Қазақстан Республикасының атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясын бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 15 сәуірдегі № 1233 Жарлығы.

ҚАУЛЫ ЕТЕМІН:

1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясы бекітілсін.

2. Қазақстан Республикасының Үкіметі, орталық және жергілікті атқарушы органдар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар осы Жарлықтан туындайтын шараларды қабылдасын.

3. Осы Жарлықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігіне жүктелсін.

4. Осы Жарлық қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының Президенті

Қ.Тоқаев

Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 15 сәуірдегі № 1233 Жарлығымен БЕКІТІЛГЕН

Қазақстан Республикасының атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі
СТРАТЕГИЯСЫ Мазмұны

1. Кіріспе

2. Ағымдағы ахуалды талдау

3. Негізгі ережелер: атом саласын дамытудың мақсаттары мен қағидаттары, пайымы мен тәсілдері

4. Қорытынды

1. Кіріспе

Қазақстан Республикасының атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясы (бұдан әрі - Стратегия) - атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы мемлекеттік саясаттың мақсаттарын, тәсілдерін және басым бағыттарын айқындайтын ұзақ мерзімді бағдарламалық құжат. Ол жаһандық үрдістерді және ішкі сын-қатерлерді ескере отырып әзірленген, ұлттық энергетикалық қауіпсіздік пен орнықты экономикалық өсуді қамтамасыз етуге, жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға және халықаралық климаттық міндеттемелерді орындауға бағытталған.

Халықаралық энергетика агенттігінің болжамы бойынша 2050 жылға қарай электр энергиясын әлемдік тұтыну екі есе артады. Мұндай өсу бірқатар факторларға байланысты: демографиялық және экономикалық даму, жеделдетілген индустрияландыру, көлікті электрлөндіру, сондай-ақ энергияны көп қажет ететін цифрлық инфрақұрылымның кеңеюі. Энергияға сұраныстың осындай қарқынды өсуі жағдайында елдер өздерінің энергетикалық стратегияларын түзетуде, жаңа жобаларды іске асыруда және энергетикалық әлеуетті арттыруда.

Осы тұрғыда, қазіргі уақытта әлемде атом электр станциясының (бұдан әрі - АЭС) ұзақ мерзімді энергетикалық қауіпсіздікке ықпал ететін базалық таза энергияның сенімді көзі ретіндегі рөлі қайта қаралуда.

2026 жылғы наурызда Парижде өткен Атом энергетикасы жөніндегі екінші халықаралық саммитте халықаралық қоғамдастық азаматтық атом энергетикасы дамудың маңызды факторы болып табылатынын, экономиканы және технологиялық тәуелсіздікті нығайтуға ықпал ететінін, сондай-ақ елдердің бәсекеге қабілеттілігін арттыратынын, жұмыс орындарын құратынын және заманауи технологияларды өндіруді ынталандыратынын атап өтті.

Климаттың өзгеруіне қарсы жаһандық іс-қимыл жағдайында да атом генерациясы сенімді және экологиялық таза энергия көзі ретінде қарастырылады. Қазақстан Париж келісімінің қатысушысы бола отырып, өзіне 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу жөніндегі міндеттеме алды және атом энергетикасын дамытуды мемлекеттік саясаттың негізгі құралдарының бірі ретінде қарастырады.

Энергетика саласында атом генерациясы энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің және электр энергиясына өсіп келе жатқан сұранысты орнықты қанағаттандырудың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Сонымен бірге экологиялық бағытта ол көміртегі ізін азайтудың және көміртегі бейтараптығына қол жеткізудің тиімді тетігі болып отыр. Өнеркәсіптік және технологиялық даму тұрғысынан да атом энергетикасы ұлттық атом индустриясын қалыптастырудың, сабақтас өндірістерді ынталандырудың және технологияларды жергілікті орнықтыру деңгейін арттырудың драйвері болып табылады.

Әлемдік практикада атом энергетикасын дамыту атом индустриясының негізгі бағыты болып табылады, оның айналасында толыққанды саланың дамуы қалыптасады. Ғылыми зерттеулерді кешенді дамытуға, қолданбалы ядролық технологияларды өндіруге, жоғары білікті кадрларды даярлауға, уран ресурстарын ұтымды пайдалануға, ядролық отын циклінің технологияларын жетілдіруге, радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, сондай-ақ экономиканың сабақтас салаларын дамытуға ерекше мән беріледі.

Қазақстан табиғи уран өндіру көлемі бойынша көшбасшы орынды иелене отырып, Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (бұдан әрі - МАГАТЭ) Төмен байытылған уран банкін орналастыру арқылы жаһандық ядролық қауіпсіздікті нығайтуға жәрдемдесіп, ядролық арсеналдан өз еркімен бас тарта отырып, сондай-ақ ядролық қаруды таратпау режимін дәйекті түрде қолдау арқылы халықаралық аренада өзін жауапты және сенімді серіктес ретінде көрсетті.

Атом саласын дамытуға бағытталған жүйелі тәсіл қолда бар әлеуетті тиімді пайдалану, институционалдық және технологиялық кедергілерді еңсеру, сондай-ақ жаһандық технологиялық процестерге интеграциялану үшін қажет. Халықаралық тәжірибе атом саласын орнықты дамыту жалпыұлттық басымдықтармен үйлескен және мемлекеттік қолдаумен нығайтылған ұзақ мерзімді стратегияның болуын талап ететінін көрсетіп отыр.

Осы Стратегия - жоғары мемлекеттік деңгейде қабылданған негізгі шешімдердің қисынды жалғасы. 2024 жылдың соңында республикалық референдумда АЭС салуға қоғамдық қолдау көрсетілді. Еліміздің ұлттық мүдделері мен даму ерекшеліктерін ескере отырып, референдум өткізу кең жалпыұлттық диалогты қамтамасыз етті және "халық үніне құлақ асатын мемлекет" қағидатын іске асырудың жарқын үлгісіне айналды.

Кейіннен 2025 жылдың басында ел басшылығы атом саласын дамытудың ұзақ мерзімді тәсілдерін көздейтін стратегиялық құжатты қалыптастыруды тапсырды, сол арқылы осы саланы Қазақстан Республикасының стратегиялық даму бағыты ретінде айқындады.

Осыған байланысты атом энергетикасын, өнеркәсіп пен ғылымды дамыту, экономикаға заманауи, тиімді және қауіпсіз ядролық технологияларды ендіру басым міндеттер болып белгіленді.

Атом саласындағы мемлекеттік саясатты институционалдық қамтамасыз ету мақсатында 2025 жылғы наурызда ел Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін уәкілетті мемлекеттік орган - Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі құрылды.

Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Стратегияны іске асыру Қазақстанда әлемдік ядролық экожүйеге интеграцияланған заманауи әрі орнықты ядролық кластерді қалыптастыруға мүмкіндік береді және елдің энергетикалық және технологиялық тәуелсіздігін-қамтамасыз етудің маңызды элементі болады.

2. Ағымдағы ахуалды талдау

Қазақстан бәсекеге қабілетті атом саласын қалыптастыру үшін айтарлықтай әлеуетке ие, бұл жаһандық энергетикалық және климаттық сын-қатерлер тұрғысында стратегиялық маңызға ие болады.

Бүгінгі таңда Қазақстан әлемдегі ең ірі барланған уран қорларының бірі, оны өндіру және қайта өңдеу бойынша дамыған инфрақұрылым, ядролық отын өндірісі, қуатты ғылыми-зерттеу және технологиялық база, сондай-ақ ядролық қондырғыларды пайдалану тәжірибесі мен білікті мамандар бар. Бұл ресурстар ұлттық ядролық энергетикалық бағдарламаны іске қосу мен дамытудың берік іргетасын қалайды.

Ұлттық әлеует пен стратегиялық қажеттілікті ескере отырып толыққанды салаға көшу үшін атом саласының жүйелі институционалдық және инфрақұрылымдық дамуын қалыптастыру қажет.

Жалпы ұлттық атом саласын дамыту үшін атом энергетикасы мен өнеркәсібін, ядролық ғылым мен қолданбалы ядролық технологияларды, қалдықтармен жұмыс істеу және қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйелерін дамыта отырып, сондай-ақ отандық жоғары білікті кадрларды кешенді даярлау және жаңа жұмыс орындарын ашу арқылы ядролық кластерлер құру мүмкіндігі қаралып жатыр.

Атом энергетикасы

Бүгінгі танда атом энергетикасы бірнеше ондаған жылдар бойы тұрақты электрмен жабдықтауды қамтамасыз етуге қабілетті сенімді, болжамды және жоғары тиімділікке ие базалық генерация көзі ретінде қайтадан алдыңғы қатарға шығады.

МАГАТЭ-нің деректері бойынша 2026 жылдың басында әлемнің 31 елінде жиынтық қуаты 377 ГВт болатын 413 ядролық реактор пайдаланылады, тағы 69 блок салыну сатысында тұр. Жобалардың географиясы дамыған және дамушы мемлекеттерді қамтиды.

1-сурет. Елдер бойынша құрылыс процесіндегі реакторлар

Сондай-ақ көптеген елдер атом энергетикасын дамыту бағдарламаларын қарастыруда, жоспарлауда немесе бастауда. Мысалы, Польша, Өзбекстан, Сауд Арабиясы, Кувейт, Қатар, Иордания, Индонезия және басқа да елдер ұлттық атом энергетикасы бағдарламаларын әзірлеу сатысында, ал Түркия, Египет және Бангладеш өздерінің алғашқы АЭС-терін салуға кірісті.

Еуропалық комиссия Еуропаның бірқатар елдерінде жүргізіліп келген азаматтық атом энергетикасынан біртіндеп бас тарту саясатының стратегиялық қателік екенін мойындады, Осыған байланысты Еуропалық одақ инновациялық және қауіпсіз ядролық технологияларға инвестицияларды қолдауға бағытталған мамандандырылған қаржы тетіктерін құруды қоса алғанда, өз саясатын қайта қарау бойынша қадамдар жасауда.

СОР28 климаттық конференциясында 2050 жылға қарай атом генерациясының көлемін үш есе ұлғайту туралы декларацияға 20-дан астам елдің қол қоюы жаһандық бағыттың қосымша расталуы болды, оған Қазақстан 2024 жылы қосылды.

Қазақстан үшін атом энергетикасын таңдау жаһандық үрдістерге ғана емес, сонымен қатар сенімді базалық генерация көздерін әртараптандыру қажеттілігіне және генерациялайтын қуаттардың тапшылығына байланысты объективті ішкі сын-қатерлерге де негізделеді.

Қазақстан Республикасының Бірыңғай электр энергетикасы жүйесіндегі (бұдан әрі - ҚР БЭЖ) электр энергиясы мен қуатының 2026 - 2032 жылдарға арналған болжамды теңгеріміне сәйкес, болжамды резервті ескере отырып, 2032 жылы қуатқа деген қосымша қажеттілік шамамен 2 660 МВт құрауы мүмкін.

Электр энергиясының жетіспеушілігі әсіресе оңтүстік және батыс өңірлерде сезіледі. Энергия жүйесінің орнықтылығын қамтамасыз ету үшін өңірлік ерекшеліктерді ескере отырып, бірнеше АЭС салуды көздейтін жүйелі және кезеңдік тәсіл қажет.

Сонымен қатар, желілік инфрақұрылымды кең ауқымда жаңғырту және дамыту қажет. ҚР БЭЖ-де жаңа атом қуаттарын толыққанды интеграциялау үшін жоғары кернеулі электр беру желілерін, қосалқы станцияларды, желілік қосылу элементтерін және көліктік-логистикалық объектілерді салу талап етіледі.

Атом энергетикасын дамыту елге тек энергетикалық жағынан ғана емес, сонымен бірге маңызды әлеуметтік-экономикалық әсер беретінін атап өткен маңызды. Ауқымды құрылыс және өнеркәсіптік жобалар аралас салаларды - жергілікті машина жасау, металлургия, құрылыс және электрлік-техникалық материалдар өндірісін дамытуды ынталандырады. Құрылыс кезендерінде де (бір АЭС құрылысы қарқын алған кезде 10 мың адамға дейін), сондай-ақ инженерлік, ғылыми, білім беру және сервистік құрылымдарда да мыңдаған жұмыс орындары ашылады. Ұлттық кадрлардың біліктілігі артып, экспорттық әлеует нығаяды және өңірлік даму қарқын алады.

Қазақстанда атом энергетикасы саласында осы мақсаттарға қол жеткізу үшін мықты ғылыми-техникалық база және бірегей институционалдық негіз бар. 1973 жылдан 1999 жыл аралығында Ақтау қаласында әлемдегі алғашқы жылдам нейтрондар реакторы БН-350 сәтті жұмыс істеді, ол электр энергиясын және жылуды өндірумен қатар, теңіз суын тұщыландырып, қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізуге де мүмкіндік берді.

1990-шы жылдардан бастап елімізде АЭС салу мүмкіндігі бойынша негізгі дайындық жұмыстары, тақырыптық зерттеулер жүргізілді, Атом саласын дамыту мәселелері жөніндегі ведомствоаралық комиссия жұмыс істейді. 2018-2019 жылдары бірқатар зерттеулер аяқталды, нәтижесінде әлеуетті аудандар, реакторлық технологиялардың түрлері және АЭС қуатының нысаналы параметрлері айқындалды. Алынған деректерді халықаралық техникалық консультант - жапондық "The Japan Atomic Power Company" / "Marubeni Utility Services, Ltd" консорциумы растады. 2022 жылы жұмыстар қазақстандық зерттеу институттарының қатысуымен жаңартылды.

2023 жылы МАГАТЭ-нің INIR¹ және SEED² миссиялары шеңберінде халықаралық сарапшылар жүргізілген зерттеулер мен техникалық шешімдерді оң бағалады, Қазақстанның атом энергетикалық бағдарламасын дамытуға дайындығының жоғары деңгейін растады.

Зерттеу нәтижелері негізінде және МГАТЭ сарапшыларының есебін ескере отырып, 2024 жылғы желтоқсанда Алматы облысының Жамбыл ауданы АЭС-ті орналастыру орны ретінде бекітілді. Оператордың және сыртқы электрмен қоректөндірудің қатысуынсыз негізгі функцияларды орындауға қабілетті енжар қорғау тетіктерін қоса алғанда, жоғары сенімділікпен және заманауи қауіпсіздік жүйесімен сипатталатын ІІІ+ буынының заманауи реакторлық технологияларық таңдалды. Жобалық шешімдер халықаралық тәжірибені, оның ішінде Жапониядағы "Фукусима-Дайичи" АЭС-індегі апаттан алынған сабақтарды ескереді және ықтималдығы төмен ауыр жобалық апаттар кезінде де радиоактивті материалдардың таралуының алдын алатын арнаулы шараларды көздейді.

Бүгінгі таңда шалғайдағы елді мекендерді, шағын қалаларды, өнеркәсіптік және тау-кен өндіру объектілерін энергиямен жабдықтау, сондай-ақ пайдаланудан шығарылып жатқан көмір станцияларын алмастыру үшін шешімдерді іздеу тұрғысынан шағын модульдік реакторларға (бұдан әрі - ШМР) қызығушылық байқалады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ауқымдылығының жоғары дәрежесі мен орналастырудың икемділігі ШМР-ды сұранысқа ие етеді - 2025 жылдың соңында әлемде 80-нен астам ШМР жобасы әзірленуде.

Атом өнеркәсібі

Атом өнеркәсібі - ұлттық ядролық кластердің технологиялық негізін құрайтын Қазақстан экономикасының негізгі салаларының бірі Ол уран өндіру мен қайта өңдеуді қоса алғанда, ядролық отын циклінің реакторға дейінгі бөлігінің негізгі сатыларын, уран таблеткалары мен ядролық отын құрамдастарын өндіруді, сондай-ақ жылу бөлгіш құрастырылымдар шығаруды қамтиды.

________________________________

¹ INIR - Integrated Nuclear Infrastructure Review - ядролық инфрақұрылымды интеграцияланған бағалау

² SEED - Site and External Events Design Review Service алаңның дизайнын бағалау және сыртқы окиғаларды есепке алу бойынша көрсетілетін қызметтер

2-сурет. Қазақстандағы ядролық-отын циклінің реакторға дейінгі бөлігінің жағдайы мен даму перспективалары

Бүгінгі күні әлемдік уран өндірудің шамамен 80-90 %-ы 10-нан аз елге тиесілі екенін атап өткен маңызды. Сонымен қатар, UxC³ жетекші әлемдік консалтингтік фирмасының есебіне сәйкес уран нарығы ұсыныстан асып түсетін табиғи уранға деген сұраныстың өсу үрдісін көрсетеді.

____________________

³ Uranium Market Outlook

3-сурет. Уран нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың болжамы (млн фунт UsOg)⁴

Тәуелсіздік жылдары Қазақстанда уран өндіру көлемі 0,8 мың тоннадан 23 мың тоннаға дейін шамамен 30 есе өсті. Бұл елімізге уран өндіруде әлемдік көшбасшы болуға және халықаралық нарықта сенімді өнім беруші ретіндегі позициясын нығайтуға мүмкіндік берді. Өндіру Қызылорда, Түркістан, Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарында орналасқан 14 кәсіпорында жүзеге асырылады, оның 12-сі Қытай Халық Республикасынан, Ресей Федерациясынан (бұдан әрі - Ресей), Франциядан, Канададан және Жапониялық шетелдік серіктестермен "Қазатомөнеркәсіп" ұлттық атом компаниясы" акционерлік қоғамының бірлескен кәсіпорындары болып табылады. Қазақстанда 2025 жылдың басындағы жағдай бойынша әлемдегі екінші расталған - шамамен 1 млн тонна барланған уран қоры бар, бұл жаһандық ресурстардың 14 %-ға жуығын құрайды. Бұл ретте уран өндіру кенді жер бетіне шығаруды қажет етпейтін экологиялық жағынан қауіпсіз жерасты ұңғымалық шаймалау әдісімен жүзеге асырылады.

Отандық атом энергетикасын дамыту жөніндегі жоспарларға байланысты орнықты және болжамды отынмен жабдықтауды ұзақ мерзімді қамтамасыз ету қажеттілігі туындайды. Бұл ретте алдағы жылдары бірқатар кен орындары жабылады деп күтілуде. Нәтижесінде 2035 жылдан кейін елде уран өндірісі төмендеуі мүмкін. Осыған байланысты Қазақстанның басымдығы бар міндеттері - жаңа іздестіру-бағалау және геологиялық барлау жұмыстарын жүргізу жолымен ресурстық базаны толықтыру және ұлғайту, уран шикізатын алудың тиімділігін арттыру, уранның стратегиялық резервін құру үшін өндірудің жаңа әдістерін әзірлеу және ендіру. "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Қазақстан Республикасының Кодексінде уран өндіру бойынша жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды реттеу тетіктері көзделген.

Ядролық отын циклін дамытуға қатысты бүгінгі күні "Үлбі металлургия зауыты" акционерлік қоғамының (бұдан әрі - "ҮМЗ" АҚ) базасында уран таблеткаларын өндіру жүзеге асырылады, сондай-ақ Қытай Халық Республикасының АЭС үшін дайын ядролық отынды экспорттайтын француз технологиясы бойынша жылу бөлетін құрастырылымдарды өндіру жөніндегі жоба іске асырылды.

^{_______________________________________}

⁴ Uranium Market Outlook деректері, UxC, 2024

Бұдан басқа, "ҮМЗ" АҚ аумағында МАГАТЭ-нің Төмен байытылған уран банкі орналасқан, ол MATАТЭ-ге мүше елдерді ядролық отын өндіруге арналған төмен байытылған уранмен қамтамасыз етудің кепілдендірілген тетігі ретінде қызмет атқарады.

Сонымен қатар, Қазақстанда уранды конверсиялау және байыту бойынша меншікті қуаттардың болмауы толық ядролық отын циклін құруға мүмкіндік бермейді. Осыған байланысты, саланың технологиялық дербестігін арттыру мақсатында уранды конверсиялау жөніндегі өндірістерді дамыту мүмкіндігін, сондай-ақ геосаяси факторлар мен экономикалық жағынан орындылығын ескере отырып байыту жөніндегі көрсетілетін қызметтерді сенімді түрде жеткізуді қамтамасыз етудің түрлі нұсқалары қаралады

Осылайша, Қазақстанның атом өнеркәсібін стратегиялық дамыту үш негізгі бағытқа негізделуі тиіс.

Біріншіден, жер қойнауын ұтымды әрі тиімді пайдалану, сондай-ақ болашақ ұрпақ үшін уран әлеуетін сақтауға мүмкіндік беру мақсатында геологиялық барлау жұмыстары мен ресурстық базаны толықтыру жөнінде іс-шаралар өткізу.

Екіншіден, ресурстар тапшылмғы қауіп-қатерін азайтуға және ұзақ мерзімді орнықтылықты қамтамасыз етуге бағытталған өндіруді реттеу жөніндегі жүйелі жұмыс.

Үшіншіден, экспорттық-шикізаттық модельден саланы сапалы жаңартуды және ел ішінде неғұрлым жоғары қосылған құнды қалыптастыруды қамтамасыз ететін ресурстық-инновациялық дамуға көшу.

Бұл шараларды кешенді түрде іске асыру Қазақстанның энергетикалық және ұлттық қауіпсіздігін нығайтуға, сондай-ақ оның уран өнімдерін сенімді өнім беруші ретіндегі рөлін арттыруға мүмкіндік береді.

Ядролық ғылым және қолданбалы технологиялар

Атом электр станциясының құрылысы Қазақстан Республикасында ядролық ғылымның дамуының жаңа кезеңін қалыптастырады, оған жүйелі және қолданбалы сипат береді. Атом энергетикалық бағдарламасын іске асыру отандық ғылыми-зерттеу базасын және эксперименттік базаны, қолданбалы зерттеулер мен инженерлік құзыреттерді дамытуға, сондай-ақ жоғары білікті ғылыми және инженер кадрларды даярлауға тұрақты сұраныс тудырады. Мұндай жағдайда ядролық ғылым атом энергетикасының өмірлік циклінің бүкіл кезеңінде қабылданған шешімдерді ғылыми-техникалық сүйемелдеуді және негіздеуді қамтамасыз ете отырып, ұлттық атом бағдарламасының негізгі элементіне айналады.

Халықаралық практикада ядролық ғылым шетелдік технологиялардың ұлттық жағдайларға бейімделуін және технологиялық және реттеуші қауіп-қатерлерді азайтуды қамтамасыз ете отырып, тәуелсіз ғылыми-техникалық сараптама және ғылыми тапсырысты қалыптастыру функциясын орындайды. Өзінің ғылыми сараптамасын қалыптастыру мемлекетке ғылыми негізделген деректерге сүйене отырып, атом энергетикасы саласында байыпты шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.

