есепке алмай, оны игерудің есептік мерзімі ішінде алынған негізгі және ілеспе компоненттердің саны (тоннамен) (жылына гигаджоульмен, шартты отынның тоннасымен) айқындалады. Пайдалану қорларынан басқа, жылу энергетикалық су кен орындары бойынша кен орнының жылу энергетикалық қуаты да бағаланады.

6-параграф. Жерасты суларының кен орындарын (учаскелерін) зерттелу дәрежесі бойынша топтастыру

      36. Жерасты суларының кен орындары (учаскелері) олардың зерттелу дәрежесі бойынша: игерілген, барланған және бағаланған (анықталған) болып бөлінеді.

      Игерілген кен орындарына – пайдалану қорлары, олардың саны мен сапасы, сондай-ақ су алу шарттары режимдік байқаулар, санитариялық-гигиеналық, су қорғау және экологиялық зерттеп-қарау (пайдалану барлау) деректері бойынша белгіленген, тұрақты немесе мерзімді пайдаланудағы жерасты суларының кен орындары (учаскелері) жатады. Игерілген кен орындарының (учаскелерінің) жерасты суларының қорлары А санаты бойынша және жекелеген жағдайларда – В санаты бойынша бағаланады. Барланғандарға – оларды өнеркәсіптік игеруге тарту тәртібі мен шарттары туралы шешімді негіздеу үшін жеткілікті дәрежеде зерделенген кен орындары (учаскелер) жатады. Барланған кен орындарының (учаскелерінің) жерасты суларының қорлары, егер С1 санатының қорлары 20 %-дан аспаса, В санаты бойынша және жекелеген жағдайларда – В+С1 санаты бойынша бағаланады. Бағаланғандарға (анықталғандарға) қолданыстағы қажеттілік немесе ірілендірілген техникалық-экономикалық есептеулер негізінде олардың өнеркәсіптік маңыздылығын және одан әрі барлаудың орындылығын негіздеуге мүмкіндік беретін дәрежеде зерделенген кен орындары (учаскелер) жатады. Мұндай кен орындарының жерасты суларының қоры С1 және С2 санаттары бойынша есептеледі.

7-параграф. Жерасты суларының пайдаланылатын қорлары мен болжамдық ресурстарының санаттары

      37. Жерасты суларының пайдалану қорлары зерттелу дәрежесі бойынша игерілген – А және В санаттарына, барланған – В санаттарына және бағаланған – С1 және С2 санаттарына бөлінеді. Жерасты суларының болжамды ресурстары негізділік дәрежесі бойынша Р санатына жатады.

      Қорлардың әр санаты кен орындарын одан әрі зерттеуге және игеруге дайындау бойынша жобалық шешiмдердiң белгiлi бір кезеңдерін орындауға негiз болады.

      38. А санатты қорлар жерасты суларының барланған қорларын игеру дәрежесiн бағалауға, су тартуды қайта құру жобасын жасауға және пайдалану деректерi бойынша пайдалану құқығын жаңа мерзiмге ұзартуға арналған және келесі талаптарды қанағаттандырады:

      ұзақтығы жағдайлардың күрделiлiгiмен айқындалатын пайдалану (пайдалану барысындағы барлау) нәтижелерi бойынша есептелген, су тарту дебиті және деңгейлердің төмендеуi пайдалану және бақылау ұңғымаларындағы режимдік бақылаулардың деректері бойынша белгіленген;

      олардың саны жұмыс iстеп тұрған су қабылдағыштағы нақты су алуға сәйкес келеді, осы мөлшердiң (шаманың) келесi пайдалану мерзiмiнде сақталу мүмкiндiгi пайдаланылатын қорларды түзетiн негiзгi су көздерiн сан мөлшерiмен нақты бағалау кезінде болжамды есептеулермен расталады;

      жерасты суларының сапасы пайдаланудың барлық мерзiмiнде зерделенді және суды алдын ала дайындаудың қолданылып жүрген әдiстерiн ескере отырып, олардың нысаналы мақсатының талаптарын (стандарттарын, қажеттi сапалық көрсеткiштерiн) қанағаттандырады; оның пайдаланудың барлық кейінгі мерзiмiне сақтау мүмкiндiгi расталды;

      өнеркәсiптiк және жылу энергетикалық сулардың технологиялық қасиеттерi оларды өңдеудің және бағалы компонеттерді кешендi түрде өндiрiп алудың үшiн ең ұтымды технологиялық сызбаларын таңдап алуды қамтамасыз етерлiктей егжей-тегжей зерттелген;

      жұмыс iстеп тұрған және барланған су қабылдағыштарға және жер үсті су көздерiне су алудан тиетiн әсер пайдалану тәжiрибесi бойынша сенiмдi түрде белгіленген;

      жерасты суларын алудың қоршаған табиғи ортаға әсерi қолданылып жүрген табиғат қорғау шараларының тиімділiгiн анықтауға, қосымша өтемдік іс-шараларды жобалауға және жүзеге асыруға мүмкiндiк беретiндей дәрежеде тұрақты режимдік бақылаулардың нәтижелері бойынша бағаланды.

      39. В санатты қорлар су қабылдағышты жобалау және жерасты суларын пайдалануға құжаттарды ресімдеу үшiн негiз болып табылады және олар мынадай негізгі ережелерді қанағаттандырады:

      қалыптасқан су шаруашылық жағдайды, оның көзделген өзгерiстерiн, қоршаған табиғи ортаға тигiзетiн әсерiнiң рұқсат етілген шектерiн ескере отырып, су алу құрылыстарының келісілген жобалық сызбалары мен конструкцияларына, берiлген су тұтыну мен су алу кестесiне сәйкес есептелген;

      қорларды есептегенде қабылданған ұңғымалардан шығатын жобалық су мөлшерiнiң күмәнсiздiгi бұрғылау және тәжiрибелiк-сүзгілік жұмыстардың нәтижелерiмен, оның ішінде жағдайлардың күрделiлiгiне қарай тәжірибелік жеке дара, шоғырланған, топталған, пайдалану-тәжiрибелiк ұңғымалардан су тарту барысында алынған деректермен расталған;

