2026-2030 жылдарға арналған Ойыл ауданы бойынша коммуналдық қалдықтарды басқару жөніндегі бағдарламаны бекіту туралы

Ақтөбе облысы Ойыл аудандық мәслихатының 2026 жылғы 11 ақпандағы № 321 шешімі

Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің 365 бабы 3 тармағының 1)-тармақшасына, Қазақстан Республикасының "Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы" Заңының 6 бабы 1 тармағы 15 тармақшасына және Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің міндетін атқарушының 2021 жылғы 9 тамыздағы № 318 "Қалдықтарды басқару бағдарламасын әзірлеу қағидаларын бекіту туралы" (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу Тізілімінде № 23917 болып тіркелген) бұйрығына сәйкес, Ойыл аудандық мәслихаты ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ:

1. 2026-2030 жылдарға арналған Ойыл ауданы бойынша коммуналдық қалдықтарды басқару бағдарламасы осы шешімнің қосымшасына сәйкес бекітілсін.

2. Осы шешім алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Ойыл аудандық мәслихатының төрағасы

С. Ғ. Займолдин

2026 – 2030 жылдарға арналған
АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫ ОЙЫЛ АУДАНЫНЫҢ КОММУНАЛДЫҚ ҚАЛДЫҚТАРЫН БАСҚАРУ ЖӨНІНДЕГІ БАҒДАРЛАМАСЫ МАЗМҰНЫ

Терминдер және анықтамалар ......................................................................................... 3

Бағдарлама паспорты ....................................................................................................... 5

КІРІСПЕ ............................................................................................................................ 6

1. ОЙЫЛ АУДАНЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР ЖӘНЕ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ДАМУ ЖОСПАРЛАРЫ …………………………………………………………...…………....7

2. ОЙЫЛ АУДАНЫНДАҒЫ КОММУНАЛДЫҚ ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУ ЖӨНІНДЕГІ АҒЫМДАҒЫ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ .............................................................. 9

2.1 Коммуналдық қалдықтардың түзілуі мен қайта өңделуінің сандық көрсеткіштері . 9

2.2 Қатты тұрмыстық қалдықтардың сапалық құрамы ................................................. 9

2.3 Коммуналдық қалдықтардың түзілуі және жиналу нормалары мен тарифтері.... 10

2.4 Коммуналдық қалдықтарды басқарудың қолданыстағы жүйесін бағалау ........... 12

2.5 Қалдықтардың жекелеген түрлерін басқару жүйесіне талдау……………............ 14

2.6 Қалдықтарды басқару іс-шараларына бөлінген қаражатқа талдау ....................... 15

2.7 2026-2030 жылдарға арналған коммуналдық қалдықтардың түзілу көлемінің болжамы ........................................................................................................................................ 15

2.8 Коммуналдық қалдықтарды басқарудың ағымдағы жағдайын талдау бойынша қорытындылар ..................…………….....…………………………………………....................16

2.9 Коммуналдық қалдықтарды басқару секторының күшті және әлсіз жақтарын, мүмкіндіктері мен қауіптерін талдау ......................................................................................... 16

3. ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ МАҚСАТЫ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ НЫСАНАЛЫ КӨРСЕТКІШТЕРІ ................................................................................. 18

3.1 Мақсаты және міндеттері ......................................................................................... 18

3.2 Нысаналы көрсеткіштері .......................................................................................... 18

4. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ, ҚОЙЫЛҒАН МАҚСАТТАРҒА ЖЕТУ ЖОЛДАРЫ ЖӘНЕ ТИІСТІ ШАРАЛАР........................................ 19

4.1 Елді мекендерден коммуналдық қалдықтарды тұрақты түрде шығару ісін ұйымдастыру ............................................................................................................................... 19

4.2 Коммуналдық қалдықтарды қауіпсіз көмуді қамтамасыз ету ....…........…….….. 21

