ИПС "Әділет"

      Ескерту. Нормативтік қаулының тақырыбы және деректемелері жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.
      Ескерту. Бүкіл мәтін бойынша:
      "253", "251", "252", "254", "255" деген цифрлар тиісінше "289", "287", "288", "290", "291" деген цифрлармен ауыстырылды;
      "қылмыстардың", "қылмыстың", "қылмыстарды", "қылмыс" деген сөздер тиісінше "қылмыстық құқық бұзушылықтардың", "қылмыстық құқық бұзушылықтың", "қылмыстық құқық бұзушылықтарды", "қылмыстық құқық бұзушылық" деген сөздермен ауыстырылды - ҚР Жоғарғы Сотының 20.04.2018 № 8 нормативтік қаулысымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі).

Атыс қаруларын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды және жарылғыш заттарды жымқыру, оларды заңсыз иемдену, дайындау, алып жүру, сақтау немесе өткізу, атыс қаруларын ұқыпсыз сақтау туралы iстер жөніндегі сот практикасын талқылап, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жалпы отырысы соттар осы санаттағы iстердi негiзiнен дұрыс шешетiндiгiн атап көрсетедi.

Сонымен қатар соттар бұл қылмыстық құқық бұзушылықтардың барынша қауiптi санатқа жататынын, қоғамдық қауiпсiздiкке, ең алдымен азаматтардың заңмен қорғалатын құқықтары мен мүдделеріне, өмiрiне, денсаулығына айтарлықтай қауiп төндiретінін, ал өмiрге қауiп төндiретiн заттарды қылмыстық мақсатта пайдалану, көбінесе ауыр зардаптарға әкеп соқтыратынын әр кезде тиiстi деңгейде ескере бермейдi.

Осы санаттағы iстер бойынша бiрыңғай сот практикасын қалыптастыру мақсатында Жоғарғы Соттың жалпы отырысы қаулы етеді:

Ескерту. Кіріспе жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

1. Соттар атыс қаруларын, оқ-дәрiлердi, қару-жарақтарды және жарылғыш заттарды жымқыруға, оларды заңсыз иемденуге, дайындауға, алып жүруге, сақтауға және өткізуге қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтардың қоғам қауiпсiздiгiне елеулі қауіп төндiретінін ескере отырып, қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу мақсатында сот талқылауының деңгейiн көтеруi, жазаның бұлтартпастығына, атыс қаруларын және оқ-дәрiлердi, қару-жарақтарды және жарылғыш заттарды қолға түсiру көздерiн анықтауға, оларды тиiсінше күзету мен өндiрiсте жасау фактілерін және осындай қылмыстық құқық бұзушылықтардың жасалуына ықпал ететін басқа себептер мен жағдайларды анықтап жоюда заңда көзделген ықпалды шараларды қолдануы тиiс.

Соттар қызмет бабымен сенiп тапсырылған лауазымды адамдардың атыс қаруларын сақтауға немқұрайлы қарауының, атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтар мен жарылғыш заттарды сақтау орындарын күзетсіз немесе тиісінше жабдықтамай қалдыруының, оларды есепке алу, беру, тасымалдау, оларды дұрыс пайдаланбаудың және қолдану тәртібін бұзудың, әрбір нақты жағдайда әрекеттері немесе әрекетсіздігі қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал еткен лауазымды адамдарды жауаптылыққа тарту туралы мәселені талқылаудың әрбір фактісі бойынша принципті түрде ден қойып, жекеше қаулылар шығаруға міндетті.

Ескерту. 1-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

2. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі - ҚК) 289-бабында, 287, 288, 290, 291-баптарының тиісті бөліктерінде көрсетiлген қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаған адамның кiнәлiлігі туралы мәселенi шешкен кезде кiнәлi адамнан алынған осы немесе басқа заттардың жымқырғаны, алып жүргенi, сақтағаны, иемденгені, жасағаны, өткiзгенi және ұқыпсыз сақтағаны үшiн көрсетілген баптар бойынша жауаптылық белгiленген атыс қаруына, оқ-дәрiлерге, қару-жараққа және жарылғыш заттарға жататынын-жатпайтынын анықтап алу қажет.

Әртүрлi нысаналар мен нысандарды талқандау, қирату немесе жойып жіберу үшін олардың арнайы мақсаты, сондай-ақ оларды жасаудың, иемденудің, пайдаланудың және сақтаудың ерекше тәртібі бұл заттардың айрықша белгiлерi болып табылады.

Бұл ретте атыс қаруын, оқ-дәрiлердi, қару-жарақтың және жарылғыш заттардың зауытта өндірілгенін де, қолдан жасалатынын да ескеру қажет.

Аңшылық мылтығынан шолақ мылтық жасау, яғни оның тікелей қолданылу сипатын жауынгерлік атыс қаруының сапасына өзгерту, сондай-ақ оларды иемдену, алып жүру, сақтау, өткізу немесе жымқыру ҚК-нің 287, 288, 291-баптарының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар құрамына жатады.