      қабылданған пайдалану сызбасына және алынатын су шамасына сәйкес жерасты суларының пайдалану қорларын түзетiн су көздерiне сан мөлшерiмен баға берілді;

      жерасты суларының сапасы барлық көрсеткiштер бойынша нысаналы мақсаттағы талаптарға сәйкес зерделенді; су тұтынудың есептi мерзiмiнде судың сапасы тұрақты болатындығы немесе рұқсат етілген шектерде өзгеретiндiгi дәлелденген;

      су қабылдағышты пайдалану, бақылау ұңғымаларының желісін салу және санитарлық тұрғыдан қорғау аймақтарын негiздеу (ауызсу үшiн) бойынша ұсынымдар әзірленді;

      өнеркәсiптiк және жылу энергетикалық сулардың технологиялық қасиеттерi оларды өңдеудiң немесе пайдаланудың технологиялық сызбаларын жобалау үшiн жеткiлiктi бастапқы деректерді алуды қамтамасыз ететiндей егжей-тегжей зерделенді; суды кешендi пайдалану және өнеркәсiптiк маңызы бар пайдалы компоненттерді алу мүмкiндігін анықтайтын деректер алынды;

      су тұтынудың есептi мерзiмi кезеңінде көзделген су алудың жұмыс iстеп тұрған және барланған су қабылдағыштар мен жерүсті су көздерiне әсерi бағаланды;

      кен орнын (учаскені) игерудің қоршаған табиғи ортаға ықтимал әсері қарастырылды; пайдаланылған өнеркәсiптiк, жылу энергетикалық және емдік минералды суларды ағызу жағдайлары айқындалды және теріс экологиялық зардаптардың алдын алу немесе деңгейiн төмендету жөніндегі іс-шаралардың жобасын әзірлеу үшiн бастапқы деректер алынды.

      40. С1 санатты қорлар жерасты суларының кен орнын барлаудың орындылығын негiздеуге, сондай-ақ барлау жұмыстарының жобасын әзірлеуге арналған. Бiрқатар жағдайларда С1 санатты қорлар кен орнын пайдалануға тарту үшін негiз болады:

      В санатын оқшаулау үшiн су қорларын егжей-тегжей зерттеуге қол жеткізу үлкен және негізсіз шығындармен байланысты болған кездерде;

      аудан орталықтарын қоспағанда, сондай-ақ минералды суларды өндiру бөлігінде суға қажеттілігі аз объектілер үшін (тәулiгiне 1000 м3-ге дейiн);

      1000 м3/тәулігіне сұранысы бар объектілер үшін пайдалану мерзімі 10 жылдан аспаса, уақытша сумен жабдықтау үшін.

      Барлық жағдайларда кен орнын зерделеу оның игерілуінің қоршаған табиғи ортаға әсерiн сенімді бағалау мүмкiндiгiн қамтамасыз етеді.

      С1 санатты қорлар келесі талаптарды қанағаттандырады:

      кен орны немесе оның учаскелері шегiнде су қабылдағыштың жобалық сызбасына және мәлімделген су тұтыну қажеттiлігiне сәйкес есептелген;

      қорларды есептегенде қабылданған есептiк су шығу мөлшерiнiң дұрыстығы жекелеген ұңғымаларды бұрғылау және оларды жағдайлардың күрделiлiгiне байланысты қысқа мерзiмдi сынама және тәжiрибелік айдау арқылы сынау деректері бойынша негiзделген;

      жерасты суларының пайдалану қорларын қалыптастыру көздерi қабылданған шартты су алу сызбасына қатысты жерасты суларын іріктеудің қамтамасыз етілуін бағалауға мүмкіндік беретін дәрежеде зерделенді;

      жерасты суларының сапасы, сондай-ақ есептi мерзiмде су тұтыну барысында оның өзгеруi оларды белгiлi бір мақсатта пайдалану мүмкiндiгiн негiздейтiндей дәрежеде зерделенді;

      жерасты суларының сапасы, сондай-ақ оның суды тұтынудың есептік мерзімі ішіндегі өзгерістері оларды нысаналы мақсаты бойынша пайдалану мүмкіндігін негіздейтін дәрежеде зерделенді;

      өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың технологиялық қасиеттері суды ұтымды және кешенді пайдалануды және пайдалы компоненттерді алуды қамтамасыз ететін оларды өңдеудің принципті сызбасын таңдау үшін қажетті толықтығымен бағаланады;

      су алу шарттары мен оның қоршаған табиғи ортаға, жерасты және жерүсті су көздеріне әсері жерасты суларын пайдаланудың мүмкіндігі мен геологиялық-экономикалық орындылығын негіздеу үшін, сондай-ақ табиғат қорғау іс-шараларының қағидаттық бағыттарын айқындау үшін жеткілікті дәрежеде зерделенді.

      41. С2 санатты қорлар iздеу жұмыстарының нәтижелері бойынша немесе жете зерделенген кен орындарына ұқсастығы бойынша, сондай-ақ iздестiру-бағалау және барлау жұмыстары барысында бағаланған немесе барланған кен орындарының жоғарғы санаттағы қорларына қоса есептеледi. Олар жерасты сулары кен орындарының пайдалану мүмкiндiктерiн бағалауға арналған.

      С2 санатты қорлар мынадай талаптарды қанағаттандырады:

      жерасты сулары кен орнының барлық ауданы бойынша су пайдаланудың шартты жалпыланған тармақтарының есептiк қуатына (өнiмдiлiгiне) сәйкес, сондай-ақ жерасты суларының балансы немесе гидрогеологиялық ұқсастық бойынша есептелген;

      ұңғымалардың есептiк дебиттері жекелеген iздеуге және картаға түсiруге арналған ұңғымаларды сынамалау нәтижелерiмен негiзделген;

      қорларды қалыптастыру шарттары зерделенетін кен орны шегiнде су алудың ықтимал мүмкiндiктерiн бағалауды қамтамасыз ететіндей дәрежеде зерделенді;

      жерасты суының сапасы жекелеген сынамалар бойынша зерделенді және олардың нысаналы мақсаттарының талаптарына жауап берді;

      су алу шарттары жерасты суларын пайдалану салдарын және пайдаланудың экономикалық тиiмдiлiгiн болжамды геологиялық-экологиялық бағалау мүмкiндiгiн қамтамасыз ететiндей дәрежеде зерделенді.