4.3 Қалдықтарды бөлек жинауды көздейтін қажетті инфрақұрылымды құру және оның жұмыс істеуін қамтамасыз ету.....................………...……........................................................ 22

4.4 Коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесін құру ...... 27

4.5 Коммуналдық қалдықтарды, соның ішінде қалдықтарды бөлек жинау саласындағы коммуналдық қалдықтарды жинау, кәдеге жарату және қайта өңдеудің ұтымды жүйесіндегі тұрғындардың мәдениет деңгейін және қызығушылығын арттыру …………....................... 28

5. ҚАЖЕТТІ РЕСУРСТАР .............................................................................................. 30

6. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ ЖӨНІНДЕГІ ІС-ШАРАЛАР ЖОСПАРЫ ..... 32

7. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ МОНИТОРИНГІ............................................... 33

8. КҮТІЛЕТІН ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМ…………………............. 34

1-қосымша. Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару ауқымын кеңейту мақсатында контейнерлер мен контейнерлік алаңдардың қажетті санын алдын-ала есептеу.........................................................................................................................35

2-қосымша. Ойыл ауданының 2026-2030 жылдарға арналған коммуналдық қалдықтарды басқару бағдарламасын іске асыру бойынша іс-шаралар жоспары ................37

3-қосымша. Ойыл ауданындағы қалдықтарға арналған ТҚҚ үйінділерінің, контейнерлік алаңдарының, контейнерлерінің жай-күйін бағалау ................................................................41

ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАР

Биоыдырайтын қалдықтар – анаэробты немесе аэробты ыдырауға қабілетті қалдықтар, соның ішінде бау – бақша және саябақ қалдықтары, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінің қалдықтарымен салыстырылатын тамақ қалдықтары, макулатура.

Қалдықтарды көму – қалдықтарды алу ниетінсіз, шектеусіз мерзім аралығында қауіпсіз сақтау үшін арнайы бекітілген орындарда жинау.

Коммуналдық қалдықтар – тұтыну қалдықтары, құрамына кіретіндер:

1) аралас қалдықтар және қағаз және картон, шыны, металл, пластмасса, органикалық қалдықтар, ағаш, тоқыма, қораптар, пайдаланылған электрлік және электрондық жабдықтар, батареялар мен аккумляторлар секілді үй шаруашылығында бөлек жиналған қалдықтар;

2) аралас қалдықтар және өзінің сипаты мен құрамы бойынша үй шаруашылығындағы қалдықтарға ұқсас болып келетін басқа көздерден бөлек жиналған қалдықтар.

Контейнерлік алаңдар – коммуналдық қалдықтарды жинақтауға арналған арнайы алаңдар, мұнда коммуналдық қалдықтарды тасымалдауды жүзеге асыратын мамандандырылған көлікке арналған жүру жолдары бар коммуналдық қалдықтарды жинауға арналған контейнерлер орнатылады;

Ірі көлемді қалдықтар – шаруашылық әрекет барысында (тұрмыстық техника, жиһаз және басқалары) өзінің тұтынушылық қасиетін жойған және өзінің көлемі бойынша тек мамандандырылған көлік құралдарымен ғана тасымалдау мүмкіндігі бар тұтыну қалдықтары.

Тұтыну қалдықтары – адамның тіршілігі барысында түзілген қалдықтар, толық немесе ішінара өзінің тұтынушылық қасиетін жойған өнімдер және (немесе) бұйымдар, олардың қораптары және басқа заттар немесе олардың қалдықтары, агрегатты күйіне қарамастан, пайдалану мерзімі немесе жарамдылық мерзімі өтіп кеткен, сонымен қатар, меншік иесі өз бетінше немесе құжат арқылы тұтыну қалдығы разрядына өткен қалдықтар.

Электрондық және электрлік жабдық қалдықтары – Жарамсыз немесе қолданыстан шыққан, қалдық қатарына жатқызылатын электрондық және электрлік жабдықтар, сонымен қатар, оның тораптары, бөліктері, бөлшектері.