Ескерту. 2-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

3. ҚК-нің 289-бабына, 287, 288, 290, 291-баптарының тиісті бөліктеріне қатысты атыс қаруы деп автоматтар, карабиндер, винтовкалар, пистолеттер, пулеметтер және конструкциясы жағынан тiрi немесе өзге де нысананы зақымдауға бағытталған құрылғылар мен заттарды, сондай-ақ спорттық, оның iшінде олар іс жүзінде қандай мақсатқа қолданылатынына қарамастан, ату үшін оқ-дәрінің немесе өзге де зарядтың қуатын пайдаланатын ұсақ калибрлi, ойықты аңшылық мылтықтарын да түсінген жөн.

Оқ-дәрілерге: соғыс зымырандарының атылатын бөлiктерi, бомбалар, миналар, реактивтi снарядтар, артиллериялық, минометтiк, граната атқыштық оқтар, қол және реактивтi гранаталар және олардың тұтатқыштары, атыс қаруына арналған патрондар, жарылғыш пакеттер, детонаторлар, дабыл беру, жарықтандыру, имитациялық құралдар, басқа да бұйымдар, жарылғыш затпен жабдықталған және тиісті түрдегі атыс қаруынан атуға немесе жарылыс жасауға арналған жинақтағы өзге де бұйымдар мен құрастырылған жарылғыш құрылғылар жатады.

Соттардың ату үшін қолдануға арналмаған пневматикалық мылтықтардың, белгi беру, старттық, құрылыс, газды пистолеттердің, ракетницалардың, сондай-ақ құрамында жарылғыш заттар мен қоспалар бар, бірақ жауынгерлік қолдануға арналмаған пиротехникалық және жарық беретін құралдардың атыс қаруына, оқ-дәрілерге, жарылғыш заттарға жатпайтынын және оларды жымқыру, алып жүру, сақтау, иемдену, жасау немесе өткізу үшін жауаптылық ҚК-нің 289-бабында, 287, 288, 290, 291-баптарының тиісті бөліктерінде көзделмегенін ескеруі тиіс.

Заңның мәнi бойынша тегiс ұңғылы аңшылық қаруына арналған оқ-дәрілерді алып жүру, сақтау, иемдену, жасау немесе өткізу ҚК-нің 287-бабының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамына жатпайды.

Жарылғыш заттар деп порохты, тротилдi, нитроглицериндi, пироксилиндi, аммоналды және басқа да жарылғыш реакция жасау қабілетіне ие химиялық заттар мен олардың қоспаларын, олардың иемденуге және сақтауға арнайы рұқсат талап етiлетiн заттарды түсінген жөн.

Қару-жараққа жерүсті, әуе, теңіздік пен өзендік базалаудағы, нысананы зақымдау, мина қою мен штаттық құралдары орнатылған және оны тікелей мақсаты бойынша қолданылуды қамтамасыз ететін құралдар мен (оптикалық құрылғылар радиолокациялық және радиотелефон станциялары және т.б.) жабдықталған жауынгерлік техника жатады.

Ескерту. 3-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

4. Соттар ҚК-нің 287, 291-баптарының тиісті бөліктері бойынша пайдалануға жарамды атыс қаруын және оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды және жарылғыш заттарды жымқырғанда, алып жүргенде, сақтағанда, иемденгенде немесе өткiзгенде, сондай-ақ кінәлі адамның жарамсыз немесе жаттығу қаруын жарамды күйге келтіруге нақты мүмкiндiгi болған кезде жауаптылық туындайтынын ескерулері қажет.

Егер кінәлі адам пайдалануға жарамсыз атыс қаруын немесе оқ-дәрілерді, қару-жарақты, жарылғыш заттарды жымқырып, оның сапасына қатысты жаңылысқан болып, оларды жарамды деп есептеген жағдайда, жасалған әрекетті осы заттарды жымқыруға оқталу ретінде саралаған жөн.

Ескерту. 4-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

5. Атыс қаруларын немесе оқ-дәрiлердi, қару-жарақты иеленіп алу мақсатында атыс қаруын немесе оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды, жарылғыш заттарды тікелей мақсаты бойынша қолдануға жарамды етiп құрастырып алуға жеткілікті олардың құрамдас бөлiктерi мен бөлшектерi жымқырылған жағдайларда жасалған әрекет ҚК-нің 291-бабының тиісті бөліктері бойынша аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық ретiнде саралануы тиіс. Бұл ретте қосымша құралдарсыз және өндеуді қажет етпей оқ атуға мүмкіндік беретін олардың жиынтығы (мысалы, ұра-ағытқыш механизмi бар винтовка ұңғысы) бөлшектердiң жеткiлiктi комплектісі, ал оларды тiкелей мақсаты бойынша пайдалануға мүмкiндiк беретiн жиынтық оқ-дәрiлер мен жарылғыш заттардың жеткiлiктi құрамдас бөлiктері деп түсiну керек.