      42. Р санатындағы болжамдық ресурстар – бұл бағаланатын өнімді горизонт шегінде алынған, белгілі бір сапасы мен мақсатты пайдалануға арналған және жерасты суларының пайдаланылу мүмкіндіктерін сипаттайтын, оның ішінде су тұтынушыларды қолданыстағы жобалық немесе шартты орналастыру схемаларына қолданылатын жерасты суларының мөлшері. Олар жерасты сулары кен орындарын анықтау үшін, сондай-ақ су ресурстарын қорғау және пайдалану жоспарларын, су ресурстарын интеграциялық басқару жоспарларын және су шаруашылығы баланстарын әзірлеу үшін перспективалы аумақтарда іздестіру және барлау жұмыстарын жүргізудің негізі болып табылады.

      Болжамдық ресурстар олардың қалыптасу жағдайлары туралы жалпы теориялық түсініктер негізінде өңірлік геологиялық-гидрогеологиялық, гидрологиялық, су баланстық, гидрохимиялық және геофизикалық зерттеулердің нәтижелері бойынша бағаланады.

8-параграф. Жерасты суларының кен орындарын (учаскелерін) гидрогеологиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша топтастыру

      43. Ауызсу және өндірістік-техникалық су кен орындары сулы горизонттармен байланысты: қазіргі және жерленген өзен аңғарларында; артезиан бассейндерінде; тау бөктері мен тау аралық ойпаттарды шығару конустарында; жарылған және қураған жыныстардың шектеулі құрылымдарында немесе массивтерінде және тектоникалық бұзылу аймақтарында; шөлдер мен жартылай шөлдердің құмды массивтерінде.

      Жерасты сулары кен орындарының әртүрлі типтерінің гидрогеологиялық жағдайларының күрделілігі сулы горизонттардың пайда болу сипатымен және құрылымымен, су өткізгіш жыныстардың қуаты мен сүзу қасиеттерінің өзгергіштігімен, сулы горизонттардың шекаралық жағдайларымен, жерасты суларының пайдалану қорларын қалыптастыру ерекшеліктерімен, гидрохимиялық жағдайлармен, сондай-ақ игерудің экологиялық ерекшеліктерімен анықталады. Гидрогеологиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша кен орындары үш топқа бөлінеді.

      I топқа қарапайым гидрогеологиялық және гидрохимиялық жағдайлары бар, су қоймаларының қуаты, құрылымы және сүзу қасиеттері бойынша сақталған сулы горизонттардың тұрақты кен орындары – артезиан бассейндерінің кен орындары, тау бөктеріндегі шлейфтер мен тау аралық ойпаттарды шығару конустары, сондай-ақ жерүсті сулары есебінен пайдалану қорларын қамтамасыз етілген толықтыру шартымен өзен аңғарларында орналасқан және жерасты суларын іріктеудің әсерінен қоршаған табиғи ортаға сандық залал келтіретін кен орындары жатады.

      II топқа мына кен орындары жатады:

      қарапайым гидрохимиялық жағдайларда (артезиан бассейндерінде, сондай-ақ жарылған жыныстардың сулы горизонттарымен байланысты) су өткізгіш жыныстардың қуаттылығының, құрылымының немесе сүзу қасиеттерінің сақталмауы салдарынан күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар;

      шөлдердің, жартылай шөлдердің және артезиан бассейндерінің құмды массивтеріндегі көптеген кен орындарына тән күрделі гидрохимиялық жағдайлары бар.

      Сол топқа өзен аңғарларындағы, ауданы шектеулі құрылымдардағы немесе жарықшақты және жарықшақты-карст жыныстарының массивтеріндегі кен орындары жатады, олардың жерасты суларының пайдалану қорлары жерүсті суларының есебінен мезгіл-мезгіл толықтырылып отырады, сондай-ақ қарапайым гидрогеологиялық және гидрохимиялық жағдайлары бар кен орындары жатады. Жерасты суларын іріктеудің қоршаған табиғи ортаға әсері шамалы және барлау жұмыстарының нәтижелері бойынша бағаланады.

      III топқа мына кен орындары жатады:

      сулы горизонттардың қуаты мен құрылымының жоғары өзгергіштігіне және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттеріне байланысты өте күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар – жерасты суларының пайдалану қорларын қалыптастыру көздері айқын көрінбейтін платформалық типтегі артезиан бассейндерінің шеткі бөліктеріндегі кен орындары;

      сулы горизонттардың таралуы шектеулі – жерүсті суларымен байланысты емес жарықшақ-карст және жарықшақ-тамыр суларының кен орындары;

      өте күрделі гидрохимиялық жағдайлармен.

      Бұл топқа ауызсу және өндірістік-техникалық су кен орындары жатады, оларды тиімді игеру тек су қабылдағыштарды жасанды қоректендіру немесе су жинаудың күрделі жүйелерін қолдану кезінде ғана мүмкін болады және су жинаудың қоршаған табиғи ортаға әсерін болжау жалпы геоэкологиялық жағдайды талдауға негізделген кен орындары жатады.

      44. Минералды сулар кен орындары сулы горизонттармен байланысты, олар: платформалардың артезиан бассейндерінде; бүктелген аймақтардың артезиан бассейндерінде; атқылаған, метаморфты және шөгінді жыныстардың ауданы шектеулі құрылымдарында немесе массивтерінде және тектоникалық бұзылу аймақтарында; атқылаған және метаморфты жыныстардың және борпылдақ шөгінді (шөгінді) шөгінділердің қыртысында.