Тамақ қалдықтары - тамақ өнімдерін өндіру және тұтыну нәтижесінде пайда болатын, тамақ өнеркәсібінде түзілетін қалдықтармен салыстырылатын қалдықтар.

Қалдықтарды көму полигондары – қалдықтарды алу ниетінсіз, арнайы жабдықталған, экологиялық, құрылыс және санитарлық-эпидемиологиялық талаптарға сәйкес келетін орынға тұрақты орналастыру.

Қалдықтарды бөлек жинау – ары қарай мамандандырылған басқаруды жеңілдету мақсатында түрлері немесе топтары бойынша бөлек жиналған қалдықтар.

Қалдықтарды жинау – жеке және заңды тұлғалардан мамандандырылған ұйымдарға ары қарай қайта қалпына келтіруге немесе жоюға бағыттау мақсатында қалдықтарды қабылдауды ұйымдастыру бойынша іс-әрекеттер.

Мамандандырылған ұйымдар – коммуналдық қалдықтарды жинау, сұрыптау, тасымалдау, қалпына келтіру және (немесе) жою бойынша іс-әрекеттерді жүзеге асыратын жеке кәсіпкерлер немесе заңды тұлғалар;

Құрылыс қалдықтары – ғимараттарды, құрылыстарды, өнеркәсіптік нысандарды, жолдарды, инженерлік және басқа коммунакциялардың құрылысы немесе оларды бұзу, сұрыптау, қайта жабдықтау, жөндеу (соның ішінде капиталдық) барысында түзілетін қалдықтар.

Тұрмыстық қатты қалдықтар – қатты күйдегі коммуналдық қалдықтар.

Қалдықтарды тасымалдау – жинау, сұрыптау, қайта өңдеу, қалпына келтіру және (немесе) жою барысында түзілген, жинақталған қалдықтарды мамандандырылған көлік құралдары көмегі арқылы тасымалдаумен байланысты іс-әрекеттер.

Қалдықтар жою – термиялық, химиялық немесе биологиялық үдерістер нәтижесінде көлемі маңызды түрде төмендейтін және (немесе) қалдықтардың физикалық жай-күйі мен химиялық құрамы өзгеретін, бірақ өнім өндіру немесе энергия алу мақсатында қолданылмайтын қалдықтарды жою тәсілі.

Қалдықтарды басқару – қалдықтар түзілгеннен бастап, соңғы жойғанға дейінгі жүзеге асырылатын опеарциялар.

Тұрмыстық қатты қалдықтарды жинаудың орталықтандырылған жүйесі – меншік нысаны және іс-әрекет түріне қарамастан, тұрғын үйлерде және (немесе) жеке тұрған ғимараттарда (құрылыстарда) тұратын немесе өзінің іс-әрекетін жүзеге асыратын, сонымен қатар, меншік иелігінде контейнерлік алаңдары мен контейнерлері жоқ, немесе жалпы пайдаланылатын жерде тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау және тасымалдау қызметін жүзеге асыру үшін контейнерлік алаңдары мен контейнерлері бар жеке және заңды тұлғаларды қамтамасыз ету мақсатында жергілікті атқарушы органмен ұйымдастырылатын жүйе.