Атыс қаруының құрамдас бөліктері мен жекелеген бөлшектерін жымқыру және атуға жарамды қаруды құрастыру үшін қажетті жетіспейтін бөлшектерін кейіннен дайындау бөтеннің мүлкін жымқыру және қаруды заңсыз жасау жиынтығы ретінде саралануы тиіс.

Кінәлі адамның жекелеген бөлшектердi атыс қаруын жасау үшін пайдалану пиғылын куәландыратын деректер болмаған кезде, оларды сақтауы қылмыстық құқық бұзушылық құрамына жатпайды.

Жарылғыш заттарды түзетiн оқ-дәрiлердің құрамдас бөлiктерi мен бөлшектерiн (өртегiштер, детонаторлар, жарғышы жоқ гранаталар және т.б.) жымқыруды ҚК-нің 291-бабының тиісті бөліктері бойынша жарылғыш заттарды аяқталған түрде жымқыру ретiнде саралау керек.

Ескерту. 5-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

6. Қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқтыратын атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақты немесе жарылғыш заттарды жасау деп оларды жасауды немесе жоғалған зақымдау қасиетiн қайта қалпына келтiрудi, сондай-ақ нәтижесiнде атыс қаруы сипатына ие болатын қандай да бiр затты (мысалы, ракетницаны, старт және құрылыс пистолеттерiн, тұрмыстық мақсаттағы заттарды) қайта жасауды түсiну керек.

Ескерту. 6-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

7. Кінәлі адам жымқырған, заңсыз алып жүрген, сақтаған, иемденген, жасаған немесе өткiзген құралдар атыс қаруына, оқ-дәрілерге, қару-жараққа немесе жарылғыш заттарға жататыны-жатпайтыны жөніндегі мәселенi шешу үшiн арнайы білім қажет болған жағдайларда, сарапшының немесе маманның қорытындысын алу қажет.

Ескерту. 7-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

8. Кінәлі адамның жымқырылған заттарды иемденуге не оны басқа адамға беру ниетімен оны кез келген тәсілмен құқыққа қарсы иеленуді, сол сияқты оған өз қалауы бойынша өзге түрде билiк етуді атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттарды жымқыру деп түсінген жөн.

Егер адам атыс қаруын өзі жымқырғанын ұғынбай, бөтеннің мүлкін жымқырса (мысалы, ішінде атыс қаруы сақталған сейфті жымқыру), онда адам одан әрі иелену, пайдалану мақсатында қаруды өзінде қалдырған жағдайда, оның әрекеттері атыс қаруын жымқыру болып сараланады.

Ескерту. 8-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

9. Мемлекеттік мекемелерден немесе қоғамдық, кооперативтiк- коммерциялық ұйымдардан, сол сияқты оларды заңды және заңсыз иеленген жекелеген адамдардан атыс қаруын, оқ-дәрілерін, қару-жарақтар немесе жарылғыш заттар жымқырған жағдайда, ҚК-нің 291-бабының тиісті бөліктері бойынша қылмыстық жауаптылық туындайды.

Ескерту. 9-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

10. Бұрын басқа мүлікті жымқырған болса, ҚК-нің 291-бабының үшінші бөлігінің 2-тармағында көрсетiлгендей, бұл бірнеше рет жасалу белгiсiн құрамайды.

Ескерту. 10-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

11. Күзетуге сенiп тапсырылған атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттарды жымқыру саралану белгiсi ретiнде оларды қоймадан немесе өзге де сақтау орнынан тек қорғау-күзету функцияларын атқарушы адамның ғана емес, сондай-ақ қызмет бабымен қарауына берiлген лауазымды және материалдық жауапты адамның да жымқыруын түсiну қажет.

Әскери қарауыл құрамындағы адамдардың күзететін объектілердің, күзетуге сенiп тапсырылған атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттарды жымқырған жағдайында аталған адамдардың әрекеттері қарауыл қызметiнiң жарғылық қағидаларын бұзушылық ретінде зиянды зардаптарға әкеп соқса, олардың алдын алу үшін осы қарауыл тағайындалған болса, ҚК-нің 290-бабының бірінші бөлігімен қоса, ҚК-нің 446-бабының бірінші бөлігі бойынша саралануы тиіс.

Қызмет бабын пайдаланып атыс қаруын, оқ-дәрілерді қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттарды жымқырудың саралану белгiсi ретiнде осы заттарды бақылауды, қадағалауды, есепке алуды және, сақтауды пайдалануды және басқаруды жүзеге асыруға билік өкілеттілігі берiлген лауазымды адамдардың жымқыруын түсiну керек.

Ескерту. 11-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

12. Қарақшылық шабуыл жасау жолымен атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттарды жымқыруды осы заттарды иеленіп алу мақсатында шабуыл жасаған сәтінен бастап аяқталған деп есептеу қажет.