      Әрбір нақты жағдайда минералды сулар кен орындарының гидрогеологиялық жағдайларының күрделілігі пайда болу сипатымен, сулы горизонттардың құрылымымен, суды сақтайтын жыныстардың қуаты мен сүзу қасиеттерінің өзгергіштігімен, судың пайдалану қорларын қалыптастыру көздерінің ерекшеліктерімен, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлармен анықталады.

      Гидрогеологиялық, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша минералды сулар кен орындары үш топқа бөлінеді.

      I топқа қарапайым гидрогеологиялық, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлары бар кен орындары жатады: су сапасының өзгеру көздері жоқ немесе сенімді болжау мүмкіндігі бар; кондиционерлік емес сападағы сулардың шекаралары олардың есептелген пайдалану мерзіміндегі әсерін болдырмайтын қашықтыққа немесе шамалы қашықтықта жойылады, бірақ қарапайым конфигурацияға ие, ал сулы горизонт біртекті жыныстармен ұсынылған, бұл судың сапасына аналитикалық жолмен мүмкін болатын сапаның өзгеруіне болжам жасаңыз; жерасты суларын іріктеудің әсерінен қоршаған табиғи ортаның әртүрлі компоненттеріне келтірілген залалдың сандық болжамы мүмкін. Әдетте бұл платформалық артезиан бассейндерінің кен орындары және бүктелген аймақтардың артезиан бассейндерінің ірі кен орындары.

      II топқа күрделі гидрогеологиялық, гидрохимиялық немесе геотермиялық жағдайлары бар кен орындары жатады: жерасты суларының әр түрлі сапасы бар аймақтардың шекаралары күрделі конфигурацияға ие, жоғарыда және төменде орналасқан сулы горизонттардан кондиционерленбеген құрамдағы жерасты суларының ағып кетуінің алғышарттары бар; сүзу қасиеттері бойынша сулы горизонттар гетерогенді; сапаның өзгеруін болжау шамамен-есептік жолмен, кейде арнайы тәжірибелік сүзу жұмыстарының көмегімен сулы горизонттармен орындалуы мүмкін. Жерасты суларын іріктеудің қоршаған табиғи ортаға әсері шамалы және барлау жұмыстарының нәтижелері бойынша бағаланады. Бұл платформалар мен бүктелген аймақтардың артезиан бассейндеріндегі, сондай-ақ борпылдақ шөгінді (бөлінді) жыныстардағы кен орындары.

      III топқа сулы горизонттардың қуаты мен құрылымының жоғары өзгергіштігіне және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттеріне байланысты немесе өте күрделі гидрохимиялық және геотермиялық жағдайларға байланысты өте күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар кен орындары жатады; әртүрлі су сапасы бар аймақтардың шекаралары жоспар мен бөлімде күрделі конфигурацияға ие; температуралық жағдайлар өте гетерогенді; Сулы горизонттар немесе аймақтар біркелкі емес-жарылған немесе қураған жыныстар, жерасты суларының горизонттардан кондиционерлік емес сапалы сулармен тік ағу жолдары бар; су сапасының өзгеруінің болжамы жақын, ал су алабының қоршаған табиғи ортаға әсері жалпы геоэкологиялық жағдайды талдау бойынша орындалды. Бұл ауданы шектеулі қатпарлы құрылымдардағы немесе тау жыныстарының массивтеріндегі, тектоникалық бұзылу аймақтарындағы, атқылаған және метаморфты жыныстардың ауа-райының қыртысындағы, сондай-ақ минералды сулардың жергілікті таралуы бар борпылдақ шөгінді (бөлінді) жыныстардағы кен орындары.

      45. Өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың кен орындары сулы горизонттармен байланысты: платформалардың артезиан бассейндерінде; бүктелген аймақтардың артезиан бассейндерінде; бүктелген аймақтардың жарылған жыныстарының массивтерінде.

      Өнеркәсіптік су кен орындары ежелгі және қазіргі көл ойпаттарының сулы горизонттарымен байланысты болуы мүмкін. Қазіргі уақытта игеріліп жатқан жарықшақты-тамырлы типтегі өнеркәсіптік су кен орындары жоқ.

      Өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың гидрогеологиялық жағдайларының күрделілігі әр жағдайда пайда болу сипатымен, сулы горизонттардың құрылымымен, су өткізгіш жыныстардың қуаты мен сүзу қасиеттерінің өзгергіштігімен, әсіресе судың пайдалану қорларын қалыптастыру көздерімен, гидрохимиялық, ал жылу энергетикалық сулар мен геотермиялық жағдаймен анықталады.

      Гидрогеологиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша өнеркәсіптік және жылу энергетикалық су кен орындарыны үш топқа бөлінеді.

      I топқа қарапайым гидрогеологиялық жағдайлары бар, қуаты, құрылымы және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттері бойынша сақталған, салыстырмалы түрде қарапайым гидрохимиялық, ал жылу энергетикалық сулары мен геотермиялық жағдайлары бар сулы горизонттардың тыныш жатқан кен орындары жатады. Жерасты суларын іріктеудің қоршаған ортаға әсері іс жүзінде байқалмайды. Оларға платформалардың артезиан бассейндеріндегі көптеген кен орындары және кеуекті коллекторлары бар бүктелген аймақтардың артезиан бассейндеріндегі ең ірі кен орындары жатады.

      II топқа қуаттың өзгергіштігі, сулы горизонттардың құрылымы және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттері салдарынан күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар не күрделі гидрохимиялық, ал жылу энергетикалық сулары мен геотермиялық жағдайлары бар кен орындары жатады. Жерасты суларын іріктеудің қоршаған табиғи ортаға әсері шамалы және барлау жұмыстарының нәтижелері бойынша бағаланады. Мұндай кен орындары платформалардың да, бүктелген аймақтардың да артезиан бассейндерінде кездеседі.

      III топқа кен орындары жатады:

      Сулы горизонттардың қуаты мен құрылымының жоғары өзгергіштігіне және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттеріне байланысты өте күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар өнеркәсіптік сулар; оларға платформалардың артезиан бассейндеріндегі және бүктелген аймақтардағы жеке кен орындары жатады;

      шектеулі (фокальды) таралу, мысалы, бүктелген аймақтардағы жарықшақ-тамыр типі;

      көл түбіндегі кен орындарына тән өте күрделі гидрохимиялық жағдайлары бар.