Бағдарлама паспорты

Атауы	Ақтөбе облысы Ойыл ауданының коммуналдық қалдықтарын басқару бағдарламасы
Әзірлеу үшін негіздеме	2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексі. Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігінің 2023 жылғы 18 мамырдағы №154б бұйрығымен бекітілген коммуналдық қалдықтарды басқару бағдарламасын әзірлеу бойынша жергілікті атқарушы органдарға арналған әдістемелік ұсынымдар.
Бағдарламаны әзірлеуге жауапты мемлекеттік орган	Ойыл аудандық сәулет, құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөлімі" мемлекеттік мекемесі
Бағдарлама мақсаты	Ойыл ауданы аумағында экологиялық заңнама талаптарына сәйкес, коммуналдық қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру.
Бағдарлама міндеттері	1. Коммуналдық қалдықтарды тұрақты шығару жұмыстарын ұйымдастыру. 2. Коммуналдық қалдықтарды қауіпсіз көмуін қамтамасыз ету. 3. Коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды көздейтін қажетті инрфрақұрылымды құру және оның жұмыс істеуін қамтамасыз ету. 4. Қатты тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесін дамыту. 5. Коммуналдық қалдықтарды, соның ішінде бөлек жинауды қоса алғанда, қалдықтардың ұтымды жинау, кәдеге жарату және қайта өңдеу жүйесіне халықтың мәдениеті мен қызығушылығын арттыру.
Қаржыландыру көлемі	Қаржыландыру көлемі 2026-2030 жылдарға арналған Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтармен жұмыс істеу саласындағы іс-шараларды қаржыландыру үшін жергілікті атқарушы органдарға бөлінген бюджет қаражатының мөлшеріне байланысты есептеледі.
Бағдарламаны орындаушылар	Сарбие ауылдық округі әкімінің аппараты, Саралжын ауылдық округі әкімінің аппараты, Көптоғай ауылдық округі әкімінің аппараты, Ш. Берсиев атындағы ауылдық округі әкімінің аппараты, Қараой ауылдық округі әкімінің аппараты, Қайыңды ауылдық округі әкімінің аппараты, Ойыл ауылдық округі әкімінің аппараты коммуналдық қалдықтарды жинау, шығару, қайта өңдеу және көму саласындағы субъектілер, мемлекеттік мекемелер, әлеуметтік нысандар, заңды тұлғалар, жеке кәсіпкерлер, үкіметтік емес ұйымдар, тұрғындар және басқа да мүдделі тараптар.
Кезең	5 жыл: 2026 – 2030 жж.

КІРІСПЕ

Коммуналдық қалдықтарды басқару жөніндегі бағдарлама (ары қарай – ҚББ) стратегиялық құжат болып табылады, мұнда қалдықтарды жинау, жинақтау, тасымалдау және кәдеге жарату секілді қолданылатын әдістердің тиімділігін бағалау қарастырылатын коммуналдық қалдықтарды басқару саласындағы ағымдық жай–күйге талдау берілген. Осы талдамалар негізінде қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіру бойынша қойылған мққсаттар мен міндеттерге жетуге бағытталған іс-шаралар әзірленген.

Бағдарламаны әзірлеу қалдықтарды төмендету саясатын әзірлеу мақсатымен қалдықтардың көлемі мен құрамындағы болып жатқан өзгерістерді бағалау процедураларының тиімділігін арттыруға бағытталған.

Осы қалдықтарды басқару жөніндегі бағдарлама ұлттық стратегиялық, бағдарламалық және концептуалдық құжаттардың, сондай-ақ халықаралық тәжірибенің басымдықтарын ескере отырып, Қазақстан Республикасының 365 бабына (ары қарай – ҚР ЭК) және (ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің 2023 жылғы 18 мамырдағы № 154-б бұйрығы) бекітілген коммуналдық қалдықтарды басқару бағдарламасын әзірлеу бойынша жергілікті атқарушы органдарға арналған әдістемелік ұсынымдарға сәйкес әзірленді.

ҚББ әзірлеу барысында Ойыл ауданының коммуналдық қалдықтарын басқарудың ағымдық жай-күйіне талдау жүргізілді, мәселелер айқындалды және экологиялық заңнама талаптарына сәйкес аудан аумағындағы коммуналдық қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құруға бағытталған шаралар кешені әзірленді.

Бағдарламаның негізгі бағыттарын іске асыру Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіруге ықпал етеді: тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау, тасымалдау, қайта өңдеу және жою жүйесін жетілдіру, қалдықтарды басқару инфрақұрылымын жаңғырту, қалдықтарды сұрыптап жинауды ұйымдастыру, көмуге жіберілетін қалдықтардың мөлшерін азайту, сондай–ақ тұрғындардың қалдықтарды басқару және сұрыптап жинау мәселелеріне қатысты хабардарлығын және қызығушылығын арттыру.