Қазіргі жағдайда ядролық ғылым тек атом саласының ғана емес, сонымен қатар экономиканың аралас салаларының басым міндеттерін іске асыру үшін ғылыми-технологиялық негізді қамтамасыз ете отырып, іргелі және қолданбалы зерттеулерді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып саналады. Ғылыми қызметте негізгі зерттеу қондырғылары - реакторлар, үдеткіштер және басқа да эксперименттік кешендер маңызды рөл атқарады, олар кең ауқымды ғылыми-техникалық және өндірістік-қолданбалы міндеттерді шешу үшін, сондай-ақ ядро саласының мамандарын даярлау үшін пайдаланылады.

Қазақстанда ядролық ғылым бойынша бірегей эксперименттік және зерттеу базасы бар екі негізгі ғылыми орталық - "Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны (бұдан әрі - Ұлттық ядролық орталық) және "Ядролық физика институты" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны (бұдан әрі - Ядролық физика институты) жұмыс істейді. Оларда зерттеу реакторлары, Қазақстандық "Токамак" термоядролық материалтану реакторы (бұдан әрі - "Токамак" кешені), сынақ стендтері, үдеткіштер және заманауи зертханалар шоғырланған.

Сондай-ақ МАГАТЭ, ITER халықаралық термоядролық реакторы, Еуропа ядролық зерттеулер ұйымы (CERN), Жапония атом энергиясы агенттігі (JAEA), АҚШ ұлттық зертханаларының жобаларын және басқаларын қоса алғанда, халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастық белсенді түрде дамып келеді. Ядролық қауіпсіздік, басқарылатын термоядролық синтез, радиациялық материалтану, ядролық объектілерді пайдаланудан қауіпсіз шығару, радиоактивті қалдықтармен (бұдан әрі - РАҚ) жұмыс істеу және қоршаған ортаны мониторингтеу саласында ауқымды зерттеулер; медициналық және өнеркәсіптік изотоптарды өндіру; зерттеудің нейтрондық әдістерін, радиациялық зарарсыздандыру мен диагностиканы дамыту іске асырылып жатыр.

Атом саласын технологиялық дамытудың перспективалы бағыттарының бірі - наноқұрылымдалған материалдарды қолдану, олар әлемдік практикада ядролық және радиациялық технологиялардың қауіпсіздігін, тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттырудың маңызды факторы ретінде қарастырылады. Оларды пайдалану материалдар мен инженерлік жүйелердің жаңа қасиеттерін қалыптастыруға, атом энергетикасы объектілері жұмысының орнықтылығын арттыруға, технологиялық қауіп-қатерлерді азайтуға және шешімдер спектрін кеңейтуге мүмкіндік береді.

Мысалы, наноқұрылымдалған материалдар жоғары төзімділігімен, термотұрақтылығымен және пайдаланылуының ұзақтығымен сипатталатын перспективалы және функционалдық материалдарда қолданылады. Бұл ядролық қондырғылардың пайдалану ресурсын ұлғайтуға, сенімділігі мен қауіпсіздігін, сондай-ақ олардың экономикалық тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында нанотехнологияларды дамыту сұйық РАҚ-тан радионуклидтерді іріктеп алу технологиясын қоса алғанда, тазартудың тиімділігі жоғары әдістерін құруға мүмкіндік береді.

Жекелеген ғылыми-технологиялық сүйемелдеу ПЯО-мен жұмыс істеу жөніндегі шешімдерді дамытуды және оның барлық кезеңдерінде қалдықтарды қайта өңдеу, рециклинг және олардың түзілуін барынша азайту нұсқаларын бағалауды қоса алғанда, ядролық отын циклінің оңтайлы конфигурациясын қалыптастыруды талап етеді.

Атом саласында нанотехнологияларды кешенді дамыту қосылған құнның жоғары технологиялық тізбектерін құру, ғылыми әзірлемелерді өнеркәсіптік практикаға интеграциялау, ядролық және радиациялық технологиялар саласындағы Қазақстан Республикасының технологиялық егемендігін нығайту үшін негіз қалыптастырады.

Бұдан бөлек маңызды қолданбалы бағыттардың бірі - ғылымды, технологияларды және денсаулық сақтауды ұштастыратын ядролық медицинаны дамыту. Ауруларды диагностикалау және емдеу үшін радиоактивті изотоптарды пайдалану ғылыми инфрақұрылым, өндірістік қуаттар және клиникалық практиканың тығыз интеграциясында жүргізіледі. Осыған байланысты, ядролық және радиациялық технологиялар саласындағы ғылыми-зерттеу инфрақұрылымы ядролық медицинаның ғылыми экожүйесін дамытудың негізін қалыптастырады.

Қолда бар өндірістік база диагностикалау және емдеу үшін радиофармацевтикалық препараттар шығаруды ұлғайтуға мүмкіндік береді. АҚШ және Европа елдерінің ядролық медицинасында неғұрлым белсенді пайдаланылып келе жатқан лютеций-177 перспективалы радиоактивті изотоптың мысалы болады. Оны тераностикалық жұп деп аталатын арнаулы препараттар жасау үшін қолданады, ол бір мезгілде ауруды анықтауға және емдеуге көмектеседі. Мұндай препараттар жеке емдеуді қамтамасыз етеді, терапияның тиімділігін едәуір арттырады, жанама әсерлерді азайтады және емдеу барысын тиімді мониторингтеуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, қатерлі ісіктерді емдеудің жоғары технологиялық әдістеріне жататын бор-нейтронмен қамту терапиясы үшін бор-10 изотопын атаулы түрде жеткізетін нанотехнологияларды қолдану - ядролық медицинаны дамытудың перспективалы бағыты. Елде тиісті қондырғылар мен ғылыми құзыреттердің болуы осы терапияның құрамында бор бар препараттарды әзірлеу мен синтездеуден және клиникаға дейінгі зерттеулер жүргізуден бастап терапиялық емшараларды өндіруге және мамандарды даярлауға дейінгі толық технологиялық циклін қалыптастыру үшін алғышарттар жасайды.

Өсіп келе жатқан ішкі сұранысты қанағаттандыру және экспортты кеңейту үшін Ядролық физика институтында өндірілетін изотопты өнім номенклатурасын кеңейтуге мүмкіндік беретін жаңа зерттеу реакторын салу жоспарланып отыр.

МАГАТЭ-нің қолдауымен Бүлдірмейтін бақылау және сынау әдістері орталығы құрылды, оның қызметі атом энергетикасы объектілерін салу кезінде монтаждау және іске қосу-баптау жұмыстарының сапасын қамтамасыз етуге, сондай-ақ пайдалану процесінде тораптар мен элементтерге диагностика жасау мен сынақтар жүргізуге бағытталған.

Жинақталған әлеуетке және тиісті инфрақұрылымды дамытуға сүйене отырып, отандық ғылыми және салалық орталықтар АЭС салудың ауқымды жоспарларын іске асыру тұрғысынан ядролық-энергетикалық бағдарламаны жан-жақты ғылыми-техникалық қолдауды қамтамасыз етеді. Халықаралық практикада ғылыми-зерттеу институттары мен ұлттық зертханалар техникалық қолдауды ұйымдастыру функцияларын орындайды. Бұдан басқа, олар жобалау параметрлерін, қауіпсіздік рәсімдері мен стандарттарын тексеруге қатысып, АЭС-ті салу мен пайдалану барысында қажетті лицензиялау процесінде негізгі рөл атқарады. Беларусь Республикасының осы саладағы тәжірибесі ерекше пайдалы, өйткені ол Қазақстанның жағдайына неғұрлым жақынырақ. "Сосны" энергетикалық және ядролық зерттеулердің біріктірілген институты АЭС-ті құру мен пайдалануға қолдау көрсетеді, сондай-ақ атом энергиясын қауіпсіз пайдалану мәселелерімен айналысады.

Бұл ретте атом энергетикасы саласында отандық сапалы зерттеулердің болуы іргелі ғылымды дамытудың және ядролық технологиялардың барлық жүйесінің нәтижелілігінің маңызды факторы болып табылады.

Халықаралық "Web of Science Core Collection" ақпараттық-талдамалық базасының деректері бойынша соңғы бес жылда "атом энергетикасы" тақырыбы бойынша қазақстандық ғалымдар мыңнан астам еңбек жариялаған, оның жартысына жуығы ғылыми ортада ең беделді журналдар деп есептелетін бірінші және екінші квартильдер (Q1 Q2) журналдарында орналастырылған.

Дегенмен, ядролық ғылымды дамытуда елеулі нәтижелерді ескере келе, Қазақстан бұрынғыдай өз ғылыми базасының әлеуетін толық іске асыра алмай отыр. Негізгі сын-қатер академиялық ғылым мен экономиканың нақты секторы арасындағы алшақтық болып отыр. Қазіргі инфрақұрылым - университеттер, салалық ғылыми-зерттеу институттары және орталықтар біртұтас ғылыми-инновациялық кеңістікке біріктірілмеген. Ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру шектелген, ядролық, радиациялық және электр-физикалық қондырғылардың қолда барын жаңғырту және жаңасын салу талап етіледі, бұл ядролық технологиялар мен ғылымды дамытудың жаңа деңгейін құруға мүмкіндік береді.

Осыған байланысты ғылыми нәтижелерді қолданбалы әзірлемелерге, тәжірибелік үлгілерге және сериялык технологиялық шешімдерге айналдыруды қамтамасыз ететін "ғылым - инженерия - өнеркәсіп" өзара іс-қимылының басқарылатын контурын қалыптастыру басымдыққа айналады.

Елде ғылымды, білім мен бизнесті интеграциялайтын, ғылымды қажет ететін аумақтарды дамытудың объективті алғышарттары қалыптасты.

2024 жылы қабылданған "Ғылым және технологиялық саясат туралы" Қазақстан Республикасының Заңы ғылым мен экономиканың нақты секторының өзара іс-қимылын күшейту үшін нормативтік жағдайлар жасады. Халықаралық практика мұндай аумақтардың ғылыми-технологиялық және инновациялық дамудың тиімді құралы болатынын растайды.

Білімге негізделген экономикаға көшу жағдайында, әсіресе ғылым деректерді өңдеу технологияларымен, жасанды интеллектімен және есептеу ресурстарын дамытумен тығыз интеграцияланған заманауи цифрлық трансформацияны ескере отырып, атом саласының ғылыми-технологиялық дамуы басым түрде назар аударуды талап етеді.

Радиоактивті қалдықтар және пайдаланылған ядролық отын

РАҚ-пен және пайдаланылған ядролық отынмен (бұдан әрі - ПЯО) қауіпсіз және тиімді жұмыс істеуді қамтамасыз ету - атом саласын дамытудағы аса маңызды міндеттердің бірі. Бұл бағыттар Қазақстанда АЭС салу жөніндегі ауқымды жобаларды іске қосу және МАГАТЭ ұсынымдары мен қауіпсіздік стандарттарына негізделген РАҚ пен ПЯО-ны жинауды, сұрыптауды, сақтауды, қайта өңдеуді, көмуді және олармен жұмыс істудің өзге де тәсілдерін қоса алғанда, олардың түзілуін барынша азайтудан бастап тиісті жұмыс істеуді талап ететін РАҚ пен ПЯО көлемдерінің қатар өсуі жағдайында ерекше маңызға ие болады.

Мемлекеттік саясаттың маңызды қағидаттары:

1) қазіргі деңгейде ғылыми және техникалық білімнің және теріс салдардың туындау ықтималдығын дәл бағалау мүмкіндігінің жоқтығына қарамастан, қауіп-қатерлер болған кезде тиімді шаралар қабылдауды білдіретін сақтық қағидаты;

2) экономикалық және әлеуметтік факторларды ескере отырып, РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеу кезінде радиациялық әсерді мүмкіндігінше томен және қол жеткізуге болатын деңгейге дейін төмендетуді білдіретін оңтайландыру қағидаты;

3) РАҚ-пен және ПЯО-мен келешек ұрпаққа қолайсыз әсерін болғызбайтындай және ұзақ мерзімді қауіпсіздікті қамтамасыз ететіндей жұмыс істеуді білдіретін орнықты даму қағидаты.

Қазақстан Республикасының аумағында РАҚ атом энергиясын пайдалану саласындағы ағымдағы қызмет шеңберінде де, ядролық және уран мұрасы объектілерін қоса алғанда, бұрын іске асырылған жобалар нәтижесінде де пайда болады. Осыған байланысты жинақталған және жаңадан пайда болған РАҚ-пен қауіпсіз жұмыс істеуді қамтамасыз ету - басымдық берілетін міндет. Аталған объектілерді радиациялық мониторингтеу мен бақылау, радионуклидтердің таралуын болғызбау, сондай-ақ аумақтарды оңалту жөніндегі іс-шараларды іске асыру ерекше маңызға ие болады.

Қазақстанда РАҚ-ты өңірлік және жергілікті сақтау пункттері жұмыс істейді, бұл ретте оларды көмуге арналған мамандандырылған объектілер жоқ. Жұмыс істеп тұрған бірқатар қоймалардың 70 %-дан астамы қазірдің өзінде толық және болжамдарға сәйкес жекелеген объектілер алдағы онжылдықтарда түгелдей толуы мүмкін. Мұндай жағдайларда РАҚ-ты жинақтау практикасынан олардың түзілуін барынша азайту, қатерсіздөндіру, қайта өндеу, кондиционерлеу және қауіпсіз көму саясатына көшу стратегиялық тұрғыдан негізделген сипатқа ие болады.

Қауіпсіз жұмыс істеудің осыған ұқсас қағидаттары ПЯО-ға да қатысты. Қазіргі уақытта Қазақстанда ПЯО-ның көлемі көп емес. 1999 жылы тоқтатылған БН-350 реакторлық қондырғысының ПЯО-сы бұрынғы Семей ядролық сынақ полигонының аумағында ұзақ сақтауда. ПЯО-ның сақталу мерзімі оны қайта өңдеу технологияларының даму перспективалары ескеріле отырып айқындалады.

Сонымен қатар Қазақстан Республикасында зерттеу реакторларының ПЯО-мен қауіпсіз жұмыс істеу саласында технологиялық базасы бар. Пайдаланылған жоғары байытылған отынмен жұмыс істеудің бірегей әдістері әзірленді, олар кейіннен көму нұсқаларын қарастыру мүмкіндігімен қауіпсіз ұзақ мерзімді сақтауды қамтамасыз етеді.

ПЯО-ны басқарудың маңызды стратегиялық бағыты оны медицинада, ауыл шаруашылығында, өнеркәсіпте пайдаланылатын жаңа отын құрамдастары мен материалдарды алу үшін шикізат ретінде пайдалану болмақ.

АЭС салу жөніндегі жоспарларды, халықаралық тәжірибе мен ұлттық мүдделерді ескере отырып, ПЯО-мен жұмыс істеу саласындағы мемлекеттік саясат халықаралық практикаға, ядролық және радиациялық қауіпсіздік талаптарына сәйкес кейіннен отынды құрғақ қоймаларға ауыстыра отырып, станция жанындағы ұстау бассейндерінде ПЯО-ны уақытша сақтауды қамтитын кезеңдік модельге негізделетін болады.

ПЯО-мен одан әрі жұмыс істеу жөніндегі түпкілікті шешім мемлекеттік саясатты іске асырудың келесі кезеңдерінде және отынмен жұмыс істеудің таңдалған моделі шеңберінде қабылданатын болады. Мұндай шешімдер көп сатылы инженерлік және табиғи кедергілерді қолдана отырып, сондай-ақ геологиялық ортадағы радионуклидтердің таралуын ұзақ мерзімді болжау мен бақылауды қамтамасыз ете отырып, ПЯО-ны қайта өндеуді және (немесе) оны тиісті геологиялық түзілімдерде көмуді көздеуі мүмкін. Аталған жоспарларды іске асыру Қазақстан Республикасының аумағында ПЯО-ны қайта өңдейтін кәсіпорын ашудың технологиялық, экономикалық және экологиялық аспектілерін егжей-тегжейлі пысықтаумен сүйемелденуге тиіс.

Ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздік

Ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету - атом саласындағы мемлекеттік саясаттың маңызды басымдықтарының бірі әрі оны орнықты дамытудың негізгі шарты.

Қазақстан ядролық қауіпсіздік саласындағы негізгі халықаралық нормаларды ендірді және ядролық қаруды таратпау режимін қатаң сақтайды. Бақылау ядролық және радиоактивті материалдармен жұмыс істеудің барлық кезеңдерін - уран өндіру, тасымалдау, ядролық технологияларды және иондаушы сәулелөндіруші көздерді қолдану, медициналық және ғылыми зерттеулер, РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеуді қамтиды.

Мемлекеттік бақылау мен қадағалау функцияларын Қазақстан Республикасы Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің Атомдық қадағалау мен бақылау комитеті (бұдан әрі - Комитет) жүзеге асырады.

Атом саласын орнықты әрі қауіпсіз дамыту үшін:

реттеуші органды (Комитетті) институционалдық күшейту;

нормативтік құқықтық базаны МАГАТЭ ұсынымдарымен үндестіру;

мемлекеттік радиациялық мониторинг жүйесін дамыту;

Семей ядролық қауіпсіздік аймағын қалыптастыру жөніндегі іс-шаралар;

мемлекеттік бақылау мен қадағалауды ғылыми-техникалық қамтамасыз ету, оның ішінде лицензиялау кезінде қауіпсіздік жөніндегі құжаттарға сараптама жүргізу, ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздік деңгейін арттыруға бағытталған ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындауға қатысу, АЭС салу, оны пайдалану және пайдаланудан шығару барысында қажет нормативтік құқықтық базаны жетілдіру мақсатында ғылыми-техникалық қолдау ұйымын құру жұмыстары жүргізіледі.

Қазақстан Республикасы мен МАГАТЭ бірлесіп бекіткен Қазақстан Республикасының физикалық ядролық қауіпсіздігін қолдаудың 2025 - 2028 жылдарға арналған кешенді жоспарын (бұдан әрі - Жоспар) іске асыру бойынша жұмыстар жүргізілуде, ол мемлекеттік реттеудің тиімділігін арттыруға, қауіпсіздік инфрақұрылымын нығайтуға және кадр әлеуетін жетілдіруге бағытталған іс-шаралар кешенін қамтиды.

Жоспарды іске асыру ядролық материалдар мен қондырғыларды, иондаушы сәулелену көздерін қорғау шараларын күшейтуге, ұлттық жүйенің қазіргі заманғы халықаралық талаптарға сәйкестігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Ядролық қаруды таратпау бойынша халықаралық міндеттемелер аясында қазақстандық реакторларды сипаттамалар мен эксперименттік мүмкіндіктерді жоғалтпай, төмен байытылған уран отынына конверсиялауға бағытталған жұмыстар жүргізілуде.

Семей ядролық қауіпсіздік аймағының және инфрақұрылым объектілерінің ядролық және радиациялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жұмыстар, оның ішінде осы жерлерді шаруашылық айналымға біртіндеп қайтару мүмкіндігін жасау үшін нормативтен тыс радиоактивті ластануға ұшыраған жерлерді оңалту, сондай-ақ бұрынғы Семей ядролық сынақ полигонына іргелес аумақтарды кешенді экологиялық зерттеп-қарау жұмыстары жүргізілуде.

Ядролық сынақтарға жан-жақты тыйым салу туралы шартты қолдау үшін Қазақстанда Халықаралық мониторинг жүйесінің қазақстандық станциясынан ақпаратты жинау мен өндеуді қамтамасыз ететін геофизикалық мониторинг желісі және Ұлттық деректер орталығы жұмыс істейді.

Сонымен бірге атом саласының қауіпсіздігін қамтамасыз етуде өлшемдердің дәлдігі мен сенімділігін қамтамасыз ету үшін оны метрологиялық сүйемелдеу де маңызды рөл атқарады.

Атом саласын метрологиялық қамтамасыз ету жүйесінде мемлекеттік эталондарды құру мен ұстап тұруды, метролог мамандар даярлауды, қоршаған ортаға әсерінің мониторингі инфрақұрылымын, сондай-ақ МАГАТЭ-мен және жетекші метрологиялық институттармен халықаралық ынтымақтастықты дамытуды қамтитын шаралар қамтылады.

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында иондаушы сәулелену саласында мемлекеттік эталондар жоқ, бұл калибрлеу мен тексеру үшін эталондар мен өлшеу құралдарын шетелге жіберуге мәжбүр етеді.

Атом саласының қарқынды дамуы жағдайында саланы метрологиялық қамтамасыз етудің қазіргі заманғы ұлттық жүйесін қалыптастыру алдын алу сипатында болуы және стратегиялық басымдық ретінде қаралуы тиіс.

Ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздік саласындағы барлық шаралар қауіпсіздік, ақпараттық ашықтық және экологиялық жауаптылықтың негізгі қағидаттарын, оның ішінде МАГАТЭ ұсынымдарына сәйкес халық денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ескере отырып іске асырылады.

Атом энергетикасын дамыту бағдарламасындағы өндірісті жергілікті орнықтыру және қазақстандық қамтуды дамыту

Жергілікті орнықтыру мен қазақстандық қамтуды дамытудың негізгі мақсаты - отандық кәсіпорындарды, мамандар мен технологияларды АЭС салу, пайдалану және қызмет көрсету процесіне барынша тарту. Бұл еліміздің технологиялық егемендігін нығайтып қана қоймай, сонымен бірге ұлттық өнеркәсіпті дамыту, жалақысы жоғары жұмыс орындарын құру және экспорттық әлеуетті қалыптастыру үшін зор ынталандыру болады.

Атом энергетикасында ауқымды жобаларды іске асыратын елдерде АЭС салғанда машина жасауды, металлургияны, құрылыс және электр-техникалық салаларды жаңғыртумен, сондай-ақ инженерлік және өндірістік құзыреттерді қалыптастырумен қатар жүреді. Отандық кәсіпорындарды тарту үшін сертификаттауды, өндірістік әлеуетті бағалауды, сондай-ақ ұсынылатын өнімдер мен көрсетілетін қызметтердің сапасы мен сенімділігіне қойылатын талаптарды интеграциялауды қамтитын өнім берушілерді жинау мен іріктеудің құрылымдалған тетіктері қолданылды.

Біріккен Араб Әмірліктерінде, мысалы, "Emirates Nuclear Energy Corporation" компаниясы өз өнімдерінің ядролық саланың қатаң стандарттарына және халықаралық сапа талаптарына сәйкестігін қамтамасыз етуге бағытталған жергілікті өнім берушілерді қолдау бағдарламасын іске асырды.