      Өте күрделі гидрогеологиялық, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлары бар жылу энергетикалық сулар: жылу энергетикалық сулар біркелкі емес жарылған немесе карстталған жыныстардың сулы аймақтарымен, сондай-ақ күрделі құрылымды тау жыныстарының терригендік кешендерімен және көптеген тектоникалық бұзылулармен байланысты; гидрохимиялық және геотермиялық өрістер өте гетерогенді, күрделі шекара конфигурациялары бар. Бұл топқа іс жүзінде барлық жарықшақты типтегі кен орындары, бүктелген аймақтардың артезиан бассейндеріндегі ең күрделі кен орындары және платформалардың артезиан бассейндеріндегі өнімді сулы горизонттардың су өткізгіш жыныстарының өте гетерогенді сүзу қасиеттері бар жеке кен орындары кіреді.

      III топқа өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың кен орындары жатады, олардан су алу салдарын болжау қоршаған табиғи ортаға қиын және жалпы геоэкологиялық жағдайды талдау негізінде жүзеге асырылады.

      Егер өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың кен орындарында пайдаланылған (өңделген) немесе басқа суларды игерілетін сулы горизонттарға айдау жүргізілсе немесе белгіленсе, кен орнының (учаскесінің) күрделілік тобы су сапасының, температураның және басқа да лимиттелетін көрсеткіштердің өзгеру болжамының дұрыстығын ескере отырып белгіленеді.

      46. Кен орнын немесе учаскені белгілі бір топқа жатқызу әрбір нақты жағдайда негіздемені талап етеді.

9-параграф. Жерасты суларының пайдаланылатын қорларының топтары

      47. Жерасты суларының пайдалану қорлары игеру шарттары бойынша, сондай-ақ шаруашылық және экономикалық маңызы бойынша бөлек есептеуге және есепке алуға жататын баланстық және баланстан тыс қорларға бөлінеді.

      Бальнеология және емдік ішу мақсаттары үшін сумен жабдықтау көздері мен суларға белгіленген қажеттілік, олардың сапасының стандарттарға, тұтынушының талаптарына сәйкестігі ауызсу, өндірістік-техникалық және минералды жерасты сулары үшін баланстық қорларды бөлу үшін негіз болып табылады.

      Баланстан тыс қорлар, егер оларды кейіннен пайдалануға тарту мүмкіндігі дәлелденсе, оның ішінде олардың саны мен сапасын сақтау, сондай-ақ өндіру, қайта өңдеу және алдын ала су дайындау техникасы мен технологиясын жетілдіру мүмкіндігі анықталған жағдайда есептеледі және ескеріледі. Баланстан тыс қорларды есептеу кезінде олардың кіші бөлімі баланстан тыс қорларға жатқызу себептеріне қарай жүргізіледі.

10-параграф. Жерасты суларының пайдаланылатын қорларын пайдалану жағдайлары

      48. Жерасты суларының кен орындарын (учаскелерін) өнеркәсіптік игеруге A немесе B санатты қорларда, ал 72-тармақта көзделген жағдайларда – С1 және В+С1 санатты қорларда жол беріледі.

      49. Жерасты суларының кен орындары қорларды есептеу материалдарына мемлекеттік геологиялық сараптаманың оң қорытындысы, рұқсат беру құжаттамасы және уәкілетті мемлекеттік органдармен келісімдер болған кезде заңнамада белгіленген тәртіппен одан әрі геологиялық зерделеу немесе игеру үшін жер қойнауын пайдалануға беріледі.

      50. Пайдалану қорларын қайта бағалау мынадай жағдайларда жүргізіледі:

      геологиялық барлау жұмыстарының немесе пайдаланудың деректері бойынша қорларды бiр санаттан екiншi санатқа ауыстырылғанда;

      су тұтынудың есептiк мерзiмi аяқталғанда;

      кен орындарын барлау және пайдалану барысында оның өндiрiстiк тұрғыдан бағалануына елеулi әсер ететiн және лицензия беру шарттарын бұзатын қосымша табиғи, экономиялық немесе экологиялық факторлардың айқындалуы, сондай-ақ қорларды есептегенде уақытта орын алған су шаруашылық, санитарлық және экологиялық жай-күйдiң өзгеруi;

      баланстан тыс қорлардың баланстық қорларға ауыстырылуы;

      бұрын жер қойнауының мемлекеттік сараптамасы тарапынан қабылданған қорлардың растамауы;

      игеріліп жатқан кен орындарында су сұрыптау бекiтiлген қорлардың жиынтық шамасынан 20 %-дан астам асып кеткен кезде;

      жерасты суларының сапасы жөнiнде қажеттi сапалық кондициялардың, стандарттар мен техникалық шарттар талаптарының қайта қаралуы, оларды пайдалану мақсатының өзгеруi, сондай-ақ пайдалы құраластарды бөлiп алу технологиясының түбегейлi өзгерiстерге ұшырауы.

      51. Өнеркәсіптік игеруге тартылған жерасты суларының кен орындарында (учаскелерінде) пайдалану қорларының баланстық құраушыларын нақтылауды және олардың өзгерісін болжауды қамтамасыз ететін олардың жай-күйiне мониторинг жүргiзiледі.

11-параграф. Көмірсутектер қорлары мен ресурстарын топтастыру

      52. Көмірсутектер және ілеспе компоненттердің қорлары мен ресурстары геологиялық барлау жұмыстары мен кен орындарын игеру нәтижелері бойынша пайдалы қазбалардың мемлекеттік теңгерімінде есептеледі (бағаланады) және ескеріледі. Көмірсутек кен орындарының қорлары мен ресурстары туралы деректер көмірсутек шикізатын өндіруді жобалау, тасымалдау және өңдеу, геологиялық барлау жұмыстарын жоспарлау және оларды өндіру кезінде төленетін салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеу кезінде пайдаланылады.