Бағдарламаны іске асырудың негізгі мақсаты Ойыл ауданында және жалпы Ақтөбе облысында коммуналдық қалдықтардың қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерін азайту, сондай-ақ Қазақстан Республикасының коммуналдық қалдықтарды басқару саласындағы стратегиялық көрсеткіштеріне қол жеткізу болып табылады.

1. ОЙЫЛ АУДАНЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР ЖӘНЕ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ДАМУ ЖОСПАРЛАРЫ

Ойыл ауданы – Ақтөбе облысындағы шалғай орналасқан аудандардың бірі. Бұл жергілікті орынның атауы шөлді және жартылай шөлді аймақтарды сумен қамтамасыз ететін Ойыл өзеніне қатысты берілген. Аудан 1921 жылы 19–қарашада Ақтөбе губерниясы құрамында құрылған.

Аумағы — 11,5 мың шаршы км.

Аудан Ақтөбе облысының Қобды, Темір және Ойыл аудандарымен шектеседі.

Әкімшілік орталығы – Ойыл елді мекені Ақтөбе қаласынан 260 км қашықтықта орналасқан.

Ойыл ауданы басқа аудандардан халқының санының аздығымен ерекшеленеді.

Халық саны – 15776 адам (аудан әкімдігінің мәліметтері бойынша).

Ойыл ауданы экономикасының негізін ауыл шаруашылығы құрайды. Мал шаруашылығы саласында жыл сайын мал басы санының артып келе жатқандығын байқауға болады. Сүт өнімдері мен ет өндірісі үшін ірі қара малы өсіріледі. Қой шаруашылығы, түйе шаруашылығы, жылқы шаруашылығы, құс шаруашылығы дамыған. Егіндік жерлерде астық, бұршақ тұқымдастар, бақшалық өсімдіктер, тары, картоп өсіріледі.

Ауданда автокөлік кәсіпорыны, тұрмыстық қызмет көрсететін фирмалар, бала бақшалар жәәне көптеген сауда кешендері жұмыс істейді.

Аудан әкімшіліктік-аумақтық бөлінісі бойынша 7 ауылдық округке, 21 елдімекенге бөлінеді (1-кесте).

1-кесте – Ойыл ауданының әкімшіліктік-аумақтық бөлінісі

Ауылдық округ	Елдімекендер	Халық саны, адам	Аула саны	Көше саны
Ойыл	Ойыл	7070	1282	33
	Қаракемер	311	55	4
	Ақшатау	342	69	5
Ш.Берсиев	Қаратал	840	151	16
	Қарасу	86	14	2
	Құмжарған	380	67	4
Саралжын	Кемер	815	144	11
	Ақкемер	357	65	3
	Шиқұдық	172	32	2
	Бестамақ	178	33	2
	Қоңырат	45	11	2
Қайыңды	Ақжар	548	102	6
	Көсембай	391	72	3
Көптоғай	Көптоғай	796	168	13
	Қарасу	219	43	4
	Шұбарши	275	48	4
	Аманкелді	623	99	5
Сарбие	Сарбие	1040	196	12
	Қаракөл	79	15	1
Қараой	Қараой	1157	195	10
	Құбасай	52	11	2

Аудан дамуының басты құжаттары ретінде мыналар табылады:

Ақтөбе облысының 2024 – 2026 жылдарға арналған экологиялық мәселелерін кешенді шешу жөніндегі жол картасы.

Ақтөбе облысының 2025 – 2027 жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар жоспары. Бұл жоспар 125 іс-шараны қамтиды, соның ішінде Ойыл ауданындағы иесіз қоқыс орындарын жою және тұрмыстық қатты қалдықтарды (ТҚҚ) шығару жұмыстары жоспарланған.