Ескерту. 12-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.
13. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 2008.12.22. N 5 Нормативтік қаулысымен.

14. Атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттарды заңсыз алып жүру, сақтау, иемдену, жасау немесе өткізу қылмыстық құқық бұзушылықтардың дербес құрамы болып табылатынын ескере отырып, аталған заттарды жымқыру және оларды одан әрі алып жүру, сақтау, иемдену, жасау немесе өткізу ҚК-нің 287, 291-бабының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты жиынтығын құрайды.

Ескерту. 14-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

15. Басқа қылмыстық құқық бұзушылықты жасау мақсатымен атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттарды жымқырған, сондай-ақ оларды алып жүрген, сақтаған, иемденген және жасаған жағдайларда жасалған әрекет өзге қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға дайындалу және атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақтарды немесе жарылғыш заттардың аяқталған жымқыру не оларды заңсыз алып жүру, сақтау, иемдену немесе жасау жиынтығы ретiнде саралануы тиiс.

Ескерту. 15-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

16. Кінәлі адамның қолындағы заңсыз атыс қаруы ұқыпсыз сақталса, егер оны басқа адам пайдаланып, бұл адамның өліміне немесе ауыр зардаптарға әкеп соқса, онда ҚК-нің 287-бабының бірінші бөлігінің белгілерімен қамтылады және оны ҚК-нің 289-бабы бойынша қосымша саралаудың қажеті жоқ.

Ескерту. 16-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

16-1. Соттар ҚК-нің 287-бабына Ескертуде көзделген қаруды, оқ-дәрiлердi, жарылғыш заттарды және жарылыс құрылғыларын өз еркiмен тапсыруды Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚПК) 254-бабының сегізінші бөлігінде көзделген жағдайларда осы заттарды тінту алдында ерікті түрде беруден ажыратқаны жөн.

ҚПК-нің 254-бабының сегізінші бөлігінде көзделген жағдайларда тінту алдында осы заттарды ерікті түрде беру өз еркімен тапсыру болып табылмайды және ҚК-нің 287-бабына Ескертудің негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатуға әкеп соқпайды, бірақ сот ҚК-нің 53-бабы екінші бөлігінің негізінде қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңiлдететін мән-жай ретiнде тануы мүмкiн.

Егер тінту жүргізу кезінде адам тінтілетін жерден тыс жерде (басқа аумақта, өзге адамдарда және т.б.) сақталған оның өзі көрсетпейінше табу мүмкін болмайтын ҚК-нің 287-бабында көзделген қару мен өзге де заттардың өзінде бар екендігін мәлімдесе, онда аталған әрекеттер ерікті түрде тапсыру деп танылады және адам ҚК-нің 287-бабына Ескертуге сәйкес осы бап бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Тінту процесінде бастапқы заттар табылмаған жағдайда, бірақ тінту аяқталғаннан кейін адам тінту кезінде табылмаған осы заттардың тұрған жерін көрсетсе және олар кейін сол жерден алынса, онда адамның мұндай әрекеттерін де ерікті түрде тапсыру деп тану қажет.

Заттарды ерікті түрде беру және ерікті түрде тапсыру туралы жоғарыда аталған түсіндірмелер жеке тінтуді, алу мен қарап-тексеруді жүргізу жағдайларына да қолданылады.

Ескерту. Нормативтік қаулы 16-1-тармақпен толықтырылды – ҚР Жоғарғы Сотының 22.12.2022 № 10 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.

17. Іс-әрекеттің қоғамға қауіптiлiгi дәрежесiне баға бергенде және жазалау шараларын анықтағанда, кінәлі адамның әрекетiнiң мақсаты мен себептерiн, жымқырған атыс қаруының, оқ-дәрілердің, қару-жарақтардың, жарылғыш заттарды иемдену көзін және иеленіп алу тәсілін, түрiн, санын, жауынгерлік сипаты мен құнын ескеру қажет.

Атыс қаруы, оқ-дәрілер қару-жарақтар немесе жарылғыш заттарды төтенше жағдай, төтенше ахуал, сондай-ақ жаппай тәртіпсіздік барысында жымқырғаны үшiн жаза тағайындағанда, соттар ҚК-нің 54-бабы бірінші бөлігінің 11-тармағына сәйкес аталған мән-жайлар жауапкершіліктi ауырлататын мән-жайлар ретінде қаралуы тиіс екенін ескерулері қажет.

Ескерту. 17-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

18. Бұл санаттағы iстердi қарағанда сот кінәлі адамның мүлікті қылмыстық жолмен қол жеткізілген қаржыға сатып алған-алмағанын анықтап, үкiмде оны көрсетуi тиіс.

Ескерту. 18-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

19. Осы санаттағы істер бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтардың қарулары және (немесе) құралдары және заттай дәлелдемелер деп танылған қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға тиесілі автомобильдерді, мотоциклдерді және өзге де көлік құралдарын ҚПК-нің 118-бабы үшінші бөлігінің 1) тармағының талаптарына сәйкес сот ҚК-нің 48-бабының негізінде мемлекеттің меншігіне тәркілеуге тиіс.