Сондай-ақ Түркияда "Аккую" АЭС жобасы шеңберінде оған қатысуға техникалық сараптамадан өткен және тапсырыс беруші белгілеген талаптарға сай келетін жергілікті ұйымдар жіберіледі,

Осыған ұқсас тәсілдерді Қазақстанда да қолдану орынды және сәтті жергілікті орнықтыру үшін барлық қажетті алғышарттар бар. Елімізде тау-кен металлургиясы, құрылыс және химия секторлары дамыған, ғылыми-техникалық әлеует және халықаралық жобаларға қатысу тәжірибесі бар. Қазақстандық кәсіпорындар шетелдік АЭС-тер үшін жабдықтар мен олардың құрамдастарын жеткізіп беруде.

Сонымен қатар өз АЭС-ін салуға және оған қызмет көрсетуге толық көлемде қатысу үшін өндірістік базаны жаңғырту, АЭС алаңын таңдаудан бастап пайдалануға бергенге дейін барлық кезеңді қамтитын заңнаманы және нормативтік базаны дамыту (қауіпсіздік қағидаларын, техникалық регламенттерді, нұсқаулар мен стандарттарды, жобалау нормаларын және басқаларды коса алғанда), халықаралық және ұлттық сапа стандарттарын ендіру және атом саласының өнім беру тізбегіне кіріктірілген жаңа жоғары технологиялық өндірістерді кұру қажет.

Кадрларды даярлау

Атом саласы - бұл экономиканың неғұрлым ғылымды қажет ететін және жоғары технологиялық секторларының бірі, ол түрлі салаларда, оның ішінде физика, инженерия, химия, материалтану және ақпараттық технологиялар салаларында терең пәнаралық дайындықты талап етеді. Ядролық инфрақұрылымның қауіпсіз және тиімді жұмыс істеуі үшін теориялық білімі мен практикалық құзыреті жоғары деңгейдегі мамандар қажет.

Атом секторы дамыған жетекші елдер кадрларды даярлаудың тұтас жүйесін қалыптастырады, оған колледждер мен университеттердегі кәсіптік білім беру, зерттеу реакторларында, сынақ стендтеріндегі және өнеркәсіптік объектілердегі практика, дипломнан кейінгі мамандану мен қайта даярлау, халықаралық тағылымдамалар және салалық құзырет орталықтарымен өзара іс-қимыл кіреді.

Қазақстанда ядрольпфсаладағы кадрлар даярлау негізінен энергетика, физика, инженерлік және тау-кен ісі саласындағы білім беру бағдарламалары бойынша елдің отандық ЖОО-лар мен шетелдік ЖОО филиалының (Мәскеу инженерлік-физика институты Ұлттық ядролық зерттеу университетінің филиалы) базасында жүзеге асырылады.

Атом саласына кадрлар даярлауды қамтамасыз ететін елдің негізгі жоғары оқу орындары: Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті, Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті, Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазакстан техникалық университеті, Шәкәрім университеті, Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті, Торайғыров университеті, Қазақстан-Британ техникалық университеті.

Практикалық даярлықты жетекші ғылыми ұйымдар - Ұлттық ядролық орталық пен Ядролық физика институты қамтамасыз етеді, олардың базасында тағылымдамалар, дипломдық және зерттеу жобалары, ядролық, радиациялық қауіпсіздік және бүлдірмейтін бақылау бағыттары бойынша оқыту, сондай-ақ реакторлық технологиялар, ядролық және радиологиялық апатқа дайындық, қоршаған ортаны радиациялық мониторингтеу бойынша персонал даярлаудың халықаралық бағдарламалары іске асырылады.

Халықаралық ынтымақтастык, дамып келеді: Мәскеу инженерлік-физикалық институтының Ғылыми-зерттеу университетімен, Томск политехникалық университетімен, сондай-ақ Жапонияның Хоккайдо және Осака университеттерімен бірлескен бағдарламалар іске асырылып жатыр. Қазақстан Біріккен ядролық зерттеулер институтының (Дубна қаласы, Ресей) мүшесі ретінде оның жұмысына белсенді қатысады.

2007 жылдан бастап "Болашақ" бағдарламасы бойынша АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Ресей, Оңтүстік Корея және басқа елдерде атом өнеркәсібі және энергетика саласында 35 маман даярланды.

Дегенмен, АЭС салуды есепке алғанда, білікті кадрларға деген қажеттілік айтарлықтай артады. Құрылыс кезеңінің өзінде техникалық мамандықтар бойынша 3 мыңнан астам жұмысшыны қоса алғанда, 10 мың адамға дейін қатысады деп жоспарланып отыр. Пайдалану кезеңінде бір АЭС шамамен 2 мыңдай адамды жұмыспен қамтиды, оның ішінде:

600-ге жуық - жоғары бейінді білімі бар мамандар;

550-ге жуық - орта буын мамандары;

850-ге жуық - білікті жұмысшы кадрлар.

Осыған байланысты техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру бағдарламаларын жаңарту бойынша белсенді жұмыс жүргізіліп жатыр. Турбиналық жабдықты қараушы машинист, электрмонтер және АЭС жабдықтарын монтаждаушы сияқты кәсіптер бойынша жұмысшы кадрларды, сондай-ақ АЭС-тің жұмыс қабілеттілігі мен қауіпсіздігін ұстап тұруда негізгі рөл атқаратын техник мамандарды даярлауға ерекше назар аударылады.

Сондай-ақ атом энергетикасы саласында жоғары оқу орындарының білім беру процестеріне интеграциялануға жататын және негізгі мамандарды даярлауды көздейтін қолданбалы бакалавриат бағдарламалары әзірленеді. Мысалы, ядролық қондырғыны қауіпсіз пайдалануға жауапты реакторлық жабдық операторларын даярлау бойынша жаңа мамандықтар ашу талап етіледі.

Халықаралық зерттеулерге сәйкес атом энергетикасындағы бір жұмыс орны экономиканың сабақтас секторларында онға дейін жұмыс орнын ашады, бұл саланы дамытудың мультипликативтік әсерін көрсетеді.

Дегенмен, Қазақстанда мынадай негізгі бағыттар бойынша мамандардың тапшылығы көрініп отыр:

ядролық объектілерді жобалау және салу;

энергетика және инжиниринг;

АЭС-ті пайдалану және техникалық қызмет көрсету;

радиациялық қауіпсіздік және РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеу;

ядролық физикалық қауіпсіздік;

ақпараттық қауіпсіздік;

материалтану;

метрология.

Цифрлық трансформациялау және акпараттық қауіпсіздік

Бүгінгі таңда заманауи цифрлық трансформациялау жағдайында жалпы салаларды дамыту деректер мен есептеу ресурстарына тәуелді болып отыр.

Мәселен, атом саласында цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні қолдану күрделі физикалық процестерді модельдеу кезінде жаңа жетістіктерге жетуге, оның ішінде АЭС-ті пайдалану сипаттамаларын оңтайландыруға, ядролық реакторлардың қауіпсіздігі мен пайдаланудағы сенімділігін арттыра отырып, оларда апатты жағдайларды модельдеуді жақсартуға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының атом саласында цифрландыру негізінен жергілікті сипатта болады және жекелеген кәсіпорындар деңгейінде өндірістік процестерді автоматтандыру, басқарудың автоматтандырылған жүйелерін және есепке алу жүйелерін өндіру түрінде іске асырылады. Мысалы, жекелеген компаниялар уран өндірудің цифрлық мониторингін, уран концентратын және өндірістік логистика элементтерін есепке алуды дамытады.

Бұл ретте атом саласын дамытудың барлық негізгі бағыттарын қамтитын және жедел ден қою мен болжамдылықтың тиісті деңгейін қамтамасыз ететін біртұтас интеграцияланған цифрлық жүйе жоқ.

Аса маңызды процестер үшін тұтас цифрлық контур құруға, сертификаттау және ұйымдарға атомдық жобалардағы жұмыстарға рұқсат беру рәсімдерін, өнім берушілердің тиісті тізілімін құруды, жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдалануды және басқаларды қоса алғанда, цифрлық сүйемелдеу мен салалық деректерді қалыптастыруға ерекше назар аударылады. Мұндай цифрлық контур бірыңғай есепке алуды, сапаны бақылауды, автоматтандырылған тексерулер мен шешімдердің ашықтығын қамтамасыз етеді.

Еліміздің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі элементі болып келетін бірыңғай цифрлық ортаның болмауы да атом саласының ақпараттық қауіпсіздік мәселелерін шиеленістіре түседі.

Соңғы жылдары әлемде әдетте ақпараттық қауіпсіздік жүйелерінің жасырын жолдарын пайдаланатын өнеркәсіптік жүйелер мен маңызды инфрақұрылым объектілерінің жұмысын бұзуға арналған кешенді құралдар пайда болды.

Осыған байланысты атом саласының объектілерін мұндай қауіп-қатерлерден қорғау мақсатында аса маңызды объектілер үшін ақпараттық қауіпсіздіктің мамандандырылған жүйелерін ендіре отырып, қорғалған және істен шығуға төзімді инфрақұрылым қажет. Мұндай инфрақұрылым ақпараттық қауіпсіздік архитектурасын тұрақты дамытуды, жүйелерді ақпараттық қауіпсіздіктің оқыс оқиғаларынан белсенді және енжар қорғауды нығайтуды, сондай-ақ мониторингтеу, ден қою процестерін және қауіптерді талдауды жетілдіруді көздейді.

Бұдан басқа, халықаралық стандарттар мен ұлттық заңнаманы, сондай-ақ ақпараттық қауіпсіздік саласындағы басқа да нормативтік құқықтық актілердің талаптарын сақтау маңызды басымдық болып табылады.

3. Негізгі ережелер: атом саласын дамытудың мақсаттары мен қағидаттары, пайымы мен тәсілдері

Атом саласын дамыту мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыты ретінде қарастырылады, бұл 2050 жылға қарай кешенді, қауіпсіз, экологиялық жауапты және жоғары технологиялық ұлттық ядролық кластерді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ұзақ мерзімді перспективада бұл кластердің өзегі өнеркәсіппен, ғылыммен, біліммен және РАҚ-пен әрі ПЯО-мен қауіпсіз жұмыс істеу жүйесімен интеграцияланған атом энергетикасы болады.

Қазақстан Республикасының көміртегі бейтараптығына қол жеткізуінің 2060 жылға дейінгі стратегиясының басымдықтары, сондай-ақ базалық генерациялау көздерін әртараптандыру қажеттілігі ескеріле отырып, кемінде үш АЭС салудың кезендік бағдарламасын іске асыру көзделген. Осыған байланысты ұлттық экономиканың толыққанды саласы ретінде атом энергетикасын қалыптастыру перспективаларын ескере отырып, атом энергетикасы кәсіпорындарын біріктіретін ұлттық холдинг құрылады.

Сонымен қатар саланы одан әрі дамыту бірінші кезекте ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған және уран өндіру көлемдері, инвесторлардың мүдделері және отандық уран өндірісі мен атом энергетикасын шикізатпен стратегиялық қамтамасыз ету, сондай-ақ жоғары деңгейдегі қайта өңдеу өнімдерін шығару бойынша өндірістік қуаттарды дамыту қажеттілігі арасындағы оңтайлы теңгерімді ұстап тұру басымдыққа айналады.

Осы Стратегияның мақсаты - бәсекеге қабілетті және жоғары технологиялық атом саласын кезең-кезеңмен қалыптастыру арқылы Қазақстан Республикасының энергетикалық қауіпсіздігін, технологиялық егемендігін және орнықты экономикалық дамуын қамтамасыз ету.

Стратегияны іске асыру уран ресурстарымен тиімді жұмыс істеу, көміртексіздөндіру, технологиялық даму және орнықты өсу саласындағы ұлттық басымдықтарға қол жеткізуге, сондай-ақ еліміздің ғылыми, өнеркәсіптік және кадрлық әлеуетін нығайтуға бағытталған.

Осыған байланысты озық халықаралық практикаларды және Қазақстан Республикасының стратегиялық мүдцелерін ескере отырып, атом саласын дамыту мыналарды көздейді:

тұрақты энергиямен жабдықтауды қамтамасыз ету үшін АЭС салуды және оны қауіпсіз пайдалануды қоса алғанда, атом энергетикасын дамыту;

ұлттық атом энергетикасының орнықты жұмыс істеуі үшін уран ресурстарын ұтымды пайдалануды қамтамасыз ете отырып, атом өнеркәсібін нығайту;

саланы одан әрі дамыту мақсатында ғылыми-технологиялық базаны қалыптастыру үшін ядролық ғылым мен қолданбалы ядролық технологияларды дамыту;

экологиялық қауіп-қатерлерді азайту және радиациялық қорғауды қамтамасыз ету үшін РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеудің тиімді жүйесін кұру;

саланың орнықты әрі қауіпсіз дамуын қамтамасыз ету үшін ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесін күшейту;

отандық кәсіпорындар мен технологиялардың қатысуын кеңейту үшін өндірісті жергілікті орнықтыру және ұлттық өнеркәсіптік әлеуетті дамыту;

атом саласының кадр әлеуетін қалыптастыру үшін жоғары білікті мамандарды жүйелі даярлау;

атом саласында цифрлық трансформация және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.

Аталған мақсаттарға қол жеткізу ұлттық ядролық энергетикалық бағдарламаның кешенді дамуын қамтамасыз ететін болады, оның негізгі бағыты толық өмірлік циклін қамтамасыз ете отырып АЭС құру және оны пайдалану болып табылады.

Осыған байланысты Стратегияда мынадай негізгі нысаналы индикаторлар көзделген, оларға қол жеткізу тұтастай алғанда саланы дамытудың жетістігін айқындайды:

атом генерациясының жинақталатын жаңа қуатын енгізу - атом генерациясының бұрын енгізілген қуаттарын ескере отырып, пайдалануға берілген жалпы қуаттарының көлемін көрсететін өспелі көрсеткіш;

атом генерациясының жаңа қуаттарын қамтамасыз ету үшін резервке қойылған уран қорларының көлемі - атом генерациясының жаңа қуаттарын енгізу жобаларына бекітілген уран ресурстарының көлемін сипаттайтын, олардың ұзақ мерзімді перспективада кепілдендірілген және орнықты отынмен жабдықталуын қамтамасыз ететін көрсеткіш;

АЭС салу жобаларын іске асыру кезінде жабдықтар мен материалдарды жеткізіп беруде, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерде жергілікті орнықтыру және қазақстандық қамту деңгейі - АЭС құрылысы жобаларын іске асыру кезінде жүзеге асырылатын сатып алудың жалпы көлеміндегі қазақстандық тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер құнының үлесін көрсететін көрсеткіш.

Атауы	2025	2040	2050
Атом генерациясының жинақталатын жаңа қуатын енгізу, МВт	-	6000	8400
Атом генерациясының жаңа қуаттарын қамтамасыз ету үшін резервке қойылған уран қорларының көлемі, мың тонна уран	-	100	150
АЭС салу жобаларын іске асыру кезінде жабдықтар мен материалдарды жеткізіп беруде, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерде жергілікті орнықтыру және қазақстандық дамту деңгейі, %	-	20-30 %	кемінде 30%

1-кесте. Нысаналы индикаторлар

Саланы дамыту мынадай қағидаттарға негізделетін болады:

қауіпсіздік қағидаты - ядролық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, атом энергиясын пайдалану объектілерінің өмірлік циклінің бүкіл кезеңінде қатаң бақылау;

сенімділік қағидаты - заманауи референттік технологияларды пайдалану, құрамдастар мен ядролық отынды жеткізіп беру тізбегінің кепілдендірілген сенімділігі, ядролық қондырғылардың бүкіл жұмыс істеу мерзімінде оларға тиісті қызмет көрсетуді қамтамасыз ету;

экологиялық жауаптылық қағидаты - радиоактивті қалдықтарға қатысты "ластаушы төлейді" ұғымын білдіретін, атом энергиясын пайдалану объектілерінің қоршаған ортаға және халыққа әсерін барынша азайту;

негізділік және экономикалық орындылық қағидаты - ресурстарды ұтымды пайдалануды және ең жоғары тиімділікке қол жеткізуді қамтамасыз ететін ғылыми, техникалық және экономикалық бағалауға негізделген шешімдер қабылдау;

жергілікті орнықтыру қағидаты - отандық шикізатты, өнімдерді, технологиялар мен көрсетілетін қызметтерді бар мүмкіндігінше пайдалану, сондай-ақ отандық қамтуды дамытуды қамтамасыз ету үшін ұлттық кадрларды тарту;

таратпау қағидаты - Қазақстан Республикасының ядролық қаруды таратпау режимін сақтау және ядролық физикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық міндеттемелерін орындау;

ашықтық қағидаты - халық үшін ядролық қызметке, ядролық және радиациялық қондырғылардың қауіпсіздігіне қатысты ақпараттың қолжетімділігі, жұртшылықты елдің атом саласын дамыту саласында шешімдер қабылдауға тарту;

РАҚ түзілуін барынша азайту қағидаты - РАҚ-тың көлемі мен белсенділігін РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеудің барлық кезеңдерінде мүмкін болатын ең төмен деңгейге дейін қысқартуды қамтамасыз ету.

Осы Стратегияны іске асыру нысаналы бағдарларға қол жеткізуге және саланы дамытудың орнықтылығын арттыруға бағытталған жүйелі шаралар кешені арқылы жүзеге асырылатын болады.

МАГАТЭ стандарттары мен басқа да халықаралық нормаларды және қағидаларды ескере отырып, энергетикада, өнеркәсіпте, ядролық медицинада, ауыл шаруашылығында ядролық технологияларды қолданудың тиісті салалық стандарттарын әзірлеу және жер қойнауын пайдалану саласында да заңнаманы, нормативтік құқықтық және нормативтік-техникалық базаны жетілдіру бойынша өзге де жұмыстар қамтамасыз етіледі.

Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа, сондай-ақ Қазақстан Республикасы қатысатын өзге де халықаралық конвенциялар мен шарттардың ережелеріне орай МАГАТЭ кепілдіктерін қолдануға байланысты талдау жүргізіліп, барлық қажетті іс-қимылдар да іске асырылатын болады.

Осы Стратегияны іске асыру нәтижесінде атом саласы елдің энергетикалық теңгеріміне, өнеркәсіптік және ғылыми-техникалық дамуына, экспорттық әлеуетіне, сондай-ақ технологиялық егемендік деңгейіне әсер ететін ұлттық экономиканың толыққанды саласына айналады.

Атом генерациясы газ станцияларын және жаңартылатын көздерді қоса алғанда, басқа энергия көздерімен тұрақты өзара іс-қимыл жасауды қамтамасыз ете отырып, елдің энергия тұтыну құрылымында айтарлықтай үлеске ие болады. АЭС-ті елдің бірыңғай энергия жүйесіне интеграциялау жүктемені теңестіруге, энергиямен жабдықтау сенімділігін арттыруға және энергетиканың көміртегі ізін азайтуға мүмкіндік береді.

Атом энергетикасы объектілері әлеуетті аудандарды кешенді бағалау нәтижелерін ескере отырып, ҚР БЭЖ-дің перспективалы аймақтарында орналастырылатын болады. Атом энергетикасы объектілерін кеңістікте орналастыру кезіндегі негізгі өлшемшарттардың бірі - елдің тиісті өңірлерінде электр энергиясын өндіру мен тұтыну арасындағы теңгерімді қамтамасыз ету.

Атом энергетикасы

Қазақстан Республикасында атом энергетикасын дамыту ұзақ мерзімді энергетикалық қауіпсіздікті және тәуелсіздікті, орнықты экономикалық өсуді қамтамасыз ету және көміртексіздөндіру жөніндегі мақсаттарға қол жеткізу саласындағы мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыты болып табылады.

Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің ведомстволық бағынысты ұйымы "Қазақстан атом электр станциялары" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (бұдан әрі - "Қазақстан атом электр станцияларя" ЖШС) базасында жобалық офис, бас тапсырыс беруші функцияларымен және болашақ АЭС акцияларының мемлекеттік пакеттерін иелену құқығы бар Қазақстан Республикасында АЭС салу жөніндегі құзыреттер орталығы құрылатын болады.

Перспективада атом энергетикасын дамыту жөніндегі күш-жігерді шоғырландыру үшін "Қазақстан атом электр станциялары" ЖШС базасында мамандандырылған атом-энергетикалық холдинг құрылады, онда қазақстандық АЭС-тердің тиісті жобалау және пайдаланушы ұйымдары біріктірілетін болады.

1. Энергетикалық қуаттарды дамыту:

Алматы облысында (ҚР БЭЖ-дің Оңтүстік аймағы) жобалық қуаттылығы 2400 МВт болатын бірінші АЭС салу;

ҚР БЭЖ-дің Оңтүстік аймағында жобалық қуаттылығы 2400 МВт-қа дейін екінші АЭС салу;

ШМР базасында жалпы қуаттылығы 1200 МВт-қа дейін АЭС салу⁵;

ҚР БЭЖ-дің перспективалы аймақтарының бірінде жобалық қуаттылығы 2400 МВт-қа дейін АЭС-ті орналастыру.

2. ШМР-ды пайдалану:

өңірлік ерекшеліктерді, жобаның сенімділігі мен экономикасына қойылатын талаптарды ескере отырып, ұлттық жағдайларда ШМР-ды қолдануға техникалық-экономикалық талдау жүргізу;

ШМР-ды әзірлеу мен жобалау бойынша ғылыми-зерттеу қызметіне қатысу;

ШМР орналастырылатын, оның ішінде ескірген жылу-электр станцияларын ауыстыру мүмкіндігін қоса алғанда, энергия тапшы өңірлерде және электр желілік инфрақұрылымы әлсіз дамыған өңірлердегі басым аудандарды айқындау.

3. Энергетикалық жоспарлау және инфрақұрылымдық интеграциялау:

генерацияның қазіргі жай-күйін, желілердің өткізу қабілетін, тұтынудың өсу сценарийлерін және жаңа қуаттарды орналастыруды бағалауды қамтитын ауқымды энергетикалық аудитті және қажеттіліктерді болжауды жүргізу. Бұл АЭС-ті орналастыруды және оларды ҚР БЭЖ-ге интеграциялауды негізді түрде жоспарлауға мүмкіндік береді;

жоғары кернеулі электр беру желілерін, қосалқы станцияларды және қосу инфрақұрылымын салу мен жаңғыртуды, сондай-ақ электр энергиясын өңірлер бойынша сенімді белу және оны ықтимал экспорттау үшін көліктік-желілік шешімдерді құруды қоса алғанда, ҚР БЭЖ-ді дамыту.

Атом өнеркәсібі

Атом өнеркәсібін дамыту - ұлттық өнеркәсіптік саясаттың басым бағыты және ол ресурстық базаны жүйелі нығайтуды, халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуді және озық технологияларды ендіруді көздейді.