2. ОЙЫЛ АУДАНЫНДАҒЫ КОММУНАЛДЫҚ ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУ ЖӨНІНДЕГІ АҒЫМДАҒЫ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ

2.1. Коммуналдық қалдықтардың түзілуі мен қайта өңделуінің сандық көрсеткіштері

ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің (ары қарай – ҚР ЭТРМ) мәліметтері бойынша, Қазақстан Республикасында жыл сайын 4 млн тонна тұрмыстық қатты қалдықтар (ары қарай – ТҚҚ) түзіледі.

Ақтөбе облысында жыл сайын 303 мың тоннадан астам тұрмыстық қатты қалдықтар пайда болады, оның тек 18,7%–ы ғана қайта өңделеді (облыс әкімдігінің мәліметі бойынша).

Ойыл ауданы бойынша коммуналдық қалдықтардың түзілу саны бойынша мәліметтер жоқ. Ауданда бекітілген қалдықтардың түзілу нормасына сәйкес, бір адамға – 083 м3 және халық саны – 15 776 адам болғандықтан, жылына шамамен 13–14 мың тонна қалдық түзіледі.

2-кестеде 2021–2024 жылдар аралығындағы Ойыл ауданы бойынша ТҚҚ түзілу жәәне қайта өңдеу көлемі бойынша мәліметтер ұсынылған.

2-кесте. 2021-2024 жылдар аралығындағы ТҚҚ түзілуі мен қайта өңделуі (ҚР, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы бойынша)

№	Атауы	Өлшем бірлігі	Жылдар
			2021	2022	2023	2024
1	ТҚҚ түзілу көлемі
1.1	Қазақстан Республикасы*	тонна	4 214 056	4 340 630	4 100 000	4 600 000
1.2	Ақтөбе облысы**	тонна	299 764	300 886	303 741	303 000
1.3	Ойыл ауданы ***	тонна	-	-	-	13410
2	Түзілген ТҚҚ жалпы көлеміндегі қайта өңдеу үлесі
2.1	Қазақстан Республикасы*	%	21,1	25,4	24,0	26,0
2.2	Ақтөбе облысы**	%	10,7	15,0	18,7	22,0
2.3	Ойыл ауданы ***	%	0	0	0	0

*ҚР ЭТРМ мәліметтері

** Ақтөбе облысы әкімдігінің мәліметтері

*** есептік мәліметтер.

2–кестеден көрінгендей, Ойыл ауданында ТҚҚ түзілуінің жылдық көлемі 13 410 тоннаны немесе Ақтөбе облысы бойынша ТҚҚ түзілуінің жалпы көлемінен 4,4% құрайды.

Ойыл ауданында ТҚҚ қайта өңдеу қарастырылмаған.

2.2. Қатты тұрмыстық қалдықтардың сапалық құрамы

Қалдықтардың сапалық құрамы олардың морфологиялық құрамына сәйкес анықталады, себебі, морфологиялық құрам ТҚҚ-ны жинау, шығару жүйесіне қойылатын талаптарды, сондай-ақ олармен жұмыс істеудің тиімді шараларын айқындайды.

Қалдықтардың морфологиялық құрамы - бұл өндіріс пен тұтыну қалдықтарының әртүрлі қасиеттері, шығу тегі мен химиялық құрамы бойынша ерекшеленетін жекелеген компоненттерінің өзара қатынасы, олардың жалпы массадағы үлесі пайызбен көрсетіледі. Мұндай құрам ТҚҚ–ны талдау кезінде қолданылады және шығарылатын немесе қайта өңдеуге жататын қалдықтардың нақты көлемін бағалау үшін маңызды.