Заңсыз сатылып алынған, жымқырған, басқа адамдардың меншігіне берілген атыс қаруы, оқ-дәрілер, қару-жарақ пен жарылғыш заттар ҚК-нің 48-бабы 2-бөлігінің 1) тармағына сәйкес тәркілеуге жатады. Қалған жағдайларда олар заттай дәлелдемелер ретінде олардың жарамдылығын және құндылығын анықтау кезінде қайтадан пайдалану мәселесін шешу үшін не жою үшін ішкі істер органдарының мамандандырылған құрылымдарына беріледі.

Ескерту. 19-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

20. Осы қаулының қабылдануына байланысты "Атыс қаруларын, оқ-дәріні немесе жарылғыш заттарды ұрлау, қаруды, оқ-дәрілерді немесе жарылғыш заттарды заңсыз алып жүру, сақтау, алу, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау iстерi жөніндегі сот тәжiрибесi туралы" 1974 жылғы 20 қыркүйектегi №7 СССР Жоғарғы Соты Пленумының қаулысының "Атыс қаруларын, оқ-дәріні немесе жарылғыш заттарды ұрлау, қаруды, оқ-дәріні немесе жарылғыш заттарды заңсыз алып жүру, сақтау, алу, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау iстерi жөніндегі сот тәжiрибесi туралы" 1974 жылғы 20 қыркүйектегi № 2 СССР Жоғарғы Соты Пленумының қаулысын соттардың орындауы туралы" КСРО Жоғарғы Соты Пленумының 1991 жылғы 29 наурыздағы № 2 қаулысымен енгiзген өзгерістермен және толықтырулармен қоса жарамсыз деп танылсын.

Ескерту. 20-тармақ жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.

21. Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, жалпыға бірдей міндетті болып табылады және алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Ескерту. Нормативтік қаулы 21-тармақпен толықтырылды - ҚР Жоғарғы Сотының 20.04.2018 № 8 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.

      Сноска. Заголовок с изменениями, внесенными нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); внесены изменения на казахском языке, текст на русском языке не меняется в соответствии с нормативным постановлением Верховного Суда РК от 27.11.2025 № 6 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).
      Сноска. По всему тексту:
      цифры "253", "251", "252", "254", "255" заменены соответственно цифрами "289", "287", "288", "290", "291";
      слова "преступлений", "преступление" заменены соответственно словами "уголовных правонарушений", "уголовное правонарушение" в соответствии с нормативным постановлением Верховного Суда РК от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования); внесены изменения на казахском языке, текст на русском языке не меняется в соответствии с нормативным постановлением Верховного Суда РК от 27.11.2025 № 6 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

Обсудив судебную практику по делам о хищении огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения и взрывчатых веществ, незаконном приобретении, изготовлении, ношении, хранении или сбыте их, и небрежном хранении огнестрельного оружия, пленарное заседание Верховного Суда Республики Казахстан отмечает, что суды в основном правильно разрешают дела этой категории.

Вместе с тем, суды не всегда в должной мере учитывают, что эти уголовные правонарушения относятся к категории наиболее опасных и представляют серьезную угрозу общественной безопасности, в первую очередь, жизни, здоровью и охраняемым законом правам и интересам граждан, а использование предметов посягательства в преступных целях нередко приводит к тяжким последствиям.

В целях установления единой судебной практики по делам этой категории, пленарное заседание Верховного Суда Республики Казахстан ПОСТАНОВЛЯЕТ:

Сноска. Преамбула с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования); внесены изменения на казахском языке, текст на русском языке не меняется в соответствии с нормативным постановлением Верховного Суда РК от 27.11.2025 № 6 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

1. Учитывая, что уголовные правонарушения, связанные с хищением огнестрельного оружия, боеприпасов, вооружения и взрывчатых веществ, незаконным приобретением, изготовлением, ношением, хранением и сбытом их, представляют серьезную угрозу для общественной безопасности, в целях предупреждения уголовных правонарушений судам необходимо повысить уровень судебного разбирательства, принимать предусмотренные законом действенные меры к неотвратимости наказания, выявлению источников приобретения огнестрельного оружия и боевых припасов, вооружения и взрывчатых веществ, а также установлению и устранению фактов их ненадлежащей охраны или изготовления на производстве и других причин и условий, способствующих совершению данных уголовных правонарушений.

Суды обязаны частными постановлениями принципиально реагировать на каждый факт небрежного отношения к сбережению огнестрельного оружия должностными лицами, которым оно вверено по службе, оставления без охраны или ненадлежащего оборудования мест хранения огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения и взрывчатых веществ, нарушения порядка их учета, выдачи, транспортировки, неправильного их использования и применения, в каждом конкретном случае обсуждать вопрос о привлечении к ответственности тех должностных лиц, действия или бездействия которых способствовали совершению уголовных правонарушений.