Осы бағыт аясында даму екі негізгі стратегиялық тәсіл бойынша бағдарланатын болады:

1. Тұрақты және орнықты шикізат базасын қамтамасыз ету

Ұзақ мерзімді перспективада уранға ішкі сұранысты кепілдендірілген түрде қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ экспорттық позицияларды нығайту мақсатында мынадай басым іс-қимылдар іске асырылатын болады:

геологиялық әлеуеті жоғары, бұрын барланбаған уранды аумақтарды анықтауға бағытталған іздеу жұмыстарын жылына кемінде 2 жаңа перспективалы учаскеде жүргізу;

қорларды, өндіру технологиясын нақтылау және пайдалануға беруге дайындау үшін зерделенген кен орындарында геологиялық барлау жұмыстарын дамыту;

уран өндіруші кәсіпорындарды уранды жер асты ұңғымалық шаймалау технологиясы үшін негізгі реагент болып саналатын күкірт қышқылымен орнықты жабдықтауды қамтамасыз ету;

уранды өндіру мен өңдеудің жаңа баламалы әдістерін, сондай-ақ атом өнеркәсібінің шетелдік нарықтарға шығу перспективаларын пысықтау;

уранды қайта өңдейтін болашақ өндірістерді жүктемесін (конверсиялау, байыту, фабрикация) бірлескен кәсіпорындардағы қатысу үлесіне қарамастан, өндіруші кәсіпорындардан уран жеткізіп беру есебінен қамтамасыз ету;

болашақ АЭС-терді шикізатпен қамтамасыз ету үшін уранның стратегиялық резервін (ауқымдарын, резервті қалыптастыру көздерін және пайдалану сценарийлерін қоса алғанда) құрудың тұжырымдамалық тәсілдерін қалыптастыру және бекіту;

ұзақ мерзімде өз ресурстарынан барынша пайда алу және оларды келешек ұрпақ үшін сақтау мақсатында уран өндіруді кешенді реттеу және ресурстық базаны толықтыру есебінен энергетикалық ресурстарды тиімді әрі ұтымды пайдалану.

____________________

⁵ ҚР Ұлттық энергетика желісінің дамуын ескере отырып, экономикалық орындылығы кезінде

2. Қосылған құны жоғары ядролық отын циклінің жеткіліксіз буындарын қалыптастыру

Ядролық отын циклінің жеткіліксіз буындарын құру - технологиялық тәуелсіздікті арттырудың және ядролық материалдарды тереңірек қайта өңдеу моделіне біртіндеп көшудің қажетті шарты. Бұл бағыттағы негізгі тәсілдер мыналар болады:

МАГАТЭ ұсынымдарын және Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелерін ескере отырып, уранды конверсиялауды ықтимал жергілікті орнықтыру бойынша техникалық-экономикалық және құқықтық зерттеулер жүргізу;

таратпау режимінің талаптарын, МАГАТЭ ұсынымдарын және Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелерін ескере отырып, уранды байытуды ықтимал жергілікті орнықтыру бойынша техникалық-экономикалық және құқықтық зерттеулер жүргізу;

іргелі және қолданбалы ғылыми-зерттеу жұмыстарын және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар жургізу;

болашақ байыту кәсіпорындарында ықтимал қолдану үшін уранды байытудың озық технологияларын ендіру перспективасын зерделеу мен бағалауды жүргізу;

Қазақстанда салынуы жоспарланған реакторлар үшін ядорлық отын құрамдастарын – жылу бөлгіш элеметтер мен құрастырылымдар өндіруді жергілікті орнықтыру;

еліміздің әлемдік нарықтарға қатысуын кеңейту және олардағы орнын нығайту үшін ядролық отын циклін құру және оның жаһандық бағдарланған өндірістерге қатысуы есебінен жоғары технологиялық базаны дамыту.

Ядролық ғылым және қолданбалы технологиялар

Қазақстан Республикасында ядролық ғылым мен технологияларды дамыту ғылыми-техникалық базаны нығайтуды, зерттеу инфрақұрылымын жаңғыртуды, халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуді және медицинада, экология мен өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында ядролық технологияларды ендіруді, сондай-ақ АЭС салу жобаларын қоса алғанда, атом энергетикасын дамытуды ғылыми сүйемелдеуді қамтитын басым стратегиялық бағыт ретінде қарастырылады.

Жалпы, қазақстандық атом саласын дамыту "білім - ғылым - өндірісті" біріктіретін инновациялық жүйені қалыптастыра отырып, отандық ғылымды, бизнесті, өнеркәсіпті және халықаралық өзара іс-қимылды белсенді тарту арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Осы бағыт шеңберінде мынадай негізгі тәсілдерді іске асыру көзделеді:

1. Ғылымды қажет ететін аумақтарды қалыптастыру:

университет кампустарын, жатақханаларды және ғалымдарға арналған гест-хаустар салуды қамтитын атом энергиясын пайдалану саласында ғылым қалашықтарын және ғылыми-технологиялық парктер құру;

атом саласындағы объектілерді ғылыми-техникалық сүйемелдеу үшін заманауи зерттеу және зертханалық инфрақұрылым салу;

көп мақсатты жаңа зерттеу реакторын салу;

2050 жылға қарай атом саласындағы ғылыми жарияланымдардың жалпы санын 2020 - 2025 жылдардағы деңгеймен салыстырғанда 2,5 есеге, ал бірінші және екінші квартильдер (Q1-Q2) журналдарындағы мақалалар санын 2 еседен астамға ұлғайту.

2. Зерттеу инфрақұрылымын жаңғырту:

зерттеу реакторларын, эксперименттік қондырғылар мен зертханаларды реконструкциялау және қайта жарақтандыру;

"Токамак" кешенін кеңейту мен дамыту және оның базасында басқарылатын термоядролық синтез бойынша халықаралық зертхана құру, бұл - ядролық энергияның перспективалы және қауіпсіз көзін беретін процесс;

ядролық және нейтрондық физика саласында дәлдігі жоғары іргелі зерттеулер жүргізу үшін қолданылатын ультрасуық нейтрондар көзін әзірлеу және енгізу;

жақсартылған электрлік және физикалық сипаттамалары бар материалдар алу үшін кремнийді нейтрондық трансмутациялық қоспалау жөніндегі өнеркәсіптік учаске құру;

қауіпсіз сәулелөндіруші технологияларын пайдалана отырып, тамақ өнімдері мен ауыл шаруашылығы өнімдерін микробқа қарсы өңдеу және зарарсыздандыру үшін Тамақ өнімдерін радиациялық өңдеу орталығын құру;

ғылыми зерттеулерде, медициналық технологияларда және радиациялық өңдеуде қолдану мақсатында электрондарды үдеткіштерді өндіру учаскесін құру;

ядролық физиканы, радиациялық материалтануды, әртүрлі мақсаттағы радиоизотоптарды өндірудің ғылымды қажет ететін технологияларын дамыту және атом саласының мамандарын даярлау үшін циклотронды ғылыми- өндірістік кешен құру;

геологиялық үлгілердегі сирек жер металдарын (бұдан әрі - СЖМ) және платина тобы металдарын анықтау әдістемелерін әзірлеу және ендіру бойынша талдамалық зерттеулердің ғылыми-өндірістік әлеуетін кеңейту мақсатында СЖМ сынамаларын дайындау және талдамалық сынақтан өткізу корпусын құру;

бөлшектерді үдеткіштерге, реакторларға және басқа қондырғыларға арналған жабдықтарды әзірлеуге, дайындауға және сынауға мүмкіндік беретін тәжірибелік-өндірістік механикалық цех пен ШМР әзірлеу жөніндегі бюро құру;

материалдар мен бұйымдардың беріктігін, ақаулардың бар-жоғын және оларды бүлдірместен, талаптарға сәйкестігін тексеруді қамтамасыз ететін Бүлдірмейтін бақылау және сынау әдістері орталығын жаңғырту және кеңейту;

ядролық және термоядролық реакторларға арналған перспективалы материалдарды зерттеу мақсатында Қатты дененің радиациялық физикасының ғылыми-технологиялық орталығын құру;

ядролық қондырғылардың радиациялық төзімділігін, сенімділігін және пайдалану ресурсын арттыруға бағытталған атом энергетикасы мен реактор жасау үшін наноқұрылымдалған конструкциялық және функционалдық материалдарды жасау және қолдану сапасындағы технологиялық шешімдерді дамыту;

радионуклидтерді селективті алу, сұйық РАҚ-ты тазарту және атом саласы объектілерінің радиациялық және экологиялық қауіпсіздігі жүйелерінің тиімділігін арттыру үшін наноқұрылымдалған адсорбенттер мен мембраналық технологияларды дамыту;

иондаушы сәулелөндірудің өнеркәсіптік көздерін өндіруді кеңейту;

іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізу үшін жеделдетуші, радиациялық және детекторлық технологияларды дамыту.

3. Ядролық және радиациялық қауіпсіздікті ғылыми қамтамасыз етуді дамыту:

Ядролық инженерия жөніндегі құзыреттер орталығын құру, бұл атом энергетикасы саласын кейінгі перспективада өз дизайнымызбен АЭС әзірлеуге қол жеткізе отырып толыққанды дамытуға қажетті ғылыми-техникалық қызметтің негізгі бағыттарын дамытуды шоғырландыруға мүмкіндік береді.

АЭС жобаларын оның өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде, оның ішінде нормативтік құқықтық құжаттаманы әзірлеуде сүйемелдеу үшін атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалануды дамытуды ғылыми-техникалық қолдау құрылымын құру;

реакторлар жұмысының әртүрлі режимдерін реакторлық және реактордан тыс модельдеудің шоғырландырылған инфрақұрылымдық базасын қалыптастыру үшін ядролық реакторлардың қолданыстағы және перспективалы жобаларының Конструкциялық элементтерді сынақтан өткізу базасын құру;

ластанған аумақтарды зерттеп-қарауды жүргізу және оларды оңалтудың ғылыми-әдістемелік тәсілдерін әзірлеу;

климаттық өзгерістердің салдарын бағалау үшін ядролық, сейсмикалық және инфрадыбыстық әдістерді қолдану.

4. Ядролық қаруды таратпау саласындағы халықаралық міндеттемелерді орындау:

есептеу-талдау негіздемесімен және төмен байытылған уран отынын реакторлық сынақтан өткізумен расталған ИГР зерттеу реакторының сипаттамаларын сақтау шартымен оны төмен байытылған уран отынына конверсиялау;

бұрын зерттеу қондырғыларында пайдаланылған жоғары байытылған уранды сұйылту және иммобилизациялау бағдарламасын іске асыру.

5. Ядролық медицинаны және изотоптық өндірісті дамыту:

циклотрон кешенін пайдалануға беру және онкологиялық және басқа да аурулардың радиотерапиясында қолданылатын медициналық изотоптар өндірісін ұйымдастыру үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, қажетті изотоптар алу технологияларын игеру;

ғылыми зерттеулер жүргізу мен технологиялық пысықтауды қоса алғанда, зерттейтін атомдық реакторлар мен жеделдету инфрақұрылымын пайдалана отырып, нейтронмен қамту терапиясын дамыту;

медициналық және ғылыми мақсаттарда халықаралық нарықта үлкен сұранысқа ие кобальт-57 изотопын өндірудің көлемін ұлғайту;

онкологиялық ауруларды диагностикалау мен емдеуге арналған Тераностика орталығын құру.

Радиоактивті қалдықтар және пайдаланған ядролық отын

Жинақталған тарихи мұраны РАҚ көлемінің өсуін, сондай-ақ жаңа АЭС салудың басталуын ескере отырып, РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеудің кешенді тәсілін іске асыру көзделеді. Жүйе халықаралық ұсынымдардың, МАГАТЭ стандарттарының, қауіпсіздік саласындағы ұлттық басымдықтарды, қазіргі заманғы технологиялардың және ұзақ мерзімді перспективада қоршаған ортаға әсерді барынша азайту қағидатының негізінде құрылатын болады.

Осы бағытты дамыту мынадай негізгі тәсілдер бойынша жүзеге асырылады:

1. Нормативтік құқықтық және институционалдық қамтамасыз ету:

құқықтық анықтамаларды, қалдықтарды жіктеу өлшемшарттарын, қауіпсіз жұмыс істеу қағидаттарын қамтитын "Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу туралы" Қазақстан Республикасының Заңын қабылдау;

қалдықтарды есепке алу мен есептілігін қоса алғанда, қабылдау мен тасымалдаудан уақытша сақтауға, өңдеу мен түпкілікті көмуге дейінгі бүкіл өмірлік циклін үйлестіретін РАҚ-пен жұмыс істеу жөніндегі ұлттық операторды тағайындау;

радиациялық қауіптілік деңгейін, агрегаттың жай-күйін, сақтау мерзімін және кейіннен жұмыс істеу (қайта өңдеу, кондиционерлеу, көму) әдісін ескере отырып, халықаралық тәсілдерге негізделген РАҚ-ты жіктеудің ұлттық жүйесін ендіру;

жинақталған, жаңадан пайда болған және болжанатын қалдықтар туралы мәліметтерді көрсететін РАҚ тізілімін жасау. Тізілімде ядролық сынақтардың, уран өндіру мен өндеудің, ядролық қондырғыларды пайдаланудың, медициналық ұйымдар қызметінің қалдықтары, сондай-ақ көмір, мұнай-газ және техногендік радионуклидтермен байланысты өнеркәсіптің басқа да салаларында пайда болатын РАҚ туралы деректер қамтылады;

тиісті отандық технологияларды дамытудың орындылығы мен қолайлылығы ескеріле отырып, РАҚ-пен және ПЯО-мен қауіпсіз жұмыс істеу бойынша тұжырымдамалық тәсілдер әзірлеу.

2. Қалдықтармен жұмыс істеу инфрақұрылымын дамыту:

сұрыптаудың, кондиционерлеудің, цементтеудің және қалдықтарды қауіпсіз ораудың толық технологиялық циклін көздейтін РАҚ-ты қайта өндеу орталығын құру;

геологиялық, гидрогеологиялық және сейсмикалық талаптарға сәйкес РАҚ-ты сенімді және ұзақ мерзімді оқшаулауды қамтамасыз ететін көму пункттерін құру;

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттарының талаптарына және МАГАТЭ ұсынымдарына сәйкес РАҚ-ты сақтауға, тасымалдауға және көмуге арналған отандық өндіріс орамдары конструкцияларын аттестаттау мен бекіту үшін Контейнерлерді сертификаттық сынақтан өткізу орталығын құру;

жұмыс істеп тұрған РАҚ және ПЯО қоймаларын қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету;

уран өндіру кезінде пайда болатын радиоактивті ластанған топырақты жер бетіне жақын көмудің жергілікті пукттерін уран өндіретін кен орындарына жақын жерден құру.

3. РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеу жүйесін ғылыми-техникалық қамтамасыз ету:

көмудің ұлттық инфрақұрылымын кейіннен қалыптастыру үшін көп кедергілі инженерлік және табиғи жүйелерді зерттеуді қоса алғанда, РАҚ-ты қайта өңдеу, кондиционерлеу және ұзақ мерзімді оқшаулау саласында озық шешімдер құруға бағытталған ғылыми-технологиялық құзыреттерді дамыту;

бассейндік және құрғақ сақтау кезінде отын сипатын зерделеуді, сондай-ақ оны дайындау және кондиционерлеу технологияларын жетілдіруді қоса алғанда, энергетикалық бағдарламаны дамыту шеңберінде ПЯО-мен қауіпсіз және тиімді жұмыс істеуді қамтамасыз ететін ғылыми жұмысты қалыптастыру;

мамандар даярлауды, технологияларды жетілдіруді және отын циклінің ұзақ мерзімді міндеттерін шешу үшін құзыреттер қалыптастыруды қоса алғанда, ядролық қондырғылардың барлық типтерінің - энергетикалық және зерттеу ядролық қондырғыларының ПЯО-мен жұмыс істеу саласында ұлттық ғылыми- инженерлік базаны дамыту;

Қазақстанның халықаралық пилоттық жобалар мен ғылыми бағдарламаларға қатысуын қоса алғанда, саланы дамытудың ықтимал ұзақ мерзімді бағыты ретінде ПЯО-ны қайта өңдеудің перспективалы технологияларын зерттеуді қолдау және тұйық ядролық отын циклінің әлеуетін бағалау;

ұлттық жобаларды тәуелсіз бағалау үшін, білім алмасу мен халықаралық қауіпсіздік және таратпау нормаларына сәйкестігін қамтамасыз ету үшін МАГАТЭ мен жетекші зерттеу ұйымдарының сарапшыларын тартуды қоса алғанда, халықаралық ғылыми-техникалық өзара іс-қимылды күшейту.

4. Экологиялық қауіпсіздік және радиациялық қорғау

атом энергиясын пайдалану объектілерінде және өзге де радиациялық қауіпті объектілерде радиациялық мониторинг жүйелерін құру, ендіру және қолдау;

Кешенді дозиметрия орталығын құру және радиациялық мониторингтің ұлттық жүйесін дамыту, бұл апатты дозиметрияның әдістемелік базасын және саланың радиациялық қауіпті объектілерінде мониторинги топтастыру мен дамытуға мүмкіндік береді;

тарихи қызмет нәтижесінде ластанған аумақтарды қалпына келтіру бағдарламаларын әзірлеу;

РАҚ пен ПЯО-ны сақтау, қайта өңдеу және көму кезінде табиғи және жасанды кедергілерді қамтитын көп кедергілі қорғау;

жоғары активті қалдықтарды қайта өңдеу, залалсыздандыру, кондиционерлеу және ауыртпалықты азайту технологиясы арқылы қалдықтар көлемін азайту;

экологиялық қауіпсіздік, радиациялық қорғау және РАҚ-пен жұмыс істеу бөлігінде МАГАТЭ халықаралық стандарттарын қатаң сақтау.

5. Ақпарат беру-түсіндіру жұмысы:

қазіргі заманғы АЭС-тің қауіпсіздігі және қалдықтармен жұмыс істеу туралы жүйелі ақпарат беру-түсіндіру жұмысын жүргізу;

сенімді арттыру үшін тәуелсіз сарапшыларды, ғылыми қоғамдастық өкілдерін және халықаралық ұйымдарды тарту;

ықтимал орналастыру алаңдарына жақын жердегі жергілікті қауымдастықтармен диалог ұйымдастыру.

Ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздік

1. Мемлекеттік реттеу, қадағалау және халықаралық міндеттемелер:

ұлттық заңнаманы халықаралық стандарттарға және талаптарға сәйкестендіру;

ядролық объектілерге байланысты апатты жағдайларға ден қою жоспарлары мен жүйелерін әзірлеу;

ядролық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бөлігінде Комитетті күшейту және оған АЭС құрылысының аяқталу кезеңіне қарай МАГАТЭ ұсынымдарына және Ядролық қауіпсіздік туралы конвенцияның талаптарына сәйкес тәуелсіз мемлекеттік орган мәртебесін беру.

2. Қауіпсіздікті техникалық және инфрақұрылымдық қамтамасыз ету:

құқық қорғау органдарын талдамалық тұрғыдан қолдау үшін Ядролық криминалистика орталығын құру;

халықаралық тәжірибе үлгісімен ядролық объектілердегі жағдайды нақты уақытта қадағалап отыратын Ядролық және радиациялық оқыс оқиғаларға жедел мониторинг және ден қою орталығын құру;

қауіпсіздікті қамтамасыз етудің заманауи технологияларын ендіру, халықаралық ұсынымдар мен Ядролық материалдарды физикалық қорғау туралы конвенцияның міндеттемелерін және оған енгізілген түзетуді орындау мақсатында халықаралық ынтымақтастыққа негізделген физикалық қорғау жүйелерін жаңғырту, ол қауіп-қатерлерге бағдарланған тәсілге, көп деңгейлі қорғауға, рұқсатсыз әрекеттердің алдын алуға және әрекет етуге дайындықты қамтамасыз етуге негізделген ядролық материалдар мен ядролық қондырғыларды физикалық қорғаудың тиімді ұлттық жүйесін қолдауға мүмкіндік береді;

Семей ядролық қауіпсіздік аймағын құру: құқықтық мәртебесін бекіту, шекарасын белгілеу және тұрақты мониторинги қамтамасыз ету;

Қазақстан Республикасының радиоэкологиялық атласын жасау;

Ядролық сынақтарға жан-жақты тыйым салу туралы шартты қолдауға бақылау жүргізу, жаңа сейсмикалық және инфрадыбыстық станциялар (табиғи және техногендік жер сілкіністерін мониторингтеудің дәлдігін арттыруға, геодинамикалық процестерді зерделеуге және атом саласының болашақ объектілері үшін сейсмикалық қауіп-қатерлерді төмендетуге мүмкіндік береді) салуды және Ұлттық деректер орталығын дамытуды қоса алғанда, қолданыстағы ұлттық байқау желісін реконструкциялау және кеңейту;

арнаулы далалық мобильді радиоэкологиялық зертханалар паркін құру, бұл ядролық мұра объектілеріне түгендеу жүргізуге және еліміздің әрбір өңіріне тән қоршаған орта объектілерінің ағымдағы радиоэкологиялық жай-күйі туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді;

қорғалатын атом энергиясын пайдалану объектілерін сыртқы және ішкі қатерлерден қорғау және оларға ден қою күштерін күшейту;

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы 19 тамыздағы № 467 қаулысымен бекітілген Ядролық және радиациялық аварияларға ден қоюдың ұлттық, жоспарына сәйкес авариялық жағдайларға ден қою күштерін күшейту;

иондаушы сәулелөндірудің мемлекеттік эталондарын құру және қолдау, оның ішінде техникалық база мен инфрақұрылымды дамыту, АЭС-тің өмірлік циклін метрологиялық сүйемелдеуді қамтамасыз ету, сондай-ақ халықаралық метрологиялық ынтымақтастық арқылы атом саласын метрологиялық қамтамасыз етудің қазіргі заманғы ұлттық жүйесін қалыптастыру.

Атом энергетикасын дамыту бағдарламасындағы өндірісті жергілікті орнықтыру және қазақстандық қамтуды дамыту

Қазақстан Республикасының атом саласындағы жергіліктендіру әлеуетін және қазақстандық қамтуды дамытуды іске асыру мақсатында мынадай тәсілдер жүзеге асырылады:

1. Жергілікті орнықтыруды жүйелі түрде үйлестіру:

атом саласында жергілікті орнықтыру және қазақстандық қамтуды дамыту бойынша тиісті жоспарлау құжатын әзірлеу және іске асыру;

өнім берушілердің орталықтандырылған тізілімін жүргізу;

отандық компаниялардың өндірістік әлеуетін бағалаудың айқын тетіктерін өндіру;

өнімдер мен көрсетілетін қызметтердің ядролық қауіпсіздік талаптарына, сондай-ақ халықаралық және ұлттық стандарттарға сәйкестігін міндетті сертификаттау.