ТҚҚ морфологиялық құрамы бойынша тағам қалдықтары; қағаз және картон; полимерлер (пластик, пластмасса), шыны; қара металл; түсті металл; мата; ағаш; қауіпті қалдықтар (батарейкалар, құрғақ және электролитті аккумляторлар, еріткіш, бояу ыдыстары; сынапты шамдар; телевизиялық кинескоп және т.б.) сүйек, тері, компоненттері алынғаннан кейінгі коммуналық қалдықтардың қоқыстары, құрылыс қоқыстары, тас, көше қалдықтары және т.б. секілді компоненттерден тұратын күрделі қоспа (Тұрмыстық қатты қалдықтардың морфологиялық құрамын анықтау әдістемесі, Құрылыс және тұрғын-коммуналдық шаруашылығы істері бойынша ҚР агенттігінің төрағасының 2012 жылғы 10 ақпандағы № 4 бұйрығы).

Қазақстанда ТҚҚ морфологиялық құрамының орташа көрсеткіштері келесідей: тағам қалдықтары (37,2), пластик (16,2%), макулатура (11,1%). Қалдықтардың (11%) компоненттері және басқалары алынғаннан кейінгі бөліктері коммуналдық қалдықтарға жатқызылады ("Жасыл технологиялар және инвестициялық жобалардың халықаралық орталығы" КЕАҚ 2020 жылы Қазақстан қалаларында жүргізген зерттеу мәліметтері бойынша анықталды).

Ауылдық жерлердегі қалдықтардың морфологиялық құрамы қаладағы қалдық құрамынан өзгешеленеді. Мұнда органикалық қалдықтар басым және пластмассаның, қораптық материалдардың, қағаз және картонның аз бөлігі кездеседі. Қалдықтардың органикалық бөлігі шындығында үйінділерге немесе полигондарға тасталынбайды, жануарларға жем-қор ретінде беріледі немесе үй жағдайында қордаланады. Ағаш, қағаз және картондар үй пештерінде жағылады. Полигонға келіп түсетін қалдықтардың басым бөлігі қождар, құрылыс материалдары және сынған шынылар.

Ойыл ауданындағы ТҚҚ морфологиялық құрамына зерттеулер жүргізілмеген. Қалдық полигонындағы ТҚҚ морфологиялық құрамын жақын арадағы жылдар ішінде зерттеу ұсынылады.

Қалдықтардың морфологиялық құрамы туралы ақпараттар қалдықтармен жұмыс жасауды тиімді жоспарлау мен басқаруды қамтамасыз етеді: қауіпсіз жинау мен тасымалдау жүйесін ұйымдастыру; пайдалануға немесе зарарсыздандыруға осы немесе басқа технологияларды қолдану негіздемесі; екінші реттік қайта өңдеуге жарамды пайдалы компоненттердің нақты құрамы; кәдеге жаратудың тиімді технологиясын таңдау қарастырылады.

2.3. Коммуналдық қалдықтардың түзілуі және жиналу нормалары мен тарифтері

Коммуналдық қалдықтарды тиімді басқару және олардың болашақта түзілу көлемін жоспарлау мақсатында, аудан бойынша бір есепті бірлікке шаққандағы жинақталатын коммуналдық қалдықтар көлемі туралы ақпарат қажет.

Коммуналдық қалдықтардың түзілу және жинақталу нормаларын есептеу үшін негізгі нормативтік-құқықтық құжаттар Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексі, Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2021 жылғы 01 қыркүйектегі № 347 Бұйрығымен бекітілген коммуналдық қалдықтардың түзілуі және жинақталу нормаларын есептеу ережелері, Қазақстан Республикасы экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2021 жылғы 14 қыркүйектегі № 377 бұйрығымен бекітілген Халыққа тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау, тасымалдауғ сұрыптау және көму тарифтерін есептеу әдістемесі болып табылады.

Ақтөбе облысының Ойыл аудандық мәслихатының 2023 жылғы 31–тамыздағы № 75 шешімімен коммуналдық қалдықтардың түзілу және жинақталу нормалары бекітілген (3-кесте). Ауданның абаттандырылған және абаттандырылмаған секторларында тұратын 1 тұрғынға келетін коммуналдық қалдықтардың түзілу және жинақталу нормалары 0,85 м3, яғни 170 кг құрайды.