      53. Қорларды айқындау кезінде көмірсутектердің және олардағы құрамдас бөліктердің (этанның, пропанның, бутанның, күкірттің, гелийдің, металдардың) қорлары міндетті түрде есептелуге және есепке алынуға жатады, мұнда өндірудің орындылығы технологиялық және техникалық-экономикалық есептеулермен негізделген. Көмірсутектер қорларын және олардың құрамындағы компоненттерді есептеу және есепке алу әрбір шоғыр бойынша бөлек және кен орны бойынша жиынтықта, кен орындарын игеру кезіндегі шығындарды есепке алмай, олардың жер қойнауында болуы бойынша жүргізіледі;

      54. Көмірсутектер мен ілеспе компоненттердің қорлары мен ресурстары мемлекеттік сараптамаға жатады.

      Мемлекеттік сараптама мұнай, газ және конденсат қорлары мен ресурстарының саны мен сапасын, олардың экономикалық құндылығын, оларды өндірудің тау-кен техникалық, гидрогеологиялық және экологиялық жағдайларын объективті бағалау үшін, аумақ пен кен орындарын геологиялық зерттеудің кез келген сатысында жүргізіледі.

      Кен орнында қосымша жүргізілген геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде кен орнының геологиялық құрылымы өзгерген және (немесе) нақтыланған кезде немесе ірі кен орындары үшін игеру деректері бойынша "A+B+C1" санатты көмірсутектердің бастапқы геологиялық және (немесе) алынатын қорлары өзгерген кезде – 10 %-ға көп, қалғандары үшін – 20 %-ға көп болып келеді, қорларды қайта есептеу және оның мемлекеттік сараптамасы жүргізіледі.

      Қорларды қайта есептеу және олардың мемлекеттік сараптамасы сондай-ақ қорларды өндіруге және кен орнын (шоғырды) игерудің жүзеге асырылатын жүйесіне әсер ететін өнімді бөліністе қорларды бөлу туралы ұсыныста өзгерістер болған жағдайда жүргізіледі.

      55. Анықталған кен орындарының геологиялық қорларында және перспективалық және болжамды объектілердің ресурстары екі топқа бөлінеді: рентабельді (айырып алынатын) және рентабельді емес.

      Рентабельді (айырып алынатын) қорларға жер қойнауы мен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі талаптарды сақтай отырып, қазіргі заманғы сыналған технологиялар мен техниканы пайдалану кезінде айырып алынуы экономикалық тұрғыдан орынды қорлар мен ресурстар жатады. Геологиялық қорлар мен ресурстардың бұл бөлігі көмірсутектерді айырып алу коэффициенттерімен анықталады.

      Рентабельді емес (баланстан тыс) қорларға қазіргі уақытта алу экономикалық тұрғыдан мүмкін емес қорлар мен ресурстар жатады.

      56. Бағалау күні алынатын қорлар мен ресурстардың сомасы алынатын көмірсутектердің ағымдағы жиынтық санын құрайды. Өндірілген көмірсутектермен бірге ол алынатын көмірсутектердің бастапқы жиынтық мөлшерін құрайды.

12-параграф. Көмірсутек қорлары мен ресурстарының сыныптамасы

      57. Көмірсутектер мен ілеспе компоненттердің қорлары зерттелу дәрежесі бойынша дәлелденген санаттарға және алдын ала бағаланған (барланбаған) – С2 санатына бөлінеді.

      Дәлелденген қорлар игерілетін (А және В санаттары) және барланған (С1 санаты) қорларға бөлінеді.

      А санаты – шоғыр құрылымының толық сипаттамасымен қатар коллекторлар мен оларды қанықтыратын флюидтердің параметрлерін, шоғырдың өнімділігін және мұнай, газ және конденсат алу коэффициенттерінің негіздемесін көрсететін параметрлерді, жекелеген қабаттар – коллекторлар шегінде қорлардың өндірілуін айқындайтын параметрлер бойынша қорларды сараптап бағалау мүмкіндігін қамтамасыз ететін егжей-тегжей зерттелген игерілетін шоғыр (оның бір бөлігінің) қорлары және даму элементтері.

      А санатты қорлар кен орнын игерудің немесе оған толықтырудың бекітілген жобасына сәйкес бұрғыланған кен орны (оның бөлігі) бойынша есептеледі және көмірсутек қорларын өндіру жүйесі мен процесін оңтайландыруға негіз болады.

      А санатты қорлардың шекарасы радиусы кен орнының пайдалану ұңғымалары арасындағы қашықтықтың жартысына тең шеңбер бойынша А санатты және В санатты қорларға ие ұңғымалар арасының ортасында жүргізіледі. А санаты өндірімі 80 %-дан асатын кен орындары (шоғырлары) үшін қолданылады.

      В санаты – шоғыр құрылымының сенімді сипаттамасымен қатар коллекторлар мен оларды қанықтыратын флюидтердің параметрлерін, шоғырдың өнімділігін және көмірсутектерді айырып алу коэффициенттерінің негіздемесін көрсететін параметрлерді, олардың өндірілуіне әсер ететін негізгі параметрлер бойынша қорлардың құрылымын бағалауға мүмкіндік беретін егжей-тегжей зерттелген игерілетін шоғырдың (оның бір бөлігінің) қорлары.

      В санатты қорлар кен орнын игерудің бекітілген жобасына немесе игеру жобасына толықтыруға сәйкес бұрғыланған шоғыры (оның бөлігі) бойынша есептеледі және кен орнын (шоғыр және/немесе оның бөлігін) игеру жүйесін оңтайландыруға негіз болады.

      В санатты қорлардың шекарасы B санатты және басқа санаттағы қорларға ие ұңғымалар арасындағы орта бойынша немесе радиусы кен орнының пайдалану ұңғымалары арасындағы қашықтықтың жартысына тең шеңбер бойынша жүргізіледі.