2. Қазіргі өндірістерді жаңғырту және бейімдеу:

құрылыс, металлургия, машина жасау, химия және өзге де кәсіпорындарды атом саласының халықаралық және ұлттық стандарттарына сәйкес келетін өнім шығару үшін техникалық қайта жарақтандыруды жүргізу;

аса маңызды жүйелердің құрамдастарын - электр жабдықтарын, кабель трассаларын, құбырларды, қауіпсіздік, энергиямен жабдықтау жүйелерін және басқаларын әзірлеу және жергілікті орнықтыру.

3. Жаңа өндірістер мен бірлескен кәсіпорындар құру:

атом саласының қажеттіліктеріне арналған жабдықтар, металл конструкциялар, жылу оқшаулағыштар, коррозияға қарсы жүйелер және басқа да өндіріс түрлерін шығару үшін халықаралық технологиялық серіктестермен бірлескен өндірістерді ұйымдастыру;

құрылыс материалдары, радиацияға төзімді (қалың қабырғалы болат, өте берік бетон, отқа төзімді материалдар) және басқа да материалдар өндірістерін құру;

АЭС жабдықтарына өмірлік циклдің бүкіл кезеңінде техникалық қызмет көрсетуді қамтамасыз ететін мамандандырылған сервистік және инжинирингтік орталықтар құру.

Кадрлар даярлау

Атом саласындағы ауқымды трансформациялау және ядролық объектілерді салу бойынша ұзақ мерзімді жобаларды іске асыру жағдайында кадрларды даярлаудың орнықты, заманауи және икемді жүйесін қалыптастыру мемлекеттік саясаттың басымдығына айналады.

Осы Стратегия шеңберінде атом саласының кадрлар даярлау жүйесін кешенді дамыту жоспарланып отыр, ол мынадай тәсілдерді көздейді:

1. Стратегиялық кадрлық жоспарлау және даярлау сапасы:

бастапқы кезеңдерде бұрыннан бар білім беру, ғылыми және салалық бағдарламаларға сүйене отырып, кадрлар даярлау жүйесін кезең-кезеңмен дамыту, кейіннен МАГАТЭ және вендор елдердің ұсынымдарын ескере отырып, атом саласы үшін кадрлар даярлау бойынша жаңа бағдарламаларды кеңейту және іске асыру;

кәсіби стандарттарды әзірлеу және жаңарту, білім беру бағдарламаларын салалық талаптар мен технологиялық сын-қатерлерге бейімдеу;

құзыреттерді тәуелсіз бағалауды, персоналды аттестаттау және салалық білім беру бағдарламаларын салалық аккредиттеу жүйелерін енгізу;

құзыреттерді шоғырландыру және білімді жинақтау мақсатында Қазақстан Республикасы атом энергетикасының кадрларын даярлаудың оқу-жаттығу орталығын құру.

2. Білім беру инфрақұрылымын дамыту:

ядролық, инженерлік және энергетикалық бағыттар бойынша даярлау бағдарламаларын іске асыратын жетекші техникалық жоғары оқу орындарын қолдау және дамыту;

саланың басым бағыттары бойынша мамандар даярлау үшін мемлекеттік білім гранттарының санын ұлғайту;

ядролық технологиялар саласында танылған халықаралық тәжірибесі бар шетелдік жоғары оқу орындарының филиалдарын кеңейту;

салалық институттар базасында өнеркәсіптік реакторлар мен ШМР тренажерлерін құру;

сынақ стендтерінде және зерттеу реакторларында, жетекші ғылыми және өндірістік ұйымдарда мамандарды практикалық даярлау.

3. Қайта даярлау және біліктілікті арттыру бағдарламалары:

ядролық объектілер орналасқан өңірлерде орта буын мамандарын даярлауға арналған колледждер құру және дамыту;

мемлекеттің заңнамасына және МАГАТЭ ұсынымдарына сәйкес қызметі ядролық объектілердің жұмыс істеуінің жекелеген аспектілерімен ұштасатын мүдделі мемлекеттік органдардың өкілдерін қоса алғанда, инженерлік-техникалық мамандардың, сондай-ақ саланың қадағалау және уәкілетті органдары қызметкерлерінің біліктілігін арттыру.

4. Халықаралық білім беру ынтымақтастығы:

саланың жетекші елдерінің бейінді жоғары оқу орындарымен және ұйымдарымен бірлескен білім беру бағдарламаларын және академиялық алмасуды іске асыру, оның ішінде "Болашақ" бағдарламасы бойынша шетелдік университеттерде атом энергетикасы бағыттары бойынша оқыту;

жұмыс істеп тұрған АЭС-терде және шетелдік серіктестердің бейінді зерттеу орталықтарында тағылымдамалар ұйымдастыру.

Цифрлық трансформациялау және ақпараттық қауіпсіздік

Цифрлық трансформациялау және ақпараттық қауіпсіздік өзара байланысты және олардың жиынтығы қазіргі кездегі саланы орнықты әрі қауіпсіз дамытудың негізгі факторларын білдіреді. Аса маңызды ақпараттық инфрақұрылымның сенімді қорғаусыз цифрлық шешімдерін дамыту қосымша қауіп-қатерлер тудырады, ал айқын, формальды және цифрланған процестерсіз ақпараттық қауіпсіздіктің тиімді жүйесін құру мүмкін болмайды.

1. Саланы цифрлық трансформациялау

Атом саласы қызметтің өзара байланысқан әртүрлі бағыттарын қамтиды, олардың дамуы арқылы саланың құрылымы кеңейтіліп, тұжырымдамалық және технологиялық шешімдермен, инфрақұрылыммен, объектілермен және ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы құзыреттермен толықтырылады.

Мұндай көп құрамдас және перспективалы сала процестерді тиімді басқаруды, ашықтықты және қабылданатын шешімдердің сапасын арттыруды қамтамасыз ететін кешенді цифрлық трансформацияауға өтуді талап етеді.

Осыған байланысты заңнаманың және Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелерінің талаптарын сақтай отырып, мынадай тәсілдер іске асырылатын болады:

өнімдер мен көрсетілетін қызметтерді сертификаттауды, өнім берушілер тізілімін жүргізуді, қазақстандық қамтуды есепке алу мен мониторингтеуді көздейтін бірыңғай салалық портал құру;

ауқымды ақпаратпен жұмыс, салалық ақпаратты модельдеу және талдау бойынша деректердің бірыңғай моделін және цифрлық платформаны қалыптастыру үшін қажетті салалық деректердің бірыңғай цифрлық архитектурасын құру;

Деректерді өндеу орталығын және жасанды интеллектіні әзірлеу мен қолдану бойынша зертхана құру;

нақты іс-шараларды көрсете отырып, атом саласының жекелеген бағыттары жөніндегі процестерді цифрландыру бойынша жоспарлаудың тиісті құжатын әзірлеу және іске асыру.

2. Ақпараттық қауіпсіздік

Ақпараттық қауіпсіздік - басқарудың автоматтандырылған жүйелеріне, радиациялық бақылауға, физикалық қорғау жүйелеріне және ядролық материалдар логистикасына қатысты әлемде артып келе жатқан қиберқауіптерді ескере отырып, атом саласындағы қатерлердің алдын алудың негізгі шарты.

Ықтимал кибершабуылдардың салдарын барынша азайту үшін мынадай тәсілдер кешені көзделеді:

атом саласы объектілерінің қорғалған цифрлық инфрақұрылымын өндіру;

аса маңызды жүйелерді тұрақты мониторингтеу, өнім берушілерге аудит жүргізу, объектілерді санаттау, киберқауіптерді сценарийлік модельдеу;

салалық Ақпараттық қауіпсіздіктің оқыс оқиғаларына ден қою орталығын ұйымдастыру және өнеркәсіптік ақпараттық қауіпсіздік бойынша кадр резервін қамтамасыз ету;

халықаралық міндеттемелерді орындау және қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы МАГАТЭ ұсынымдарына, сондай-ақ халықаралық стандарттармен үндескен тиісті ұлттық стандарттарға сәйкестікті қамтамасыз ету;

Қазақстан Республикасының ақпараттық қауіпсіздік саласындағы заңдарын және басқа да нормативтік құқықтық актілерін сақтау.

Сондай-ақ атом саласын орнықты дамытуды арттыру үшін ядролық технологиялар мен ақпараттық қауіпсіздік мамандарының құзыретін біріктіріп, кадр әлеуетін арттыру қажет. Нәтижесінде атом саласын орнықты дамыту мен техногендік және кибероқиғалар қауіп-қатерлерін азайтуды қамтамасыз ететін біртұтас қорғау жүйесі қалыптастырылатын болады.

4. Қорытынды

Осы Стратегияны қабылдау және іске асыру Қазақстан Республикасын жоғары технологиялық экономиканы қалыптастыруға және климаттық мәселелерді шешуге үлес қосуға ықпал ете отырып, өңірдің технологиялық көшбасшыларының қатарына шығарады.

Атом энергетикасын дамыту және заманауи әрі қауіпсіз атом энергетикалық технологияларын кеңінен енгізу парниктік газдардың техногендік шығарындыларын қысқарту жөніндегі міндеттемелерді орындауға ықпал ете отырып, көмірсутек көздеріне тәуелділікті бір мезгілде азайта отырып, өнеркәсіп пен Қазақстан халқы үшін электр энергиясын сенімді және тұрақты жеткізуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

2050 жылға қарай Қазақстан Республикасында кемінде үш АЭС жұмыс істейтін болады. Электр энергиясын тұтынудың болжамды өсуін ескере отырып, төртінші станцияны салу жөніндегі жобаны іске асыру көзделген, бұл экономика мен халықтың сенімді және экологиялық таза энергияға өсіп келе жатқан қажеттіліктерін толық жабуға мүмкіндік береді.

Технологиялық және экономикалық орындылықты ескере отырып, сондай-ақ пайдаланудан шығатын көмір станцияларын тиісті атом қуаттарымен алмастыру үшін елдің жарамды өңірлерінде ШМР базасында атом электр станцияларын салу жолдары да қарастырылатын болады. Мұның бәрі экономиканың энергетикалық секторын әртараптандыруға және еліміздің энергетикалық қауіпсіздігі мен тәуелсіздігін едәуір арттыруға мүмкіндік береді.

Уран өнеркәсібін және ядролық отын циклінің негізгі кезеңдерін дамыту елдегі уран өндірудің оңтайлы көлемін, сенімді ресурстық базаны және отандық атом энергетикасының қажеттіліктері үшін стратегиялық отын қорын қамтамасыз етуге, сондай-ақ уран ресурстарын Қазақстан Республикасы халқының игілігі үшін неғұрлым ұтымды пайдалануға және қосылған құны жоғары, оның ішінде экспортқа бағдарланған жоғары шекті өнімді шығаруды игеруге мүмкіндік береді.

Ұлттық операторды айқындауды, нақты нормативтік құқықтық және дамыған инфрақұрылымдық базаны құруды көздейтін РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеудің заманауи және тиімді жүйесін құру РАҚ-тың Қазақстан Республикасының халқы мен экологиясына теріс әсерін едәуір төмендетуге, оларда түпкілікті оқшаулау мәселесін шешуге, РАҚ-пен және ПЯО-мен жұмыс істеу объектілерін жүйелөндіруді және сапалы мониторингтеуді қамтамасыз етуге, сондай-ақ құнды энергетикалық ресурс ретінде, оның ішінде сақталуда тұрған БН-350 реакторының ПЯО-сы үшін ПЯО-мен жұмыс істеу саясатын іске асыруға мүмкіндік береді.

Ғылымды және ғылыми-техникалық базаны дамыту атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы Қазақстан Республикасының ғылыми- инновациялық әлеуетін едәуір арттыруға, оның ішінде тіршіліктің өзге де салаларында пайдаланылатын жаңа буын реакторларын құру, термоядролық энергетиканы және радиациялық технологияларды дамыту саласында зерттеулерді қоса алғанда, озық ядролық технологияларды ілгерілетуді қамтамасыз етуге, ұлттық экономиканың бірқатар секторларында тиімді ядролық технологияларды дамытудың өкілді отандық ғылыми-техникалық қолдауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Ядролық медицинаны дамыту денсаулық сақтауда инновациялық ядролық технологияларды енгізу, радиофармпрепараттар өндірісін, сондай-ақ сәулелік терапияның инновациялық әдістерін кеңейту арқылы азаматтардың өмір сүру сапасы мен орташа ұзақтығын арттыруға тікелей жәрдемдеседі.

Нормативтік құқықтық және институционалдық базаны дамыту уәкілетті мемлекеттік органдардың құрылымдарын нығайтуға, атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы қызметті сапалы бақылау мен қадағалауды қамтамасыз етуге, нормативтік құқықтық базаны үйлестіруге және жетілдіруге, халықаралық шарттар мен конвенциялар ережелерінің орындалуын бақылауға мүмкіндік береді, бұл генерация объектілерінің және атом энергиясын пайдаланудың өмірлік циклінің бүкіл кезеңінде қауіпсіздіктің ең жоғары деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Кадрларды даярлаудың орталықтандырылған ұлттық жүйесін құру атом саласын, сондай-ақ оған іргелес салалар мен өнеркәсіп саласын отандық жоғары білікті кадрлардың қажетті санымен қамтамасыз етуге, көптеген тиісті мамандықтар бойынша білім беру процесін айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді.

Жоғарыда айтылғандармен қатар, осы Стратегияның негізгі іс-шараларын іске асыру еліміздің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, өндірісті жергіліктендіруге және технологияларды трансферлеуге және көрсетілетін қызметтерді экспорттауға, отандық өндірісті дамыту және жаңа жұмыс орындарын ашуды қолдау есебінен елеулі экономикалық пайда алуға жәрдемдесетін болады.

Жалпы, атом саласын дамыту энергетикалық қауіпсіздікті және халықаралық климаттық міндеттемелерді орындауды қамтамасыз етіп қана қоймай, тұрақты экономикалық өсуге елеулі үлес қосады. Оны дамыту инвестицияларды ауқымды тартуды, өнеркәсіпті жаңғыртуды және өңірлерді дамытуды қамтамасыз етеді, жоғары технологиялық экспорттың үлесін арттырады, сондай-ақ салық түсімдері мен жалпы ішкі өнімнің өсуі есебінен мемлекеттің қаржылық дербестігін нығайтады.

Об утверждении Стратегии развития атомной отрасли Республики Казахстан до 2050 года

Указ Президента Республики Казахстан от 15 апреля 2026 года № 1233.

ПОСТАНОВЛЯЮ:

1. Утвердить прилагаемую Стратегию развития атомной отрасли Республики Казахстан до 2050 года.

2. Правительству Республики Казахстан, государственным органам, непосредственно подчиненным и подотчетным Президенту Республики Казахстан, а также центральным государственным и местным исполнительным органам принять меры, вытекающие из настоящего Указа.

3. Контроль за исполнением настоящего Указа возложить на Администрацию Президента Республики Казахстан.

4. Настоящий Указ вводится в действие со дня его подписания.

Президент Республики Каахстан

К. Токаев

УТВЕРЖДЕНА Указом Президента Республики Казахстан от 15 апреля 2026 года № 1233

СТРАТЕГИЯ
развития атомной отрасли Республики Казахстан до 2050 года

Содержание

1. Введение

2. Анализ текущей ситуации

3. Основные положения: цели и принципы, видение и подходы к развитию атомной отрасли

4. Заключение

1. Введение

Стратегия развития атомной отрасли Республики Казахстан до 2050 года (далее - Стратегия) представляет собой долгосрочный программный документ, определяющий цели, подходы и приоритетные направления государственной политики в области мирного использования атомной энергии. Она разработана с учетом глобальных тенденций и внутренних вызовов, направлена на обеспечение национальной энергетической безопасности и устойчивого экономического роста, развитие высокотехнологичных производств и выполнение международных климатических обязательств.

По прогнозам Международного энергетического агентства к 2050 году мировое потребление электроэнергии удвоится. Такой рост обусловлен целым рядом факторов: демографическим и экономическим развитием, ускоренной индустриализацией, электрификацией транспорта, а также масштабным расширением энергоемкой цифровой инфраструктуры. В условиях столь стремительного роста спроса на энергию страны корректируют свои энергетические стратегии, реализуют новые проекты и наращивают энергетический потенциал.

В этом контексте, в настоящее время в мире пересматривается роль атомной электростанции (далее - АЭС) как надежного источника базовой чистой энергии, способствующего долгосрочной энергетической безопасности.

На втором Международном саммите по ядерной энергетике, прошедшем в Париже в марте 2026 года, международное сообщество подчеркнуло, что гражданская атомная энергетика является важным фактором развития, способствует укреплению экономики и технологической независимости, а также повышает конкурентоспособность стран, создает рабочие места и стимулирует внедрение современных технологий.

Также в условиях глобальных усилий по борьбе с климатическими изменениями атомная генерация рассматривается как надежный и экологически чистый источник энергии. Казахстан, являясь участником Парижского соглашения, взял на себя обязательства по достижению углеродной нейтральности к 2060 году, и развитие атомной энергетики рассматривает как один из ключевых инструментов государственной политики.

В сфере энергетики атомная генерация рассматривается как важная составляющая обеспечения энергетической безопасности и устойчивого покрытия растущего спроса на электроэнергию. Одновременно в экологическом направлении она выступает эффективным механизмом снижения углеродного следа и достижения углеродной нейтральности. Также в контексте промышленного и технологического развития атомная энергетика является драйвером формирования национальной атомной индустрии, стимулирования смежных производств и повышения уровня локализации технологий.

В мировой практике развитие атомной энергетики является ключевым направлением атомной индустрии, вокруг которого выстраивается развитие полноценной отрасли. Особое значение придается комплексному развитию научных исследований, внедрению прикладных ядерных технологий, подготовке высококвалифицированных кадров, рациональному использованию урановых ресурсов, совершенствованию технологий ядерного топливного цикла, обеспечению радиационной безопасности, а также развитию смежных отраслей экономики.

На международной арене Казахстан зарекомендовал себя как ответственный и надежный партнер, занимая лидирующие позиции по объемам добычи природного урана, содействуя укреплению глобальной ядерной безопасности через размещение Банка низкообогащенного урана Международного агентства по атомной энергии (далее - МАГАТЭ), добровольно отказавшись от ядерного арсенала, а также последовательно поддерживая режим нераспространения ядерного оружия.

Системный подход к развитию атомной отрасли необходим для эффективного использования имеющегося потенциала, преодоления институциональных и технологических барьеров, а также интеграции в глобальные технологические процессы. Международный опыт показывает, что устойчивое развитие атомной отрасли требует наличия долгосрочной стратегии, согласованной с общенациональными приоритетами и подкрепленной государственной поддержкой.

Данная Стратегия является логическим продолжением ключевых решений, принятых на высшем государственном уровне. В конце 2024 года на республиканском референдуме была выражена общественная поддержка строительства АЭС. Учитывая национальные интересы и особенности развития нашей страны, проведение референдума обеспечило широкий общенациональный диалог и стало ярким примером реализации принципа "слышащего государства".

Впоследствии, в начале 2025 года руководством страны было поручено сформировать стратегический документ, предусматривающий долгосрочные подходы к развитию атомной отрасли, тем самым определяя данную отрасль стратегическим направлением развития Республики Казахстан.

В этой связи приоритетными задачами обозначены развитие атомной энергетики, промышленности и науки, внедрение в экономику современных, эффективных и безопасных ядерных технологий.

В целях институционального обеспечения государственной политики в атомной отрасли в марте 2025 года создано Агентство Республики Казахстан по атомной энергии - уполномоченный государственный орган, непосредственно подчиненный и подотчетный Президенту страны.

С учетом вышеизложенного реализация Стратегии позволит сформировать в Казахстане современный и устойчивый ядерный кластер, интегрированный в мировую ядерную экосистему, и станет важным элементом обеспечения энергетической и технологической независимости страны.

2. Анализ текущей ситуации

Казахстан располагает значительным потенциалом для формирования конкурентоспособной атомной отрасли, что в контексте глобальных энергетических и климатических вызовов приобретает стратегическое значение.

На сегодня Казахстан обладает одними из крупнейших в мире разведанными запасами урана, развитой инфраструктурой по его добыче и переработке, производством ядерного топлива, мощной научно-исследовательской и технологической базой, а также опытом эксплуатации ядерных установок и квалифицированными специалистами. Эти ресурсы формируют прочный фундамент для запуска и развития национальной ядерной энергетической программы.

С учетом национального потенциала и стратегической потребности требуется выстраивание системного институционального и инфраструктурного развития атомной сферы для перехода к полноценной отрасли.

Для развития национальной атомной отрасли в целом рассматривается возможность создания ядерных кластеров с развитием атомной энергетики и промышленности, ядерной науки и прикладных ядерных технологий, систем обращения с отходами и обеспечения безопасности, а также комплексной подготовки отечественных высококвалифицированных кадров и создания новых рабочих мест.

Атомная энергетика

На сегодня атомная энергетика вновь выходит на передний план как надежный, предсказуемый и высокоэффективный источник базовой генерации, способный обеспечивать стабильное электроснабжение на протяжении многих десятилетий.

По данным МАГАТЭ на начало 2026 года в 31 стране мира эксплуатируются 413 ядерных реакторов совокупной мощностью 377 ГВт, еще 69 блоков находятся в стадии строительства. География проектов охватывает как развитые, так и развивающиеся государства.

Рисунок 1. Реакторы в процессе строительства в разбивке по странам

Также большинство стран рассматривают, планируют или начинают программы развития атомной энергетики. К примеру, такие страны, как Польша, Узбекистан, Саудовская Аравия, Кувейт, Катар, Иордания, Индонезия и другие находятся на стадии разработки национальных программ атомной энергетики, тогда как Турция, Египет и Бангладеш уже приступили к строительству своих первых АЭС.

Европейская комиссия признала, что проводившаяся в ряде европейских стран политика поэтапного отказа от гражданской атомной энергетики была стратегической ошибкой. В связи с этим Европейский союз предпринимает шаги по пересмотру своей политики, включая создание специализированных финансовых механизмов, направленных на поддержку инвестиций в инновационные и безопасные ядерные технологии.

Дополнительным подтверждением глобального курса стало подписание более чем 20 странами на климатической конференции СОР28 Декларации о троекратном увеличении объемов атомной генерации к 2050 году, к которой Казахстан присоединился в 2024 году.

Для Казахстана выбор в пользу атомной энергетики обусловлен не только глобальными тенденциями, но и объективными внутренними вызовами, связанными с необходимостью диверсификации источников надежной базовой генерации и дефицитом генерирующих мощностей.

Согласно Прогнозному балансу электрической энергии и мощности в Единой электроэнергетической системе Республики Казахстан (далее - ЕЭС РК) на 2026 - 2032 годы дополнительная потребность в мощности с учетом прогнозного резерва может составить порядка 2 660 МВт в 2032 году.