Сноска. Пункт 1 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

2. При решении вопроса о виновности лица в совершении уголовных правонарушений, предусмотренных статьей 289, соответствующими частями статей 287, 288, 290, 291 Уголовного кодекса Республики Казахстан (далее - УК), следует устанавливать, относятся ли те или иные предметы, изъятые у виновного, к огнестрельному оружию, боевым припасам, вооружению и взрывчатым веществам, ответственность за хищение, ношение, хранение, приобретение, изготовление, сбыт и небрежное хранение которых предусмотрена указанными статьями.

Отличительными признаками этих предметов являются специальное их предназначение для поражения, разрушения или уничтожения различных целей и объектов, а также особый порядок их изготовления, приобретения, использования и хранения.

При этом необходимо учитывать, что огнестрельное оружие, боевые припасы, вооружение и взрывчатые вещества могут быть как заводского производства, так и самодельные.

Изготовление обреза из охотничьего ружья, т.е. изменение его свойства по прямому назначению с приданием качеств боевого огнестрельного оружия, а также его приобретение, ношение, хранение, сбыт или хищение образуют состав уголовного правонарушения, предусмотренного соответствующими частями статей 287, 288, 291 УК.

      Сноска. Пункт 2 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).
      Примечание РЦПИ!
      В пункт 3 изменения вносятся только в текст на государственном языке (см. п. 14 постановления Верховного Суда РК от 21.04.2011 N 1).

3. Применительно к статье 289, соответствующим частям статей 287, 288, 290, 291 УК под огнестрельным оружием следует понимать автоматы, карабины, винтовки, пистолеты, пулеметы и другие устройства и предметы, конструктивно предназначенные для поражения живой или иной цели, а также спортивное, в том числе и мелкокалиберное нарезное охотничье оружие, в котором для производства выстрела используется энергия порохового или иного заряда, независимо от того, в каких целях оно фактически применяется.

Под боевыми припасами понимаются: боевые части ракет, бомбы, мины, реактивные снаряды, артиллерийские, минометные, гранатометные выстрелы, ручные и реактивные гранаты и запалы к ним, патроны стрелкового оружия, взрывпакеты, детонаторы, сигнальные, осветительные, имитационные средства и иные изделия и взрывные устройства в сборе, снаряженные взрывчатым веществом и предназначенные для стрельбы из огнестрельного оружия соответствующего вида или для производства взрыва.

Суды должны иметь ввиду, что пневматические ружья, сигнальные, стартовые, строительные, газовые пистолеты, ракетницы, а также содержащие взрывчатые вещества и смеси, пиротехнические и осветительные средства, не предназначенные для боевого применения, не относятся к огнестрельному оружию, боевым припасам, взрывчатым веществам, ответственность за хищение, ношение, хранение, приобретение, изготовление или сбыт которых предусмотрена статьей 289, соответствующими частями статей 287, 288, 290, 291 УК.

По смыслу закона ношение, хранение, приобретение, изготовление или сбыт боевых припасов к гладкоствольному охотничьему оружию не образуют состава уголовного правонарушения, предусмотренного соответствующими частями статьи 287 УК.

Под взрывчатыми веществами следует понимать порох, тротил, нитроглицерин, пироксилин, аммонал и другие химические вещества и их смеси, обладающие способностью к взрывчатым реакциям, на приобретение и хранение которых требуется специальное разрешение.

К вооружениям относятся боевая техника наземного, воздушного, морского и речного базирования с установленными на ней штатными средствами поражения целей, минирования и разминирования и обеспечивающими ее применение по прямому назначению (оптические приборы, радиолокационные и радиотелефонные станции и др.).

Сноска. Пункт 3 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

4. Судам необходимо учитывать, что ответственность по соответствующим частям статей 287, 291 УК наступает за хищение, ношение, хранение, приобретение или сбыт годного к использованию огнестрельного оружия и боевых припасов, вооружения и взрывчатых веществ, а также неисправного или учебного, которые виновный имел реальную возможность привести в пригодное состояние.

Если виновный похитил непригодное к использованию огнестрельное оружие либо боевые припасы, вооружение, взрывчатые вещества и заблуждался при этом относительно их качества, считая, что они исправны, содеянное надлежит квалифицировать как покушение на хищение этих предметов.

Сноска. Пункт 4 с изменениями, внесенными нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2 )

5. В тех случаях, когда в целях завладения огнестрельным оружием или боеприпасами, вооружением похищены их составные части или детали в комплекте, достаточным для сборки пригодных к использованию огнестрельного оружия или боеприпасов, вооружения, взрывчатых веществ по прямому назначению, содеянное надлежит квалифицировать как оконченное уголовное правонарушение по соответствующим частям статьи 291 УК. При этом под достаточным комплектом деталей следует понимать такую их совокупность, которая позволяет без дополнительных приспособлений и доработки произвести выстрел (например, ствол винтовки с ударно-спусковым механизмом), а достаточным комплектом составных частей боеприпасов и взрывчатых веществ такой набор, который позволяет использовать их по прямому назначению.