      С1 санаты – мұнай-газдылығы ұңғымаларда алынған көмірсутектер ағындарының және геологиялық-геофизикалық зерттеулердің оң нәтижелерінің негізінде белгіленген шоғыр (оның бөліктері) қорлары. Шоғырлардың түрі, пішіні мен орнығу мөлшері, мұнай мен газды сақтайтын коллекторлық қабаттардың пайда болу шарттары ұңғымаларды бұрғылау нәтижелері бойынша және осы аудан үшін тексерілген геологиялық және геофизикалық зерттеу әдістерімен белгіленген.

      С1 санатты қорлар геологиялық барлау жұмыстары мен ұңғымаларды бұрғылау нәтижелері бойынша есептеледі және көмірсутектер кен орнын игеру жобасын жасау үшін бастапқы деректерді алуды қамтамасыз ететін дәрежеде зерделенеді.

      С1 санатты қорлар ұңғыманы сынау актісімен расталған көмірсутектер ағындарын алған жағдайда, бірлік ұңғымаларды бұрғылау және сынау деректері бойынша жаңа алаңда бөлінеді.

      Ашық ұңғыманың оқпанында сынама алу деректері бойынша көмірсутектердің болуы расталған жағдайда, бір құрылым шегінде бұрғыланған және ұқсас геологиялық-геофизикалық сипаттамалары бар ұңғымаларды (ұңғыманы) сынау барысында көмірсутектер ағынын алудың расталған актісі болғанда, С1 санаты қабатсынаушы сынаған шоғыр (өнімді жиек) ауданында беріледі.

      Барлау (бағалау) кезеңіндегі С1 санатты қорларды есептеу учаскесінің шекаралары тәжірибелік жолмен белгіленген ұңғыманың дренаждық аймағының екі еселенген қашықтығына тең радиуста жүргізіледі.

      Өндіру кезеңіндегі С1 санатты қорларды есептеу учаскесінің шекаралары игеруге бекітілген жобалау құжаты кезінде пайдалану ұңғымалары арасындағы екі еселенген қашықтыққа тең радиуста жүргізіледі.

      II және III реттік кен орындары үшін, өндіру кезеңінде С1 санатты учаске шекаралары, геологиялық-геофизикалық және (немесе) кәсіпшілік зерттелуі жеткіліксіз болған жағдайда, пайдалану ұңғымалары арасындағы қашықтыққа тең радиус бойынша жүргізіледі.

      С2 санаты – көмірсутектердің болуы геологиялық-геофизикалық зерттеулердің деректерімен негізделген шоғыр (оның бөліктері) қорлары.

      Шоғырдың пішіні мен мөлшері, орнығу жағдайлары, қабаттардың қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттері, көмірсутектердің қасиеттері кен орнының егжей-тегжей зерттелген бөлігі бойынша немесе барланған шоғырлармен ұқсастығы туралы деректерді ескере отырып, геологиялық және геофизикалық зерттеулердің нәтижелері бойынша жалпы түрде айқындалады.

      С2 санаттағы қорлар кен орнының перспективаларын анықтау, ұңғымаларды жоғары жатқан қабаттарға ауыстыру кезінде геологиялық барлау жұмыстарын немесе геологиялық-кәсіпшілік зерттеулерді жоспарлау үшін пайдаланылады.

      С2 санатты қорлар барлау жобаларын бағалау және шоғырдың сынамалық пайдалану жобаларын жобалау кезінде қолданылады (мақсатқа сай жүзеге асырылады).

      58. Көмірсутектердің ресурстары олардың негізділігі мен орайластырылу дәрежесі бойынша перспективалық – С3 санатына және болжамдық – D0, D1 және D2 санаттарына бөлінеді.

      С3 санаты – іздестіру бұрғылау үшін дайындалған алаңдардың перспективалық ресурстары.

      Шоғырлардың пішіні, мөлшері мен орнығу жағдайлары геологиялық және геофизикалық зерттеулердің нәтижелері бойынша жалпы түрде айқындалады, ал қабаттардың қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттері, мұнай немесе газдың құрамы мен қасиеттері барланған кен орындарына ұқсастығы бойынша қабылданады.

      С3 санатты ресурстар терең бұрғылау үшін дайындалған, мұнай-газ ауданының шегінде орналасқан және осы аудан үшін тексерілген геологиялық және геофизикалық зерттеу әдістерімен контурланған алаңдарда, егер олардың өнімділігі ауданның басқа кен орындарында белгіленген болса, бұрғылау арқылы ашылмаған барланған кен орындарының қабаттарында есептеледі.

      Перспективалық ресурстар барлау жұмыстарын жоспарлау кезінде қолданылады (іздеу кезеңі).

      D0 санаты – анықталған жергілікті объектілердің болжамды ресурстары (оқшауланған).

      Болжамды шоғырдың пішіні, мөлшері мен орнығу жағдайлары геофизикалық (геологиялық) зерттеулердің нәтижелері бойынша жалпы түрде айқындалады, ал қабаттардың қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттері, көмірсутектердің құрамы мен қасиеттері барланған кен орындарына ұқсастығы бойынша қабылданады.

      D0 санатты ресурстар D1 санатты ресурстармен аймақ шегінде анықталған жергілікті объектілерде есептеледі, құрылымдарды іздеуші бұрғылауға дайындау мақсатында геофизикалық іздестіру зерттеулерін жоспарлау үшін пайдаланылады.

      D1 санаты – өнеркәсіптік мұнай-газдылығы дәлелденген ірі өңірлік құрылымдар шегінде бағаланатын литологиялық-стратиграфиялық кешендердің болжамды ресурстары.

      D1 санатты болжамды ресурстарды сандық бағалау өңірлік геологиялық, геофизикалық зерттеулердің нәтижелері негізінде және бағаланатын өңір шегіндегі барланған кен орындарымен ұқсастығы бойынша қабылданған параметрлер бойынша жүргізіледі.

      D2 санаты – өнеркәсіптік мұнай-газдылығы әлі дәлелденбеген ірі өңірлік құрылымдар шегінде бағаланатын литологиялық-стратиграфиялық кешендердің болжамды ресурстары. Бұл кешендердің мұнай-газ перспективалары геологиялық, геофизикалық және геохимиялық зерттеулердің деректері негізінде болжанады.