Нехватка электроэнергии особенно ощущается в южных и западных регионах. Для обеспечения устойчивости энергосистемы необходим системный и поэтапный подход, предусматривающий строительство нескольких АЭС с учетом региональных особенностей.

Параллельно требуется масштабная модернизация и развитие сетевой инфраструктуру. Для полноценной интеграции новых атомных мощностей в ЕЭС РК потребуется строительство высоковольтных линий электропередач, подстанций, элементов сетевого подключения и объектов транспортной логистики.

Важно отметить, что развитие атомной энергетики дает стране не только энергетические, но и значимые социально-экономические эффекты. Масштабные строительные и промышленные проекты стимулируют развитие смежных отраслей - точного машиностроения, металлургии, производства строительных и электротехнических материалов. Создаются тысячи рабочих мест как на этапах строительства (до 10 тысяч человек на пике строительства одной АЭС), так и в инженерных, научных, образовательных и сервисных структурах. Повышается квалификация национальных кадров, укрепляется экспортный потенциал, активизируется региональное развитие.

Для достижения этих целей Казахстан располагает прочной научно- технической базой и уникальной институциональной памятью в области атомной энергетики. С 1973 по 1999 годы в городе Актау успешно эксплуатировался первый в мире энергетический реактор на быстрых нейтронах БН-350, обеспечивавший не только выработку электроэнергии и тепла, но и опреснение морской воды, а также проведение прикладных научных исследований.

Начиная с 1990-х годов в стране велась базовая подготовительная работа по теме возможного строительства АЭС, проведены тематические исследования, действует Межведомственная комиссия по вопросам развития атомной отрасли. В 2018 - 2019 годах завершены серии исследований, в результате которых были определены потенциальные районы, типы реакторных технологий и целевые параметры мощности АЭС. Полученные данные были подтверждены международным техническим консультантом - японским консорциумом "The Japan Atomic Power Company"/"Marubeni Utility Services, Ltd.". В 2022 году работы были актуализированы при участии казахстанских исследовательских институтов.

В 2023 году в рамках миссий INIR¹ и SEED² МАГАТЭ международные эксперты положительно оценили проведенные исследования, и принятые технические решения подтвердили высокий уровень готовности Казахстана к развитию атомной энергетической программы.

На основании результатов исследований и с учетом отчета экспертов МАГАТЭ в декабре 2024 года Жамбылский район Алматинской области был утвержден в качестве места размещения АЭС. Выбраны современные реакторные технологии поколения III+, которые характеризуются высокой надежностью и современной системой безопасности, включая механизмы пассивной защиты, способные выполнять ключевые функции без участия оператора и внешнего электропитания. Проектные решения учитывают международный опыт, в том числе уроки, извлеченные из аварии на АЭС "Фукусима-Дайичи" в Японии, и предусматривают специальные меры для предотвращения распространения радиоактивных материалов даже при маловероятных тяжелых запроектных авариях.

Сегодня также проявляется интерес к малым модульным реакторам (далее - ММР) в контексте поиска решений для энергоснабжения отдаленных населенных пунктов, малых городов, промышленных и горнодобывающих объектов, а также для возможного замещения выводящихся из эксплуатации угольных станций. Международный опыт показывает, что высокая степень масштабируемости и гибкость размещения делают ММР востребованным - на конец 2025 года в мире ведется разработка более 80 проектов ММР.

_____________________________________________________________________

¹ INIR - Integrated Nuclear Infrastructure Review интегрированная оценка ядерной инфраструктуры

² SEED - Site and External Events Design Review Service услуги по оценке дизайна площадки и учета внешних событий

Атомная промышленность

Атомная промышленность является одной из ключевых отраслей экономики Казахстана, формирующей технологическую основу национального ядерного кластера. Она охватывает основные стадии дореакторной части ядерного топливного цикла, включая добычу и переработку урана, производство урановых таблеток и компонентов ядерного топлива, а также выпуск тепловыделяющих сборок.

Рисунок 2. Состояние и перспективы развития дореакторной части ядерно- топливного цикла в Казахстане

Важно отметить, что сегодня порядка 80 -90% мировой добычи урана приходится на менее чем 10 стран. Более того, согласно отчету ведущей мировой консалтинговой фирмы UxC³, рынок урана демонстрирует тенденцию роста спроса на природный уран, который начинает превышать предложение.

Рисунок 3. Прогноз спроса и предложения на урановом рынке (млн фунтов U₃О₈)⁴

³ Uranium Market Outlook

⁴ Данные Uranium Market Outlook, UxC,2024

За годы независимости объем добычи урана в Казахстане вырос порядка 30 раз с 0,8 тыс. тонн до 23 тыс. тонн. Это позволило стране стать мировым лидером по добыче урана и укрепить свои позиции как надежного поставщика на международном рынке. Добыча осуществляется на 14 предприятиях, расположенных в Кызылординской, Туркестанской, Северо-Казахстанской и Акмолинской областях, 12 из которых являются совместными предприятиями акционерного общества "Национальная атомная компания "Казатомпром" с зарубежными партнерами из Китайской Народной Республики, Российской Федерации (далее - Россия), Франции, Канады и Японии. Казахстан располагает вторыми по величине в мире подтвержденными разведанными запасами урана - порядка 1 млн тонн по состоянию на начало 2025 года, что составляет около 14% глобальных ресурсов. При этом добыча урана осуществляется экологически безопасным методом подземного скважинного выщелачивания, который не требует извлечения руды на поверхность.

В связи с планами по развитию отечественной атомной энергетики возникает необходимость долгосрочного обеспечения устойчивого и предсказуемого топливного снабжения. При этом в ближайшие годы ожидается закрытие ряда рудников. В результате, после 2035 года добыча урана в стране может снизиться. В этой связи приоритетными задачами Казахстана являются восполнение и наращивание ресурсной базы путем проведения новых поисково-оценочных и геологоразведочных работ, разработка и внедрение новых методов добычи для повышения эффективности извлечения уранового сырья, создания стратегического резерва урана. Кодексом Республики Казахстан "О недрах и недропользовании" предусмотрены механизмы регулирования операций по недропользованию по добыче урана.

В отношении развития ядерно-топливного цикла, на сегодня на площадке акционерного общества "Ульбинский металлургический завод" (далее - АО "УМЗ") осуществляется производство урановых таблеток, а также реализован проект по производству тепловыделяющих сборок по французской технологии, который экспортирует готовое ядерное топливо для АЭС Китайской Народной Республики.

Кроме того, на территории АО "УМЗ" находится Банк низкообогащенного урана МАГАТЭ, служащий гарантированным механизмом обеспечения низкообогащенным ураном производства ядерного топлива для стран - участниц МАГАТЭ.

В то же время отсутствие в Казахстане собственных мощностей по конверсии и обогащению урана не позволяет создать полный ядерный топливный цикл. В этой связи с целью повышения технологической самостоятельности отрасли рассматриваются возможность развития производств по конверсии урана, а также различные варианты обеспечения надежных поставок услуг по обогащению с учетом геополитических факторов и экономической целесообразности.

Таким образом, стратегическое развитие атомной промышленности Казахстана должно опираться на три ключевых направления.

Во-первых, рациональное и эффективное использование недр, а также проведение геологоразведочных работ и мероприятий по восполнению ресурсной базы, что позволит сохранить урановый потенциал для будущих поколений.

Во-вторых, системная работа по регулированию добычи, направленная на снижение рисков дефицита ресурсов и обеспечение долгосрочной устойчивости.

В-третьих, переход от экспортно-сырьевой модели к ресурсно-инновационному развитию, обеспечивающему качественное обновление отрасли и формирование более высокой добавленной стоимости внутри страны.

Комплексная реализация этих мер позволит укрепить энергетическую и национальную безопасность Казахстана, а также повысить его роль как надежного поставщика урановой продукции.

Ядерная наука и прикладные технологии

Строительство атомной электростанции формирует новый этап развития ядерной науки в Республике Казахстан, придавая ей системный и прикладной характер. Реализация атомной энергетической программы создает устойчивый спрос на развитие собственной научно-исследовательской и экспериментальной базы, прикладных исследований и инженерных компетенций, а также на подготовку высококвалифицированных научных и инженерных кадров. В этих условиях ядерная наука становится ключевым элементом национальной атомной программы, обеспечивая научно-техническое сопровождение и обоснование принимаемых решений на всех этапах жизненного цикла атомной энергетики.

В международной практике ядерная наука выполняет функцию независимой научно-технической экспертизы и формирования научного заказа, обеспечивая адаптацию зарубежных технологий к национальным условиям и снижение технологических и регуляторных рисков. Формирование собственной научной экспертизы позволяет государству принимать взвешенные решения в сфере атомной энергетики, опираясь на научно-обоснованные данные.

В современных условиях ядерная наука является одним из основных направлений в развитии фундаментальных и прикладных исследований, обеспечивая научно-технологическую основу для реализации приоритетных задач не только атомной отрасли, но и смежных сфер экономики. Важную роль в научной деятельности играют базовые исследовательские установки - реакторы, ускорители и другие экспериментальные комплексы, которые используются для решения широкого круга научно-технических и производственно-прикладных задач, а также для подготовки специалистов- ядерщиков.

В Казахстане ядерная наука представлена двумя ключевыми научными центрами - республиканским государственным предприятием на праве хозяйственного ведения "Национальный ядерный центр Республики Казахстан" (далее - Национальный ядерный центр) и республиканским государственным предприятием на праве хозяйственного ведения "Институт ядерной физики" (далее - Институт ядерной физики), обладающими уникальной экспериментальной и исследовательской базой. На их площадках сосредоточены исследовательские реакторы, Казахстанский термоядерный материаловедческий реактор "Токамак" (далее - комплекс "Токамак"), критические стенды, ускорители и современные лаборатории.

Также активно развивается международное научно-техническое сотрудничество, включая проекты МАГАТЭ, международного термоядерного реактора ITER, Европейской организации по ядерным исследованиям (CERN), Японского агентства по атомной энергии (JAEA), национальных лабораторий США и многих других. Реализуются масштабные исследования в сфере ядерной безопасности, управляемого термоядерного синтеза, радиационного материаловедения, безопасного вывода из эксплуатации ядерных объектов, обращения с радиоактивными отходами (далее РАО) и мониторинга окружающей среды; производство медицинских и промышленных изотопов; развитие нейтронных методов исследований, радиационной стерилизации и диагностики.

Одним из перспективных направлений технологического развития атомной отрасли является применение наноструктурированных материалов, которые в мировой практике рассматриваются как важный фактор повышения безопасности, эффективности и конкурентоспособности ядерных и радиационных технологий. Их использование позволяет формировать новые свойства материалов и инженерных систем, повышать устойчивость работы объектов атомной энергетики, снижать технологические риски и расширять спектр прикладных решений.

К примеру, наноструктурированные материалы применяются в перспективных конструкционных и функциональных материалах, которые характеризуются повышенной радиационной стойкостью, термостабильностью и долговечностью. Это, в свою очередь, позволяет увеличить ресурс эксплуатации ядерных установок, повысить надежность и безопасность, а также их экономическую эффективность.

Также в сфере обращения с радиоактивными отходами и обеспечения экологической безопасности развитие нанотехнологий позволяет создать высокоэффективные методы очистки, включая технологии селективного извлечения радионуклидов из жидких РАО.

Отдельного научно-технологического сопровождения требует развитие решений по обращению с ОЯТ и формированию оптимальной конфигурации ядерно-топливного цикла, включая оценку вариантов переработки, рециклинга и минимизации образования отходов на всех его этапах.

Комплексное развитие нанотехнологий в атомной отрасли формирует основу для создания высокотехнологичных цепочек добавленной стоимости, интеграции научных разработок в промышленную практику и укрепления технологического суверенитета Республики Казахстан в сфере ядерных и радиационных технологий.

Другим важнейшим прикладным направлением является развитие ядерной медицины, находящейся на стыке науки, технологий и здравоохранения.

Использование радиоактивных изотопов для диагностики и лечения заболеваний проводится при тесной интеграции научной инфраструктуры, производственных мощностей и клинической практики. В этой связи имеющаяся научно-исследовательская инфраструктура в сфере ядерных и радиационных технологий формирует основу для развития национальной экосистемы ядерной медицины.

Имеющаяся производственная база позволяет наращивать выпуск радиофармпрепаратов для диагностики и терапии. Примером перспективного радиоактивного изотопа, который все активнее используется в ядерной медицине США и европейских стран, является лютеций-177. Его применяют для создания так называемых тераностических пар - специальных препаратов, которые одновременно помогают выявлять заболевание и лечить его. Такие препараты обеспечивают персонализированное лечение, существенно повышают эффективность терапии, снижают побочные эффекты и позволяют осуществлять эффективный мониторинг хода лечения.

Также перспективным направлением развития ядерной медицины является применение нанотехнологий адресной доставки изотопа бора-10 для бор-нейтронозахватной терапии, относящейся к высокотехнологичным методам лечения злокачественных опухолей. Наличие в стране соответствующих установок и научных компетенций создает предпосылки для формирования полного технологического цикла этой терапии - от разработки, синтеза борсодержащих препаратов и проведения доклинических исследований до внедрения терапевтических процедур и подготовки специалистов.

Для удовлетворения растущего внутреннего спроса и расширения экспорта планируется строительство нового исследовательского реактора в Институте ядерной физики, который позволит увеличить номенклатуру производимой изотопной продукции.

При поддержке МАГАТЭ создан Центр неразрушающих методов контроля и испытаний, деятельность которого направлена на обеспечение качества монтажных и пуско-наладочных работ при строительстве объектов атомной энергетики, а также на проведение диагностики и испытаний узлов и элементов в процессе эксплуатации.

Опираясь на накопленный потенциал и развитие соответствующей инфраструктуры, отечественные научные и отраслевые центры обеспечат всестороннюю научно-техническую поддержку ядерно-энергетической программы в контексте реализации масштабных планов по строительству АЭС. В международной практике научно-исследовательские институты и национальные лаборатории выполняют функции организаций технической поддержки. Кроме того, они играют ключевую роль в процессе лицензирования, необходимого в ходе строительства и эксплуатации АЭС, участвуя в проверке проектных параметров, процедур и стандартов безопасности. Опыт Республики Беларусь в этой сфере особенно интересен, поскольку он наиболее близок к условиям Казахстана. Объединенный институт энергетических и ядерных исследований "Сосны" оказывает поддержку в создании и эксплуатации АЭС, а также занимается вопросами безопасного использования атомной энергии.

При этом весомым фактором развития фундаментальной науки и результативности всей системы ядерных технологий является наличие качественных собственных исследований в области атомной энергетики.

По данным международной информационно-аналитической базы "Web of Science Core Collection" за последние пять лет по тематике "атомная энергетика" казахстанскими учеными опубликовано больше тысячи публикаций, около половины из которых размещены в журналах первого и второго квартилей (Q1-Q2), которые считаются наиболее престижными в научных круга.

Тем не менее, учитывая значимые результаты в развитии ядерной науки, Казахстану по-прежнему не удается в полной мере реализовать потенциал своей научной базы. Главным вызовом остается все еще имеющийся разрыв между академической наукой и реальным сектором экономики. Существующая инфраструктура - университеты, отраслевые научно-исследовательские институты и центры не объединены в единое научно-инновационное пространство. Коммерциализация научных разработок ограничена, требуется модернизация существующих и строительство новых ядерных, радиационных и электрофизических установок, которые позволят создать новый уровень развития ядерных технологий и науки.

В этой связи приоритетом становится формирование управляемого контура взаимодействия "наука - инженерия - промышленность", обеспечивающего трансформацию научных результатов в прикладные разработки, опытные образцы и серийные технологические решения.

В стране сформировались объективные предпосылки для развития наукоемких территорий, интегрирующих науку, образование и бизнес. Принятый в 2024 году Закон Республики Казахстан "О науке и технологической политике" создал нормативные условия для усиления взаимодействия науки и реального сектора экономики. Международная практика подтверждает, что такие территории являются эффективным инструментом научнотехнологического и инновационного развития.

В условиях транзита к экономике знаний научно-технологическое развитие атомной отрасли требует приоритетного внимания, особенно с учетом современной цифровой трансформации, где наука все теснее интегрируется с технологиями обработки данных, искусственным интеллектом и развитием вычислительных ресурсов.

Радиоактивные отходы и отработавшее ядерное топливо

Одной из важнейших задач при развитии атомной отрасли является обеспечение безопасного и эффективного обращения с РАО и отработавшим ядерным топливом (далее - ОЯТ). Данные направления приобретают особое значение в условиях запуска масштабных проектов по строительству АЭС в Казахстане и сопутствующего роста объемов РАО и ОЯТ, требующих надлежащего обращения, начиная с минимизации их образования, включая их сбор, сортировку, хранение, переработку, захоронения и иные способы обращения, основанные на рекомендациях и стандартах безопасности МАГАТЭ.

Важными принципами государственной политики являются:

1) принцип предосторожности, означающий принятие эффективных мер при наличии рисков, несмотря на отсутствие на современном уровне научных и технических знаний и возможности точной оценки вероятности наступления отрицательных последствий;

2) принцип оптимизации, означающий снижение радиационного воздействия при обращении с РАО и ОЯТ до возможно низкого и достижимого уровня с учетом экономических и социальных факторов;

3) принцип устойчивого развития, означающий обеспечение обращения с РАО и ОЯТ таким образом, чтобы исключить неприемлемое воздействие на будущие поколения и обеспечить долгосрочную безопасность.

На территории Республики Казахстан РАО образуются как в рамках текущей деятельности в области использования атомной энергии, так и в результате ранее реализованных проектов, включая объекты ядерного и уранового наследия. В этой связи приоритетной задачей является обеспечение безопасного обращения с накопленными и вновь образующимися РАО. Особое значение приобретают радиационный мониторинг и контроль указанных объектов, предотвращение миграции радионуклидов, а также реализация мероприятий по реабилитации территорий.

В Казахстане функционируют региональные и локальные пункты хранения РАО, при этом специализированные объекты для их захоронения отсутствуют. Ряд существующих хранилищ уже заполнены более чем на 70%, и согласно прогнозам, отдельные объекты могут достичь полного заполнения в ближайшие десятилетия. В этих условиях переход от практики накопления РАО к политике минимизации их образования, дезактивации, переработки, кондиционирования и безопасного захоронения приобретает стратегически обусловленный характер.

Аналогичные принципы безопасного обращения применимы и к ОЯТ. Объемы ОЯТ в Казахстане в настоящее время невелики. ОЯТ реакторной установки БН-350, остановленной в 1999 году, находится на длительном хранении на территории бывшего Семипалатинского испытательного ядерного полигона. Срок хранения ОЯТ определяется с учетом перспектив развития технологий его переработки.

Вместе с тем Республика Казахстан обладает технологической базой в области безопасного обращения с ОЯТ исследовательских реакторов. Разработаны уникальные методы обращения с отработавшим высокообогащенным топливом, которые обеспечивают безопасное долговременное хранение с возможностью последующего рассмотрения вариантов захоронения.

Важным стратегическим направлением по управлению ОЯТ будет его использование в качестве сырья для получения компонентов нового топлива и материалов, используемых в медицине, сельском хозяйстве, промышленности.

С учетом планов по строительству АЭС, международного опыта и национальных интересов, государственная политика в области обращения с ОЯТ будет основываться на поэтапной модели, включающей временное хранение ОЯТ в пристанционных бассейнах выдержки с последующим переводом топлива в сухие хранилища, в соответствии с международной практикой и требованиями ядерной и радиационной безопасности.

Окончательное решение по дальнейшему обращению с ОЯТ будет приниматься на последующих этапах реализации государственной политики и в рамках выбранной модели обращения с топливом. Такие решения могут предусматривать переработку ОЯТ и (или) его захоронение в соответствующих геологических формациях с применением многоступенчатых инженерных и природных барьеров, а также с обеспечением долгосрочного прогнозирования и контроля поведения радионуклидов в геологической среде. Реализация указанных планов должна сопровождаться детальной проработкой технологических, экономических и экологических аспектов создания предприятия по переработке ОЯТ на территории Республики Казахстан.

Ядерная, радиационная и ядерная физическая безопасность

Обеспечение ядерной, радиационной и ядерной физической безопасности является одним из важнейших приоритетов государственной политики в атомной отрасли и ключевым условием ее устойчивого развития.

Казахстан внедрил основные международные нормы в сфере ядерной безопасности и строго соблюдает режим нераспространения ядерного оружия. Контроль охватывает все этапы обращения с ядерными и радиоактивными материалами - добычу урана, транспортировку, применение ядерных технологий и источников ионизирующего излучения, медицинские и научные исследования, обращение с РАО и ОЯТ.

Функции государственного контроля и надзора выполняет Комитет атомного надзора и контроля при Агентстве Республики Казахстан по атомной энергии (далее - Комитет).

Для устойчивого и безопасного развития атомной отрасли проводятся:

институциональное усиление регулирующего органа (Комитета);

гармонизация нормативно-правовой базы с рекомендациями МАГАТЭ;

развитие государственной системы радиационного мониторинга;

мероприятия по формированию Семипалатинской зоны ядерной безопасности;

работы по созданию организации научно-технической поддержки в целях научно-технического обеспечения государственного контроля и надзора, в том числе проведения экспертизы документов по безопасности при лицензировании, участия в выполнении научно-исследовательских работ, направленных на повышение уровня ядерной, радиационной и ядерной физической безопасности, совершенствования нормативно-правовой базы, необходимой в ходе строительства, эксплуатации и вывода из эксплуатации АЭС.

Проводятся работы по реализации Комплексного плана поддержки физической ядерной безопасности Республики Казахстан на 2025 - 2028 годы (далее - План), совместно утвержденного Республикой Казахстан и МАГАТЭ, который включает комплекс мероприятий, направленных на повышение эффективности государственного регулирования, укрепление инфраструктуры безопасности и совершенствование кадрового потенциала.

Реализация Плана позволит усилить меры по защите ядерных материалов и установок, источников ионизирующего излучения, обеспечить соответствие национальной системы современным международным требованиям.

В рамках международных обязательств по нераспространению ядерного оружия проводятся работы, направленные на конверсию казахстанских реакторов на низкообогащенное урановое топливо без потери характеристик и экспериментальных возможностей.

Проводятся работы для обеспечения ядерной и радиационной безопасности Семипалатинской зоны ядерной безопасности и объектов инфраструктуры, в том числе реабилитация земель, подвергшихся сверхнормативному радиоактивному загрязнению, для создания возможности постепенного возврата данных земель в хозяйственный оборот, а также комплексное экологическое обследование территорий, прилегающих к бывшему Семипалатинскому испытательному ядерному полигону.

В поддержку Договора о всеобъемлющем запрещении ядерных испытаний в Казахстане функционирует сеть геофизического мониторинга и Национальный центр данных, обеспечивающие сбор и обработку информации с казахстанской станций Международной системы мониторинга.