Хищение составных частей и отдельных деталей огнестрельного оружия и последующее изготовление недостающих деталей, необходимых для сборки годного к стрельбе оружия, следует квалифицировать как совокупность хищения чужого имущества и незаконное изготовление оружия.

Хранение отдельных деталей, при отсутствии данных, свидетельствующих об умысле виновного использовать их для изготовления огнестрельного оружия, не образует состава уголовного правонарушения.

Хищение составных частей и деталей боевых припасов, содержащих взрывчатые вещества (запалы, детонаторы, взрыватели, гранаты без взрывателей и т.д.), следует квалифицировать по соответствующим частям статьи 291 УК как оконченное хищение взрывчатых веществ.

Сноска. Пункт 5 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

6. Под изготовлением огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ, влекущим уголовную ответственность, следует понимать их создание или восстановление утраченных поражающих свойств, а также переделку каких-либо предметов бытового назначения, в результате которых они приобретают свойства огнестрельного оружия.

7. В тех случаях, когда для решения вопроса о том, являются ли огнестрельным оружием, боевыми припасами, вооружением или взрывчатыми веществами предметы, которые виновный похитил, незаконно носил, хранил, приобрел, изготовил или сбыл, требуются специальные познания, необходимо получение заключения эксперта или специалиста.

Сноска. Пункт 7 с изменением, внесенным нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2022 № 10 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

8. Под хищением огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ следует понимать противоправное завладение ими любым способом с намерением виновного присвоить похищенное либо передать его другому лицу, а равно распорядиться им по своему усмотрению иным образом.

Если лицо совершило хищение чужого имущества, не осознавая, что совершает хищение огнестрельного оружия (к примеру, хищение сейфа с хранившимся в нем огнестрельным оружием), то в случае оставления оружия лицом в целях дальнейшего владения, пользования его действия квалифицируются как хищение огнестрельного оружия.

Сноска. Пункт 8 с изменением, внесенным нормативным постановлением Верховного Суда РК от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

9. Уголовная ответственность по соответствующим частям статьи 291 УК наступает в случаях хищения огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ как из государственных учреждений или общественных, кооперативно-коммерческих организаций, так и у отдельных граждан, владевших ими правомерно либо незаконно.

Сноска. Пункт 9 с изменениями, внесенными нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2).

10. Ранее совершенное хищение другого имущества не образует признака неоднократности, предусмотренного пунктом 2) части третьей статьи 291 УК.

Сноска. Пункт 10 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 21.04.2011 N 1 (вводится в действие со дня официального опубликования); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

11. Под квалифицирующим признаком - хищение огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ, вверенных под охрану,- надлежит понимать хищение их из склада или иного места хранения не только лицом, выполняющим охранно-сторожевые функции, но также должностным и материально-ответственным лицом, в ведении которого они находились в силу служебного положения.

В случае хищения огнестрельного оружия, боеприпасов, вооружения или взрывчатых веществ, вверенных под охрану, из охраняемых объектов лицами состава воинского караула, действия этих лиц помимо части первой статьи 290 УК должны квалифицироваться и по части первой статьи 446 УК как нарушение уставных правил караульной службы, повлекшее вредные последствия, для предупреждения которых назначен данный караул.

Под квалифицирующим признаком - хищение огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ с использованием служебного положения,- следует понимать хищение их должностным лицом, которое в силу служебного положения обладало определенными властными полномочиями по осуществлению контроля, надзора, проверки учета и хранения, использования и распоряжения этими предметами.

Сноска. Пункт 11 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

12. Хищение огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ путем разбойного нападения следует считать оконченным с момента нападения с целью завладения этими предметами.

13. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2 )

14. Учитывая, что незаконное ношение, хранение, приобретение, изготовление или сбыт огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ являются самостоятельными составами уголовных правонарушений, хищение перечисленных предметов и их последующее ношение, хранение, приобретение, изготовление или сбыт образуют реальную совокупность уголовных правонарушений, предусмотренных соответствующими частями статей 287, 291 УК.

Сноска. Пункт 14 с изменениями, внесенными нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2 )

15. В случаях хищения огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения или взрывчатых веществ, а также их ношения, хранения, приобретения и изготовления с целью совершения другого уголовного правонарушения, содеянное должно квалифицироваться как совокупность приготовления к совершению иного уголовного правонарушения и оконченного хищения огнестрельного оружия, боевых припасов, вооружения и взрывчатых веществ либо незаконного их ношения, хранения, приобретения или изготовления.

Сноска. Пункт 15 с изменением, внесенным нормативным постановлением Верховного Суда РК от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

16. Небрежное хранение огнестрельного оружия, находящегося у виновного незаконно, если это повлекло его использование другим лицом с наступлением смерти человека или тяжких последствий, охватывается признаками части первой статьи 287 УК и дополнительной квалификации по статье 289 УК не требует.