      D2 санатты болжамды ресурстарды сандық бағалау болжамды параметрлер бойынша жалпы геологиялық түсініктер негізінде және барланған мұнай және газ кен орындары бар басқа зерттелген өңірлермен ұқсастығы бойынша жүргізіледі.

      59. Құрылыстың күрделілігі бойынша кен орындары (шоғырлар) бөлінеді:

      I реттік (қарапайым құрылым) – бұзылмаған немесе әлсіз бұзылған құрылымдармен байланысты; өнімді қабаттар өз қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттерінің ауданы мен қимасы бойынша сақталуымен сипатталады;

      II (күрделі құрылым) – ауданы мен қимасы бойынша өнімді қабаттардың өз қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттерінің сақталмауымен немесе тектоникалық бұзылулардың болуымен сипатталады;

      III ретті (өте күрделі құрылым) – тектоникалық бұзылулардың болуымен, сондай-ақ қалыңдығының сақталмауымен, өнімді қабаттардың коллекторлық қасиеттерімен және коллекторлардың күрделі түрлерінің болуымен сипатталады.

      60. Ірі кен орындары деп Кодекстің 14-бабы 3-тармағының екінші бөлігінде белгіленген талаптарға сәйкес келетін көмірсутек кен орындары танылады.

      Бастапқы алынатын қорлардың мөлшері бойынша дәстүрлі кен орындары осы Әдістемеге қосымшада көрсетілген "Алынатын қорлар бойынша кен орындарының сыныптауына" сәйкес бірегей, ірі, орташа, ұсақ және өте ұсақ болып бөлінеді.

      61. Осы Әдістемесінің 60-тармағы көмірсутектердің дәстүрлі емес қорларына қолданылмайды.

      62. Қорлардың мөлшері және кен орнының (шоғырлардың) геологиялық құрылымының күрделілігі барлау жұмыстарының әдістемесін, олардың көлемін, барлау мен игерудің экономикалық көрсеткіштерін анықтайды.

      63. Игеру дәрежесі бойынша кен орындары (шоғырлар) игерілетін, игеруге дайындалған, барланатын және консервацияланған болып бөлінеді, олар бойынша қорлар мемлекеттік баланста бөлек есепке алынады.

      64. Дәлелденген айырып алынатын қорлары бар кен орны жер қойнауын пайдаланушыға келесі шарттар сақталған жағдайда өнеркәсіптік игеруге беріледі:

      мұнай, газ және конденсат алу коэффициенттерінің қорлары мен техникалық-экономикалық негіздемесіне мемлекеттік сараптама жүргізілді және ол кен орны (немесе оның бір бөлігі) өнеркәсіптік игеру үшін дайындалған мемлекеттік сараптама деп танылды;

      кен орнын игерудің қоршаған ортаға әсер ету дәрежесі және жоспарланған табиғатты қорғау шараларының тиімділігі бағаланды;

      өнеркәсіптік санаттар бойынша (А+В+С1) кен орнының зерделену дәрежесі 50 %-дан асады.

      65. Нұсқаулықтың алпыс төртінші тармағының үшінші абзацы дәстүрлі емес көмірсутектер кен орындарына қолданылмайды.

      Геологиялық және геофизикалық зерттеулердің заманауи әдістерімен егжей-тегжей зерделеудің міндетті шартымен және ұңғымаларды сынау нәтижелерімен расталған С1 санаты бойынша бағаланған қорларға дәстүрлі емес көмірсутектерді әзірлеу жобасын жобалау жасалады.

      66. Газ және газ конденсаты кен орындарына қатысты газды (конденсатты) айырып алу коэффициенттерінің техникалық-экономикалық негіздемесімен бірге қорларды есептеуді жедел есептеуді және сынамалық пайдалану жобасын дайындамай жүргізу келесі жағдайларда жасалады:

      жер қойнауын пайдаланушының кен орнының құрылымдық-тектоникалық моделін зерделеуі, онда кен орнының түрі, нысаны мен өлшемдері, сыйымды газ бен конденсатты қабат – коллекторлардың жату шарттары ұңғымаларды бұрғылау және сынау нәтижелері бойынша және осы аудан үшін тексерілген геологиялық және геофизикалық зерттеу әдістерімен белгіленген;

      литологиялық құрамы, коллектор түрі, коллекторлық қасиеттері, өнімді қабаттардың газға қаныққан қалыңдығы ұңғымалардың өзегі мен геофизикалық зерттеу материалдары бойынша зерттелген;

      қабаттық және стандартты жағдайларда көмірсутектердің құрамы мен қасиеттері ұңғымаларды сынау деректері бойынша зерттелді;

      барлау жұмыстары жобасын іске асыру кезеңінде конденсат-газ факторы анықталды.

      Алынған деректер қорларды есептеуді негіздеу үшін, оны белгіленген тәртіпте бекітіп, игеруді жобалауға жеткілікті.

      Жоғарыда аталған жағдайда өнеркәсіптік санаттар бойынша есептелген геологиялық қорлар (А+В+С1) кемінде 50 %-ды құрайды.

      67. Игеруге енгізілген кен орындарында ұңғымаларды бұрғылау және зерттеу деректері бойынша қорларды С2 санатынан С1 санатына, содан кейін "В" санатына дәйекті ауыстыру жүргізіледі.

  Пайдалы қазбалардың, оның
ішінде дәстүрлі емес
көмірсутектерге жатқызылатын
кен орындарының қорлары мен
болжамды ресурстарын
сыныптау жөніндегі
нұсқаулығына қосымша

Алынатын қорлардың мөлшері бойынша кен орындарын сыныптау

Алынатын қорлардың мөлшері бойынша кен орындарының сыныптары

Мұнай + конденсат
(миллион тонна)

Газ
(млрд м3)

Бірегей

50-ден астам

50-ден астам

Ірі

30,1-50

30,1-50

Орташа

10,1-30

10,1-30

Ұсақ

1,1-10

1,1-10

Өте ұсақ

1-ге дейін

1-ге дейін