Наряду с этим, немаловажную роль в обеспечении безопасности атомной отрасли играет ее метрологическое сопровождение, которое обеспечивает точность и надежность измерений.

Система метрологического обеспечения атомной отрасли включает комплекс мер, охватывающий создание и поддержание государственных эталонов, подготовку специалистов-метрологов, инфраструктуру мониторинга воздействия на окружающую среду, а также развитие международного сотрудничества с МАГАТЭ и ведущими метрологическими институтами.

В настоящее время в Республике Казахстан отсутствуют государственные эталоны в области ионизирующих излучений, что вынуждает направлять эталоны и некоторые средства измерений за рубеж для калибровки и поверки.

В условиях стремительного развития атомной отрасли формирование современной национальной системы метрологического обеспечения отрасли должно носить упреждающий характер и рассматриваться как стратегический приоритет.

Все меры в области ядерной, радиационной и ядерной физической безопасности реализуются с учетом ключевых принципов безопасности, информационной открытости и экологической ответственности, в том числе обеспечения безопасности здоровья населения в соответствии с рекомендациями МАГАТЭ.

Локализация производства и развитие казахстанского содержания в программе развития атомной энергетики

Основная цель локализации и развития казахстанского содержания - максимальное вовлечение отечественных предприятий, специалистов и технологий в процесс сооружения, эксплуатации и обслуживания АЭС. Это позволит не только укрепить технологический суверенитет страны, но и станет мощным стимулом для развития национальной промышленности, создания высокооплачиваемых рабочих мест и формирования экспортного потенциала.

В странах, реализующих масштабные проекты в атомной энергетике, строительство АЭС сопровождалось модернизацией машиностроения, металлургии, строительной и электротехнической отраслей, а также формированием инженерных и производственных компетенций. Для вовлечения отечественных предприятий применялись структурированные механизмы набора и отбора поставщиков, включающие сертификацию, оценку производственного потенциала, а также интеграцию требований к качеству и надежности поставляемой продукции и услуг.

В Объединенных Арабских Эмиратах, например, компания "Emirates Nuclear Energy Corporation" реализовала программы поддержки местных поставщиков, направленные на обеспечение соответствия их продукции строгим стандартам ядерной отрасли и международным требованиям качества.

Также в Турции в рамках проекта АЭС "Аккую" к участию допускаются местные организации, прошедшие техническую экспертизу и соответствующие установленным требованиям заказчика.

Применение аналогичных подходов представляется целесообразным и в Казахстане, где имеются все необходимые предпосылки для успешной локализации. В стране развиты горнометаллургический, строительный и химический секторы, имеются научно-технический потенциал и опыт участия в международных проектах. Казахстанские предприятия уже поставляют оборудование и комплектующие для зарубежных АЭС.

Вместе с тем для полномасштабного участия в строительстве и обслуживании собственной АЭС требуется модернизация производственной базы, развитие законодательства и нормативной базы, охватывающей все этапы - от выбора площадки АЭС до ввода в эксплуатацию (включая правила безопасности, технические регламенты, руководства и стандарты, нормы проектирования и другое), внедрение международных и национальных стандартов качества и создание новых высокотехнологичных производств, встроенных в цепочки поставок атомной отрасли.

Подготовка кадров

Атомная отрасль - это один из наиболее наукоемких и высокотехнологичных секторов экономики, требующий глубокой междисциплинарной подготовки в различных областях, в том числе физики, инженерии, химии, материаловедения и информационных технологий. Для безопасного и эффективного функционирования ядерной инфраструктуры необходимы специалисты с высоким уровнем теоретических знаний и практических компетенций.

Ведущие страны, обладающие развитым атомным сектором, формируют сквозные системы подготовки кадров, включающие профессиональное образование в колледжах и университетах, практику на исследовательских реакторах, критических стендах и промышленных объектах, последипломную специализацию и переподготовку, международные стажировки и взаимодействие с отраслевыми центрами компетенций.

В Казахстане подготовка кадров в ядерной сфере осуществляется преимущественно по образовательным программам в области энергетики, физики, инженерного и горного дела на базе отечественных вузов страны и филиала зарубежного вуза (филиал Национального исследовательского ядерного университета Московского инженерно-физического института).

Ключевыми вузами страны, обеспечивающими подготовку кадров для атомной отрасли, являются: Казахский национальный исследовательский технический университет имени К. И .Сатпаева, Казахский национальный университет имени аль-Фараби, Евразийский национальный университет имени Л. Н. Гумилева, Алматинский университет энергетики и связи имени Г. Даукеева, Карагандинский национальный исследовательский университет имени академика Е. А. Букетова, Восточно-Казахстанский технический университет имени Д. Серикбаева, Шәкәрім Университет, Восточно- Казахстанский университет имени Сарсена Аманжолова, Торайғыров университет, Казахстанско-Британский технический университет.

Практическую составляющую подготовки обеспечивают ведущие научные организации - Национальный ядерный центр и Институт ядерной физики, на базе которых реализуются программы стажировок, дипломных и исследовательских проектов, обучение по направлениям ядерной, радиационной безопасности и неразрушающего контроля, а также международные программы подготовки персонала по реакторным технологиям, ядерной и радиологической аварийной подготовке, радиационному мониторингу окружающей среды.

Развивается международное сотрудничество - реализуются совместные программы с Научно-исследовательским университетом Московского инженерно-физического института, Томским политехническим университетом, а также университетами Японии - Хоккайдо и Осака. Казахстан, являясь членом Объединенного института ядерных исследований (г. Дубна, Россия), активно участвует в его деятельности.

С 2007 года по программе "Болашақ" подготовлено 35 специалистов в области атомной промышленности и энергетики в таких странах, как США, Великобритания, Франция, Россия, Южная Корея и другие.

Тем не менее, с учетом строительства АЭС значительно повысится потребность в квалифицированных кадрах. Только на этапе строительства планируется задействовать до 10 тысяч человек, включая более 3 тысяч рабочих по техническим специальностям. В эксплуатационный период одна АЭС обеспечит занятость порядка 2 тысяч человек, из которых:

около 600 - специалисты с высшим профильным образованием;

около 550 - специалисты среднего звена;

около 850 - квалифицированные рабочие кадры.

В связи с чем ведется активная работа по обновлению образовательных программ технического и профессионального, послесреднего образования. Особое внимание уделяется подготовке рабочих кадров по таким профессиям, как машинист-обходчик турбинного оборудования, электромонтер и монтажник оборудования АЭС, а также техников, играющих ключевую роль в поддержании работоспособности и безопасности АЭС.

Также разрабатываются программы прикладного бакалавриата в области атомной энергетики, подлежащие интеграции в образовательные процессы высших учебных заведений и предусматривающие подготовку ключевых специалистов. К примеру, требуется открытие новых специальностей по подготовке операторов реакторного оборудования, которые отвечают за безопасную эксплуатацию ядерной установки.

Согласно международным исследованиям одно рабочее место в атомной энергетике создает до десяти рабочих мест в смежных секторах экономики, что подчеркивает мультипликативный эффект развития отрасли.

Тем не менее, Казахстан сталкивается с дефицитом специалистов по таким ключевым направлениям, как:

проектирование и строительство ядерных объектов;

энергетика и инжиниринг;

эксплуатация и техническое обслуживание АЭС;

радиационная безопасность и обращение с РАО и ОЯТ;

ядерная физическая безопасность;

информационная безопасность;

материаловедение;

метрология.

Цифровая трансформация и информационная безопасность

Сегодня в условиях современной цифровой трансформации развитие отраслей в целом становится все более зависимым от данных и вычислительных ресурсов.

Так, в атомной отрасли применение цифровых технологий и искусственного интеллекта позволяет достигать новых горизонтов в моделировании сложных физических процессов, в том числе оптимизировать эксплуатационные характеристики АЭС, улучшить моделирование аварийных ситуаций в ядерных реакторах, повышая безопасность и надежность их эксплуатации.

В настоящее время цифровизация в атомной отрасли Республики Казахстан носит преимущественно локальный характер и реализуется на уровне отдельных предприятий в виде автоматизации производственных процессов, внедрения автоматизированных систем управления и систем учета. К примеру, отдельные компании развивают цифровой мониторинг добычи урана, учет уранового концентрата и элементов производственной логистики.

При этом отсутствует единая интегрированная цифровая система, охватывающая все ключевые направления развития атомной отрасли и обеспечивающая надлежащий уровень оперативного реагирования и прогнозируемости.

Особое внимание будет уделено созданию сквозного цифрового контура для критически важных процессов, цифрового сопровождения и формирования отраслевых данных, включая процедуры сертификации и допуска организаций к работам в атомных проектах, создание соответствующего реестра поставщиков, использование возможностей искусственного интеллекта и другие. Такой цифровой контур обеспечит единый учет, контроль качества, автоматизированные проверки и прозрачность решений.

Отсутствие единой цифровой среды также обостряет вопросы информационной безопасности атомной отрасли, которая является ключевым элементом обеспечения национальной безопасности страны.

В последние годы в мире появились комплексные инструменты для взлома работы промышленных систем и объектов критической инфраструктуры, которые обычно пользуются лазейками систем информационной безопасности.

В этой связи в целях защиты объектов атомной отрасли от подобных рисков необходима защищенная и отказоустойчивая инфраструктура с внедрением специализированных систем информационной безопасности для критически важных объектов. Такая инфраструктура предусматривает постоянное развитие архитектуры информационной безопасности, укрепление систем активной и пассивной защиты от инцидентов информационной безопасности, а также совершенствование процессов мониторинга, реагирования и анализа угроз.

Кроме этого, важным приоритетом является соблюдение международных стандартов и национального законодательства, также требований других нормативно-правовых актов в области информационной безопасности.

3. Основные положения: цели и принципы, видение и подходы к развитию атомной отрасли

Развитие атомной отрасли рассматривается как стратегическое направление государственной политики, что позволит к 2050 году сформировать комплексный, безопасный, экологически ответственный и высокотехнологичный национальный ядерный кластер. В долгосрочной перспективе ядром данного кластера станет атомная энергетика, интегрированная с промышленностью, наукой, образованием и системой безопасного обращения с РАО и ОЯТ.

Учитывая приоритеты Стратегии достижения углеродной нейтральности Республики Казахстан до 2060 года, а также необходимости диверсификации источников базовой генерации, предусмотрена реализация поэтапной программы строительства не менее трех АЭС. В этой связи, также учитывая перспективы формирования атомной сферы как полноценной отрасли национальной экономики, будет создан национальный холдинг, объединяющий предприятия атомной энергетики.

Вместе с тем дальнейшее развитие отрасли в первую очередь направлено на укрепление национальной безопасности и приоритетом станет поддержание оптимального баланса между объемами добычи урана, интересами инвесторов и необходимостью стратегического обеспечения сырьем отечественного уранового производства и атомной энергетики, а также развития производственных мощностей по выпуску продукции высоких переделов.

Целью настоящей Стратегии является обеспечение энергетической безопасности, технологического суверенитета и устойчивого экономического развития Республики Казахстан посредством поэтапного формирования конкурентоспособной и высокотехнологичной атомной отрасли.

Реализация Стратегии направлена на достижение национальных приоритетов в области эффективного обращения с урановыми ресурсами, декарбонизации, технологического развития и устойчивого роста, а также на укрепление научного, промышленного и кадрового потенциала страны.

В этой связи с учетом передовых международных практик и стратегических интересов Республики Казахстан развитие атомной отрасли предусматривает:

развитие атомной энергетики, включая строительство и безопасную эксплуатацию АЭС, для обеспечения стабильного энергоснабжения;

укрепление атомной промышленности с обеспечением рационального использования урановых ресурсов для устойчивого функционирования национальной атомной энергетики;

развитие ядерной науки и прикладных ядерных технологий для формирования научно-технологической базы в целях дальнейшего развития отрасли;

создание эффективной системы обращения с РАО и ОЯТ для минимизации экологических рисков и обеспечения радиационной защиты;

усиление системы обеспечения ядерной, радиационной и ядерной физической безопасности для обеспечения устойчивого и безопасного развития отрасли;

локализацию производства и развитие национального промышленного потенциала для расширения участия отечественных предприятий и технологий;

системную подготовку высококвалифицированных специалистов для формирования кадрового потенциала атомной отрасли;

обеспечение цифровой трансформации и информационной безопасности в атомной отрасли.

Достижение указанных целей будет обеспечивать комплексное развитие национальной ядерной энергетической программы, основным направлением которой является создание и эксплуатация АЭС с обеспечением их полного жизненного цикла.

В этой связи Стратегией предусмотрены следующие ключевые целевые индикаторы, достижение которых в целом определяет успешность развития отрасли:

ввод новых мощностей атомной генерации с накоплением - показатель, отражающий общий объем введенных в эксплуатацию мощностей атомной генерации с учетом ранее введенных мощностей, нарастающим итогом;

объем запасов урана, зарезервированных для обеспечения новых мощностей атомной генерации - показатель, характеризующий объем урановых ресурсов, закрепленных за проектами ввода новых мощностей атомной генерации, обеспечивающий их гарантированное и устойчивое топливное снабжение на долгосрочную перспективу;

уровень локализации и казахстанского содержания в поставках оборудования и материалов, работах и услугах при реализации проектов строительства АЭС ~ показатель, отражающий долю стоимости товаров, работ и услуг казахстанского происхождения в общем объеме закупок, осуществляемых при реализации проектов строительства АЭС.

Наименование	2025	2040	2050
Ввод новых мощностей атомной генерации с накоплением, МВт	-	6000	8400
Объем запасов урана, зарезервированных для обеспечения новых мощностей атомной генерации, тыс. тонн урана	-	100	150
Уровень локализации и казахстанского содержания в поставках оборудования и материалов, работах и услугах при реализации проектов строительства АЭС, %	-	20-30%	не менее 30%

Таблица 1. Целевые индикаторы

Развитие отрасли будет базироваться на следующих принципах:

принцип безопасности - обеспечение ядерной и радиационной безопасности, строгий контроль на всех этапах жизненного цикла объектов использования атомной энергии;

принцип надежности - использование современных референтных технологий, гарантированная надежность цепочки поставок компонентов и ядерного топлива, обеспечение надлежащего обслуживания ядерных установок на всем сроке их жизни;

принцип экологической ответственности - минимизация воздействия объектов использования атомной энергии на окружающую среду и население, включающая в себя понятие "загрязнитель платит" в отношении радиоактивных отходов;

принцип обоснованности и экономической целесообразности принятие решений, основанных на научной, технической и экономической оценке, обеспечивающей рациональное использование ресурсов и достижение наибольшей эффективности;

принцип локализации - максимально возможное использование отечественного сырья, продукции, технологий и услуг, а также широкое привлечение национальных кадров для обеспечения развития отечественного содержания;

принцип нераспространения - выполнение международных обязательств Республики Казахстан по соблюдению режима нераспространения ядерного оружия и обеспечению ядерной физической безопасности;

принцип открытости - Доступность информации для населения в отношении ядерной деятельности, безопасности ядерных и радиационных установок, вовлечение общественности в принятие решений в сфере развития атомной отрасли страны;

принцип минимизации образования РАО - обеспечение сокращения объема и активности РАО до минимально возможного уровня на всех этапах обращения с РАО и ОЯТ.

Реализация данной Стратегии будет осуществляться через комплекс системных мер, направленных на достижение целевых ориентиров и повышение устойчивости развития отрасли.

С учетом стандартов МАГАТЭ и других международных норм и правил будет обеспечена разработка соответствующих отраслевых стандартов применения ядерных технологий в энергетике, промышленности, ядерной медицине, сельском хозяйстве, и иная работа по совершенствованию законодательства, нормативно-правовой и нормативно-технической базы, в том числе в сфере недропользования.

Также будет проведен анализ и реализованы все необходимые действия, связанные с применением гарантий МАГАТЭ в связи с Договором о нераспространении ядерного оружия, а также с положениями иных международных конвенций и договоров, в которых принимает участие Республика Казахстан.

В результате реализации данной Стратегии атомная сфера станет полноценной отраслью национальной экономики, влияющей на энергобаланс страны, промышленное и научно-техническое развитие, экспортный потенциал, также на уровень технологического суверенитета.

Атомная генерация будет занимать значительную долю в структуре энергопотребления страны, обеспечивая стабильное взаимодействие с другими источниками энергии, включая газовые станции и возобновляемые источники. Интеграция АЭС в единую энергосистему страны позволит балансировать нагрузку, повышать надежность энергоснабжения и снижать углеродный след энергетики.

Объекты атомной энергетики будут размещены в перспективных зонах ЕЭС РК с учетом результатов комплексной оценки потенциальных районов. Одним из ключевых критериев при пространственном размещении объектов атомной энергетики является обеспечение баланса между производством и потреблением электроэнергии в соответствующих регионах страны.

Атомная энергетика

Развитие атомной энергетики в Республике Казахстан является стратегическим направлением государственной политики в сфере обеспечения долгосрочной энергетической безопасности и независимости, устойчивого экономического роста и достижения целей по декарбонизации.

На базе подведомственной организации Агентства Республики Казахстан по атомной энергии - товарищества с ограниченной ответственностью "Казахстанские атомные электрические станции" (далее - ТОО "Казахстанские атомные электрические станции") будет создан Центр компетенций по строительству АЭС в Республике Казахстан с функциями проектного офиса, генерального заказчика и правом владения государственными пакетами акций будущих АЭС.

В перспективе для консолидации усилий по развитию атомной энергетики будет создан специализированный атомно-энергетический холдинг на базе ТОО "Казахстанские атомные электрические станции", в котором будут объединены соответствующие проектные и эксплуатирующие организации казахстанских АЭС.

1. Развитие энергетических мощностей:

строительство первой АЭС в Алматинской области (Южная зона ЕЭС РК) с проектной мощностью 2400 МВт;

строительство второй АЭС в Южной зоне ЕЭС РК с проектной мощностью до 2400 МВт;

строительство АЭС на базе ММР с общей мощностью до 1200 МВт⁵;

размещение АЭС в одной из перспективных зон ЕЭС РК с проектной мощностью до 2400 МВт.

2. Использование ММР:

проведение технико-экономического анализа применимости ММР в национальных условиях с учетом региональных особенностей, требований к надежности и экономике проекта;

участие в научно-исследовательской деятельности по разработке и проектированию ММР;

определение приоритетных районов размещения ММР, в том числе в энергодефицитных регионах и в регионах со слаборазвитой электросетевой инфраструктурой, включая возможность замещения устаревших теплоэлектростанций.

3. Энергетическое планирование и инфраструктурная интеграция:

проведение масштабного энергетического аудита и прогнозирования потребностей, включающего оценку текущего состояния генерации, пропускной способности сетей, сценариев роста потребления и размещения новых мощностей. Это позволит обоснованно планировать размещение АЭС и их интеграцию в ЕЭС РК;

развитие ЕЭС РК, включая строительство и модернизацию высоковольтных линий электропередачи, подстанций и инфраструктуры подключения, а также создание транспортно-сетевых решений для надежного распределения электроэнергии по регионам и ее возможного экспорта.

_____________________________________
⁵ При экономической целесообразности с учетом развития Национальной энергетической сети РК

Атомная промышленность

Развитие атомной промышленности является приоритетным направлением национальной промышленной политики и предполагает системное укрепление ресурсной базы, расширение международного сотрудничества и внедрение передовых технологий.

В рамках этого направления развитие будет сосредоточено по двум основным стратегическим подходам:

1. Обеспечение стабильной и устойчивой сырьевой базы

Для гарантированного обеспечения внутреннего спроса на уран в долгосрочной перспективе, а также с целью укрепления экспортных позиций будут реализованы следующие приоритетные действия:

проведение поисковых работ не менее чем на 2-х новых перспективных участках в год, направленных на выявление ранее неразведанных ураноносных территорий с высоким геологическим потенциалом;

развитие геологоразведочных работ на уже изученных месторождениях для уточнения запасов, технологии добычи и подготовки к вводу в эксплуатацию;

обеспечение устойчивого снабжения уранодобывающих предприятий серной кислотой - ключевым реагентом для технологии подземного скважинного выщелачивания урана;

проработка новых альтернативных методов добычи и переработки урана, также перспектив выхода на зарубежные рынки атомной промышленности;

обеспечение загрузки будущих производств по переработке урана (конверсия, обогащение, фабрикация) за счет поставок урана от добывающих предприятий, вне зависимости от долей участия в совместных предприятиях;

формирование и утверждение концептуальных подходов к созданию стратегического резерва урана для обеспечения сырьем будущих АЭС (включая масштабы, источники формирования и сценарии использования резерва);

эффективное и рациональное использование энергетических ресурсов за счет комплексного регулирования добычи урана и восполнения ресурсной базы в целях извлечения максимальных выгод от собственных ресурсов в длительный период и их сохранения для будущих поколений.

2. Формирование недостающих звеньев ядерного топливного цикла с высокой добавленной стоимостью

Создание недостающих звеньев ядерного топливного цикла является необходимым условием повышения технологической независимости и постепенного перехода к модели более глубокой переработки ядерных материалов. Ключевыми подходами в этом направлении станут:

проведение технико-экономических и правовых исследований по возможной локализации конверсии урана с учетом рекомендаций МАГАТЭ и международных обязательств Республики Казахстан;

проведение технико-экономических и правовых исследований по возможной локализации обогащения урана с учетом требований режима нераспространения, рекомендаций МАГАТЭ и международных обязательств Республики Казахстан;

проведение фундаментальных и прикладных научно-исследовательских и опытно-конструкторских работ;

проведение изучения и оценки перспектив внедрения передовых технологий обогащения урана для возможного применения на будущих обогатительных предприятиях;

локализация производства компонентов ядерного топлива - тепловыделяющих элементов и сборок - для реакторов, планируемых к строительству в Казахстане;

развитие высокотехнологической базы за счет создания и участия в глобально ориентированных производствах ядерного топливного цикла для расширения присутствия и укрепления позиций страны на мировых рынках.

Ядерная наука и прикладные технологии

Развитие ядерной науки и технологий в Республике Казахстан рассматривается как приоритетное стратегическое направление, охватывающее укрепление научно-технической базы, модернизацию исследовательской инфраструктуры, расширение международного сотрудничества и внедрение ядерных технологий в медицине, экологии и промышленности, сельском хозяйстве, а также научное сопровождение развития атомной энергетики, включая проекты строительства АЭС.

В целом, развитие казахстанской атомной отрасли должно осуществляться при активном привлечении отечественной науки, бизнеса, промышленности и международного взаимодействия, формируя инновационную систему, объединяющую "образование - науку -производство",

В рамках данного направления предусматривается реализация следующих ключевых подходов:

1. Формирование наукоемких территорий:

создание наукоградов и научно-технологических парков в области использования атомной энергии, включающих строительство кампусов университетов, общежития и гест-хаусов для ученых;

строительство современной исследовательской и лабораторной инфраструктуры для научно-технического сопровождения объектов атомной отрасли;

строительство нового многоцелевого исследовательского реактора;

увеличение к 2050 году общего количества научных публикаций в атомной отрасли в 2,5 раза по сравнению с уровнем 2020 - 2025 годов, а числа статей в журналах первого и второго квартилей (Q1-Q2) более чем в 2 раза.