Сноска. Пункт 16 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

16-1. Судам следует различать предусмотренную Примечанием к статье 287 УК добровольную сдачу оружия, боеприпасов, взрывчатых веществ и взрывных устройств от добровольной выдачи этих предметов перед началом обыска в случаях, предусмотренных частью восьмой статьи 254 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан (далее-УПК).

Добровольная выдача указанных предметов перед началом обыска в случаях, предусмотренных частью восьмой статьи 254 УПК, не является добровольной сдачей и не влечет освобождение от уголовной ответственности на основании Примечания к статье 287 УК, но может быть на основании части второй статьи 53 УК признана судом обстоятельством, смягчающим уголовную ответственность и наказание.

Если лицо при производстве обыска заявило о наличии у него оружия или иных предметов, указанные в статье 287 УК, которые хранятся вне места обыска (на иной территории, у других лиц и т.п.), обнаружение которых без его указания было бы невозможным, то указанные действия признаются добровольной сдачей и лицо в соответствии с Примечанием к статье 287 УК освобождается от уголовной ответственности по этой статье.

В случае, когда в процессе обыска искомые предметы не были найдены, но после завершения обыска лицо указало их место нахождения, которое не было обнаружено при обыске и откуда они в последующем были изъяты, то такие действия лица следует также признавать добровольной сдачей.

Указанные выше разъяснения о добровольной выдаче и добровольной сдаче предметов распространяются также на случаи производства личного обыска, выемки и осмотра.

Сноска. Нормативное постановление дополнено пунктом 16-1 в соответствии с нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2022 № 10 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

17. При оценке степени общественной опасности содеянного и определении меры наказания необходимо учитывать цели и мотивы действий виновного, источник приобретения и способ завладения, вид, количество, боевые свойства и стоимость похищенного огнестрельного оружия, боеприпасов, вооружения, взрывчатых веществ.

При назначении наказания за хищение огнестрельного оружия, боеприпасов, вооружения или взрывчатых веществ, совершенное в условиях чрезвычайного положения, чрезвычайной ситуации, а также в ходе массовых беспорядков, судам необходимо иметь ввиду, что в силу пункта 11) части первой статьи 54 УК указанные обстоятельства должны рассматриваться как отягчающие ответственность.

Сноска. Пункт 17 с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2); от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

18. При рассмотрении дел данной категории судам также следует выяснять и указывать в приговоре приобреталось ли виновным имущество на средства, добытые преступным путем.

Сноска. Пункт 18 с изменениями, внесенными нормативным постановлением Верховного Суда РК от 22.12.2008 № 5 (порядок введения в действие см. п. 2 )

19. По делам данной категории автомобили, мотоциклы и иные транспортные средства, признанные орудиями и (или) средствами уголовных правонарушений и вещественными доказательствами, принадлежащие лицу, совершившему уголовное правонарушение, в соответствии с требованиями пункта 1) части третьей статьи 118 УПК подлежат конфискации судом на основании статьи 48 УК в собственность государства.

Незаконно приобретенные, похищенные, переданные в собственность других лиц огнестрельное оружие, боевые припасы, вооружение и взрывчатые вещества в соответствии с пунктом 1) части второй статьи 48 УК подлежат конфискации. В остальных случаях они, как вещественные доказательства, передаются в специализированные подразделения органов внутренних дел для разрешения вопроса их вторичного оборота при определении их пригодности и ценности либо для уничтожения.

Сноска. Пункт 19 в редакции нормативного постановления Верховного суда РК от 21.04.2011 N 1 (вводится в действие со дня официального опубликования); с изменениями, внесенными нормативными постановлениями Верховного Суда РК от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования); от 22.12.2022 № 10 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).

20. В связи с принятием настоящего постановления признать недействующим Постановление Пленума Верховного Суда СССР "О судебной практике по делам о хищении огнестрельного оружия, боевых припасов или взрывчатых веществ, незаконном ношении, хранении, приобретении, изготовлении или сбыте оружия, боевых припасов или взрывчатых веществ и небрежном хранении огнестрельного оружия" N 7 от 20 сентября 1974 года с изменениями и дополнениями, внесенными постановлением Пленума Верховного Суда СССР от 29 марта 1991 года N 2 "О выполнении судами постановления Пленума Верховного Суда СССР N 7 от 20 сентября 1974 г. "О судебной практике по делам о хищении огнестрельного оружия, боевых припасов или взрывчатых веществ, незаконном ношении, хранении, приобретении, изготовлении или сбыте оружия, боевых припасов или взрывчатых веществ и небрежном хранении огнестрельного оружия".

21.Согласно статье 4 Конституции Республики Казахстан настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, является общеобязательным и вводится в действие со дня первого официального опубликования.

Сноска. Нормативное постановление дополнено пунктом 21 в соответствии с нормативным постановлением Верховного Суда РК от 20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).