2. Модернизация исследовательской инфраструктуры:

реконструкция и переоснащение исследовательских реакторов, экспериментальных установок и лабораторий;

расширение и развитие комплекса "Токамак" и создание на его базе международной лаборатории по управляемому термоядерному синтезу, что является процессом, представляющим перспективный и безопасный источник ядерной энергии;

разработка и внедрение источника ультрахолодных нейтронов, применяемого для проведения высокоточных фундаментальных исследований в области ядерной и нейтронной физики;

создание промышленного участка по нейтронному трансмутационному легированию кремния для получения материалов с улучшенными электрическими и физическими характеристиками;

создание Центра радиационной обработки пищевой продукции для антимикробной обработки и обеззараживания продуктов питания и сельскохозяйственных продуктов с использованием технологий безопасного облучения;

создание участка производства ускорителей электронов с целью применения в научных исследованиях, медицинских технологиях и радиационной обработке;

создание циклотронного научно-производственного комплекса для развития ядерной физики, радиационного материаловедения, наукоемких технологий производства радиоизотопов различного назначения и подготовки специалистов атомной отрасли;

создание корпуса для подготовки и аналитических испытаний проб редкоземельных металлов (далее - РЗМ) в целях расширения научно-производственного потенциала аналитических исследований по разработке и внедрению методик определения РЗМ и металлов платиновой группы в геологических образцах;

создание опытно-производственного механического цеха и Бюро по разработке ММР, которые позволят разрабатывать, изготавливать и тестировать оборудование для ускорителей частиц, реакторов и других установок;

модернизация и расширение Центра неразрушающих методов контроля и испытаний, обеспечивающего проверку материалов и изделий на прочность, наличие дефектов и соответствие требованиям без их повреждения;

создание Научно-технологического центра радиационной физики твердого тела в целях исследования перспективных материалов, предназначенных для ядерных и термоядерных реакторов;

развитие технологических решений в области создания н применения наноструктурированных конструкционных и функциональных материалов для атомной энергетики и реакторостроения, направленных на повышение радиационной стойкости, надежности и ресурса эксплуатации ядерных установок;

развитие наноструктурированных адсорбентов и мембранных технологий для селективного извлечения радионуклидов, очистки жидких РАО и повышения эффективности систем радиационной и экологической безопасности объектов атомной отрасли;

расширение производства промышленных источников ионизирующего излучения;

развитие ускорительных, радиационных и детекторных технологий для проведения фундаментальных и прикладных исследований.

3. Развитие научного обеспечения ядерной и радиационной безопасности:

создание Центра компетенций по ядерной инженерии, что позволит консолидировать развитие основных направлений научно-технической деятельности, необходимых для полноценного развития атомной энергетической отрасли с выходом в дальнейшей перспективе на разработку АЭС собственного дизайна;

создание структуры научно-технической поддержки развития мирного использования атомной энергии для сопровождения проектов АЭС на всех этапах их жизненного цикла, в том числе в разработке нормативно-правовой документации;

создание Базы испытаний конструкционных элементов существующих и перспективных проектов ядерных реакторов для формирования консолидированной инфраструктурной базы реакторного и внереакторного моделирования различных режимов работы реакторов;

проведение обследования загрязненных территорий и разработка научно- методических подходов к их реабилитации;

применение ядерных, сейсмических и инфразвуковых методов для оценки последствий климатических изменений.

4. Выполнение международных обязательств в сфере нераспространения ядерного оружия:

конверсия исследовательского реактора ИГР на низкообогащенное урановое топливо с условием сохранения его характеристик, подтвержденным расчетно-аналитическим обоснованием и реакторными испытаниями низкообогащенного уранового топлива;

реализация программы по разбавлению и иммобилизации высокообогащенного урана, ранее использовавшегося в исследовательских установках.

5. Развитие ядерной медицины и изотопного производства:

ввод в эксплуатацию циклотронного комплекса и проведение научно- исследовательских работ для организации производства медицинских изотопов, применяемых в радиотерапии онкологических и других заболеваний, освоение технологий получения необходимых изотопов;

развитие нейтронзахватной терапии с использованием исследовательских атомных реакторов и ускорительной инфраструктуры, включая проведение научных исследований и технологическую отработку;

увеличение объемов производства изотопа кобальт-57, который пользуется большим спросом на международном рынке для медицинских и научных целей;

создание Центра тераностики, предназначенного для диагностики и лечения онкологических заболеваний.

Радиоактивные отходы и отработавшее ядерное топливо

С учетом накопленного исторического наследия, роста объемов РАО, а также начала строительства новых АЭС предусматривается реализация комплексного подхода к обращению с РАО и ОЯТ. Система будет выстраиваться на основе международных рекомендаций, стандартов МАГАТЭ, национальных приоритетов в сфере безопасности, современных технологий и принципа минимизации воздействия на окружающую среду в долгосрочной перспективе.

Развитий данного направления осуществляется по следующим ключевым подходам:

1. Нормативно-правовое и институциональное обеспечение:

принятие Закона Республики Казахстан "Об обращении с радиоактивными отходами", который будет содержать правовые определения, критерии классификации отходов, принципы безопасного обращения;

назначение национального оператора по обращению с РАО, который будет координировать весь жизненный цикл отходов - от приема и транспортировки до временного хранения, переработки и окончательного захоронения, включая ведение учета и отчетности;

внедрение национальной системы классификации РАО, основанной на международных подходах, с учетом уровня радиационной опасности, агрегатного состояния, срока хранения и метода последующего обращения (переработка, кондиционирование, захоронение);

создание реестра РАО, отражающего сведения о накопленных, вновь образующихся и прогнозируемых отходах. Реестр будет включать данные об отходах ядерных испытаний, добычи и переработки урана, эксплуатации ядерных установок, деятельности медицинских организаций, а также РАО, образующихся в угольной, нефтегазовой и других отраслях промышленности, связанных с техногенными радионуклидами;

разработка концептуальных подходов по безопасному обращению с РАО и ОЯТ с учетом целесообразности и приемлемости развития соответствующих отечественных технологий.

2. Развитие инфраструктуры обращения с отходами:

создание Центра по переработке РАО, предусматривающего полный технологический цикл - сортировку, кондиционирование, цементирование и безопасную упаковку отходов;

создание пунктов захоронения РАО, обеспечивающих их надежную и долгосрочную изоляцию в соответствии ₄ с геологическими, гидрогеологическими и сейсмическими требованиями;

создание Центра сертификационных испытаний контейнеров для аттестации и утверждения конструкций упаковок отечественного производства, предназначенных для хранения, транспортировки и захоронения РАО, в соответствии с требованиями нормативных документов Республики Казахстан и рекомендациями МАГАТЭ;

обеспечение безопасной эксплуатации действующих хранилищ РАО и ОЯТ;

создание вблизи месторождений по добыче урана локальных пунктов приповерхностного захоронения радиоактивно-загрязненных грунтов, образующихся при добыче урана.

3. Научно-техническое обеспечение системы обращения с РАО и ОЯТ:

развитие научно-технологических компетенций, направленных на создание передовых решений в области переработки, кондиционирования и долговременной изоляции РАО, включая исследования многобарьерных инженерных и природных систем для последующего формирования национальной инфраструктуры захоронения;

формирование научного задела, обеспечивающего безопасное и эффективное обращение с ОЯТ в рамках развития энергетической программы, включая исследования поведения топлива при бассейновом и сухом хранении, а также совершенствование технологий его подготовки и кондиционирования;

развитие национальной научно-инженерной базы в области обращения с ОЯТ всех типов ядерных установок - как энергетических, так и исследовательских, включая подготовку специалистов, совершенствование технологий и формирование компетенций для решения долгосрочных задач топливного цикла;

поддержка исследований перспективных технологий переработки ОЯТ и оценка потенциала замкнутого ядерного топливного цикла как возможного долгосрочного направления развития отрасли, включая участие Казахстана в международных пилотных проектах и научных программах;

усиление международного научно-технического взаимодействия, включая привлечение экспертов МАГАТЭ и ведущих исследовательских организаций для независимой оценки национальных проектов, передачи знаний и обеспечения соответствия международным нормам безопасности и нераспространения.

4. Экологическая безопасность и радиационная защита

создание, внедрение и поддержка систем радиационного мониторинга на объектах использования атомной энергии и иных радиационно-опасных объектах;

создание Центра комплексной дозиметрии и развитие национальной системы радиационного мониторинга, что позволит консолидировать и развить методическую базу аварийной дозиметрии и мониторинга на радиационно-опасных объектах отрасли;

разработка программ рекультивации территорий, загрязненных в результате исторической деятельности;

многобарьерная защита при хранении, переработке и захоронении РАО и ОЯТ, включающая природные и искусственные барьеры;

минимизация объемов отходов через переработку, дезактивацию, кондиционирование и технологию уменьшения обремененности высокоактивных отходов;

строгое соблюдение международных стандартов МАГАТЭ в части экологической безопасности, радиационной защиты и обращения с РАО.

5. Информационно-разъяснительная работа:

проведение системной информационно-разъяснительной работы о безопасности современных АЭС и обращений с отходами;

вовлечение независимых экспертов, представителей научного сообщества и международных организаций для повышения доверия;

организация диалога с местными сообществами вблизи потенциальных площадок размещения.

Ядерная, радиационная и ядерная физическая безопасность

1. Государственное регулирование, надзор и международные обязательства:

приведение национального законодательства в соответствие с международными стандартами и требованиями;

разработка планов и систем реагирования на аварийные ситуации, связанные с ядерными объектами;

усиление Комитета в части обеспечения ядерной и радиационной безопасности и придание ему статуса независимого государственного органа в соответствии с рекомендациями МАГАТЭ и требованиями Конвенции о ядерной безопасности к моменту завершения строительства АЭС.

2. Техническое и инфраструктурное обеспечение безопасности:

создание Центра ядерной криминалистики для аналитической поддержки правоохранительных органов;

создание Центра оперативного мониторинга и реагирования на ядерные и радиационные инциденты, в реальном времени отслеживающего ситуацию на ядерных объектах, на примерах имеющегося международного опыта;

модернизация систем физической защиты, основанной на международном сотрудничестве, с целью внедрения современных технологий обеспечения безопасности, выполнения международных рекомендаций и обязательств Конвенции о физической защите ядерного материала и поправки к ней, которая позволит поддерживать эффективную национальную систему физической защиты ядерных материалов и ядерных установок, основанную на риск-ориентированном подходе, многоуровневой защите, предотвращении несанкционированных действий и обеспечении готовности к реагированию;

создание Семипалатинской зоны ядерной безопасности - закрепление правового статуса, установление границ, обеспечение постоянного мониторинга;

создание Радиоэкологического атласа Республики Казахстан;

проведение контроля в поддержку Договора о всеобъемлющем запрещении ядерных испытаний, реконструкция и расширение существующей национальной сети наблюдения, включая строительство новых сейсмических и инфразвуковых станций (позволит повысить точность мониторинга природных и техногенных землетрясений, изучения геодинамических процессов и снижения сейсмических рисков для будущих объектов атомной отрасли) и развитие Национального центра данных;

создание парка специальных полевых мобильных радиоэкологических лабораторий, что позволит провести инвентаризацию объектов ядерного наследия и получить информацию о текущем радиоэкологическом состоянии объектов окружающей среды, характерном для каждого региона страны;

усиление сил охраны и реагирования на внешние и внутренние угрозы охраняемых объектов использования атомной энергии;

усиление сил реагирования на аварийные ситуации в соответствии с Национальным планом реагирования на ядерные и радиационные аварии, утвержденным постановлением Правительства Республики Казахстан от 19 августа 2016 года № 467;

создание и поддержание государственных эталонов источников ионизирующих излучений и формирование современной национальной системы метрологического обеспечения атомной отрасли, в том числе через развитие технической базы и инфраструктуры, обеспечение метрологического сопровождения жизненного цикла АЭС, а также международное метрологическое сотрудничество.

Локализация производства и развитие казахстанского содержания в программе развития атомной энергетики

В целях реализации потенциала локализации и развития казахстанского содержания в атомной отрасли Республики Казахстан будут реализованы следующие подходы:

1. Системная координация локализации:

разработка и реализация соответствующего документа планирования по локализации и развитии казахстанского содержания в атомной отрасли;

ведение централизованного реестра поставщиков;

внедрение прозрачных механизмов оценки производственного потенциала отечественных компаний;

обязательная сертификация продукции и услуг на соответствие требованиям ядерной безопасности, также международным и национальным стандартам.

2. Модернизация и адаптация существующих производств: металлургических, машиностроительных, химических и других предприятий для выпуска продукции, соответствующей международным национальным стандартам атомной отрасли;

разработка и локализация компонентов критически важных систем - электрооборудование, кабельные трассы, трубопроводы, системы безопасности, энергоснабжения и другие.

3. Создание новых производств и совместных предприятий:

организация совместных производств с международными технологическими партнерами для выпуска оборудования, металлоконструкций, теплоизоляции, антикоррозионных систем и других видов производств для нужд атомной отрасли;

создание производств строительных, радиационно-стойких (толстостенная сталь, высокопрочные бетоны, огнестойкие материалы) и других материалов;

создание специализированных сервисных и инжиниринговых центров, обеспечивающих техническое обслуживание оборудования АЭС на всех стадиях жизненного цикла.

Подготовка кадров

В условиях масштабной трансформации атомной отрасли и реализации долгосрочных проектов по строительству ядерных объектов приоритетом государственной политики становится формирование устойчивой, современной и гибкой системы подготовки кадров.

В рамках настоящей Стратегии планируется комплексное развитие системы подготовки кадров атомной отрасли, для практической реализации которой предусматриваются следующие подходы:

1. Стратегическое кадровое планирование и качество подготовки:

поэтапное развитие системы подготовки кадров с опорой в начальных этапах на существующие образовательные, научные и отраслевые программы с последующим расширением и реализацией новых программ по подготовке кадров для атомной отрасли с учетом рекомендаций МАГАТЭ и стран-вендоров;

разработка и актуализация профессиональных стандартов, адаптация образовательных программ под требования отрасли и технологические вызовы;

введение независимой оценки компетенций, системы аттестации персонала и отраслевой аккредитации образовательных программ;

создание учебно-тренировочного центра подготовки кадров атомной энергетики Республики Казахстан с целью консолидации компетенций и накопления знаний.

2. Развитие образовательной инфраструктуры:

поддержка и развитие ведущих технических вузов, реализующих программы подготовки по ядерным, инженерным и энергетическим направлениям;

увеличение количества государственных образовательных грантов для подготовки специалистов по приоритетным направлениям отрасли;

расширение филиалов зарубежных вузов с признанным международным опытом в области ядерных технологий;

создание тренажеров промышленных реакторов и ММР на базе отраслевых институтов;

практическая подготовка специалистов на критическом стенде и исследовательских реакторах, площадках ведущих научных и производственных организаций.

3. Программы переподготовки и повышения квалификации:

создание и развитие колледжей в регионах размещения ядерных объектов для подготовки специалистов среднего звена;

повышение квалификации инженерно-технических специалистов, а также сотрудников надзорных и уполномоченных органов отрасли, включая представителей заинтересованных государственных органов, чья деятельность будет сопряжена с отдельными аспектами функционирования ядерных объектов, в соответствии с законодательством государства и рекомендациями МАГАТЭ.

4. Международное образовательное сотрудничество:

реализация совместных образовательных программ и академических обменов с профильными вузами и организациями ведущих стран отрасли, в том числе обучение в зарубежных университетах по направлениям атомной энергетики по программе "Болашақ";

организация стажировок на действующих АЭС и в профильных исследовательских центрах зарубежных партнеров.

Цифровая трансформация и информационная безопасность

Цифровая трансформация и информационная безопасность взаимосвязаны и в совокупности являются ключевыми факторами устойчивого и безопасного развития отрасли в современных условиях. Развитие цифровых решений без надежной защиты критической информационной инфраструктуры создает дополнительные риски, тогда как эффективная система информационной безопасности невозможна без прозрачных, формализованных и оцифрованных процессов.

1. Цифровая трансформация отрасли

Атомная отрасль включает различные взаимосвязанные направления деятельности, по мере развития которых ее структура будет расширяться и дополняться концептуальными и технологическими решениями, инфраструктурой, объектами и компетенциями в области мирного использования ядерной энергии.

Такая многокомпонентная и перспективная отрасль требует перехода к комплексной цифровой трансформации, обеспечивающей эффективное управление процессами, прозрачность и повышение качества принимаемых решений.

В этой связи с соблюдением требований законодательства и международных обязательств Республики Казахстан будут реализованы следующие подходы:

создание единого отраслевого портала, предусматривающего сертификацию продукции и услуг, ведение реестра поставщиков, учета и мониторинга казахстанского содержания;

создание единой цифровой архитектуры отраслевых данных, необходимой для формирования единой модели данных и цифровой платформы по работе с массивной информацией, моделированию и анализу отраслевой информации;

создание Центра обработки данных и лаборатории по разработке и применению искусственного интеллекта;

разработка и реализация соответствующего документа планирования по цифровизации процессов по отдельным направлениям атомной отрасли с указанием конкретных мероприятий, р

2. Информационная безопасность

Информационная безопасность является ключевым условием предотвращения угроз в атомной отрасли, учитывая возрастающие в мире киберриски в отношении автоматизированных систем управления, радиационного контроля, систем физической защиты и логистики ядерных материалов.

Для минимизации последствий потенциальных кибератак предусматривается следующий комплекс подходов:

внедрение защищенной цифровой инфраструктуры объектов атомной отрасли;

постоянный мониторинг критических систем, аудит поставщиков, категорирование объектов, сценарное моделирование киберугроз;

организация отраслевого Центра реагирования на инциденты информационной безопасности и обеспечение кадрового резерва по промышленной информационной безопасности;

выполнение международных обязательств и обеспечение соответствия рекомендациям МАГАТЭ в области обеспечения безопасности, а также соответствующим национальным стандартам, гармонизированным с международными;

соблюдение законов и других нормативных правовых актов Республики Казахстан в сфере информационной безопасности.

Также для повышения устойчивого развития атомной отрасли необходимо развивать кадровый потенциал, объединяя компетенции специалистов по ядерным технологиям и информационной безопасности. В результате будет сформирована единая система защиты, обеспечивающая устойчивое развитие атомной отрасли и снижение рисков техногенных и киберинцидентов.

4. Заключение

Принятие и реализация данной Стратегии выведут Республику Казахстан в число технологических лидеров региона, способствуя формированию высокотехнологичной экономики и вкладу в решение климатических вопросов.

Развитие атомной энергетики и широкомасштабное внедрение современных и безопасных атомных энергетических технологий позволит обеспечить надежные и устойчивые поставки электроэнергии для промышленности и населения Казахстана при одновременном снижении зависимости от углеводородных источников, способствуя выполнению обязательств по сокращению техногенных выбросов парниковых газов.

К 2050 году в Республике Казахстан будет действовать не менее трех АЭС. Учитывая прогнозируемый рост потребления электроэнергии, предусмотрена реализация проекта по строительству четвертой станции, что позволит в полной мере покрыть растущие потребности экономики и населения в надежной и экологически чистой энергии.

Также будут рассмотрены варианты строительства АЭС на базе ММР в пригодных регионах страны с учетом технологической и экономической целесообразности, а также для замещения выбывающих из эксплуатации угольных станций соответствующими атомными мощностями. Все это позволит диверсифицировать энергетический сектор экономики и существенно повысить энергетическую безопасность и независимость страны.

Развитие урановой промышленности и ключевых этапов ядерного топливного цикла позволит обеспечить оптимальный объем добычи урана в стране, надежную ресурсную базу и стратегический топливный запас для нужд отечественной атомной энергетики, а также наиболее рационально использовать урановые ресурсы на благо народа Республики Казахстан и освоить выпуск продукции высокого предела с высокой добавленной стоимостью, в том числе экспортоориентированной направленности.

Выстраивание современной и эффективной системы обращения с РАО и ОЯТ, предусматривающее определение национального оператора, создание четкой нормативно-правовой и развитой инфраструктурной базы, позволит существенно снизить негативное влияние РАО на население и экологию Республики Казахстан, решить вопрос их окончательной изоляции, обеспечить систематизацию и качественный мониторинг объектов обращения с РАО и ОЯТ, а также реализовать политику обращения с ОЯТ как с ценным энергетическим ресурсом, в том числе для хранящегося ОЯТ реактора БН-350.

Развитие науки и научно-технической базы позволит существенно повысить научно-инновационный потенциал Республики Казахстан в сфере мирного использования атомной энергии, обеспечить продвижение передовых ядерных технологий, включая исследования в области создания реакторов нового поколения, развития термоядерной энергетики и радиационных технологий, используемых в том числе и в иных сферах жизнедеятельности, обеспечить представительную отечественную научно-техническую поддержку развития эффективных ядерных технологий в широком ряде секторов национальной экономики.

Развитие ядерной медицины напрямую поспособствует повышению качества и средней продолжительности жизни граждан через внедрение инновационных ядерных технологий в здравоохранение, расширение производства радиофармпрепаратов, а также инновационных методов лучевой терапии.

Развитие нормативно-правовой и институциональной базы позволит укрепить структуры уполномоченных государственных органов, обеспечить качественный надзор и контроль за деятельностью в области мирного использования атомной энергии, гармонизировать и усовершенствовать нормативно-правовую базу, следовать исполнению положений международных договоров и конвенций, что напрямую позволит обеспечить максимальный уровень безопасности на всех этапах жизненного цикла объектов генерации и использования атомной энергии.

Создание централизованной национальной системы подготовки кадров позволит обеспечить атомную, а также смежные отрасли и области промышленности необходимым количеством отечественных высококвалифицированных кадров, существенно улучшить образовательный процесс по широкому ряду соответствующих специальностей.

Наряду с вышеуказанным реализация основных мероприятий данной Стратегии будет способствовать повышению конкурентоспособности страны, локализации производства, трансферу технологий и экспорту услуг, извлечению существенных экономических выгод за счет поддержки развития отечественного производства и создания новых рабочих мест.

В целом, развитие атомной отрасли не только обеспечит энергетическую безопасность и выполнение международных климатических обязательств, но и станет значимым вкладом в устойчивый экономический рост. Ее развитие обеспечит масштабное привлечение инвестиций, модернизацию промышленности и развитие регионов, повысит долю высокотехнологичного экспорта, а также укрепит финансовую самостоятельность государства за счет налоговых поступлений и роста валового внутреннего продукта.