3-кесте – Ойыл ауданы бойынша коммуналдық қалдықтардың түзілу және жинақталу нормалары

№	Коммуналдық қалдықтардың жинақталу нысандары	Есептік бірлік	1 есептік бірлікке шаққандағы жинақталудың жылдық нормасы, м3
1	Абаттандырылған және абаттандырылмаған тұрғын үйлер	1 тұрғынға	0,85
2	Жатақханалар, интернаттар, балалар үйі, қарттар үйі және басқа да ұқсас нысандар	1 орынға	1,13
3	Қонақ үйлер, санаторийлер, демалыс үйлері	1 орынға	1,13
4	Балабақшалар, бөбекжайлар және басқа мектепке дейінгі мекемелер	1 орынға	0,4
5	Мекемелер, ұйымдар, кеңселер, банктер, пошта бөлімдері	1 сотрудник	0,22
6	Емханалар, медициналық орталықтар	1 қабылдауға	0,04
7	Ауруханалар, өзге де емдеу-профилактикалық мекемелер	1 төсек-орынға	2,06
8	Мектептер және өзге де оқу орындары	1 оқушыға	0,10
9	Мейрамханалар, кафелер, өзге де көңіл көтеру орындары мен қоғамдық тамақтану мекемелері	1 отырғызу орнына	1,16
10	Театрлар, кинотеатрлар, концерт залдары, түнгі клубтар, казино, ойын автоматтары залдары, интернет-кафелер, компьютерлік клбутар	1 отырғызу орнына	0,2
11	Музейлер, көрмелер	1 м2 жалпы алаңға	0,13
12	Стадиондар, спорт алаңдары	Жобалық 1 орынға	0,13
13	Спорт, би және ойын залдары	1 м2 жалпы аалңға	0,21
14	Азық-түлік және агроөнеркәсіптік тауарлар дүкендері, аралас дүкендер	1 м2 сауда орнына	0,8
15	Машинамен сауда жасау орындары	1 м2 сауда орнына	0
16	Базарлар, сауда павильондары, киоскілер, науалар	1 м2 сауда орнына	0,036
17	Өнеркәсіптік және азық-түлік тауарларының көтерме базалары мен қоймалары	1 м2 жалпы алаңға	0
18	Тұрмыстық қызмет көрсету үйлері	1 м2 жалпы алаңға	0,13
19	Вокзалдар, автовокзалдар, әуежайлар	1 м2 жалпы алаңға	0,5
20	Жағажайлар, жол бойындағы көшедегі қоқыстар	1 м2 жалпы алаңға	0,04
21	Дәріханалар	1 м2 сауда орнына	0,44
22	Автотұрақтар, көлік жуу орындары, жанармай құю станциялары (ЖҚС)	1 көлік орнына	0,11
23	Көлік жөндеу шеберханалары	1 қызметкерге	2,3
24	Гараж кооперативтері, гараждар, паркингтер	1 гаражға	0,16
25	Шаштараздар, косметологиялық салондар	1 жұмыс орнына	0,23
26	Кір жуатын орындар, химиялық тазалау, тұрмыстық техниканы жөндеу, тігін ательелері	1 м2 жалпы алаңға	0,13
27	Зергерлік, аяқ киім, сағат жөндеу шеберханалары	1 м2 жалпы алаңға	0,13
28	Ұсақ жөндеу және қызмет көрсету (кілт дайындау және т.б.)	1 жұмыс орнына	0,13
29	Моншалар, сауналар	1 м2 жалпы алаңға	0,26
30	Қалалық аумақта бұқаралық іс-шараларды ұйымдастыратын заңды тұлғалар, саябақ қалдықтары	Әр 1000 қатысушыға	0,8
31	Бау-бақша кооперативтері	1 жер теліміне	0

ҚР ЭК 367-бабы, 3-тармағына сәйкес, халық жариялық келісім-шарт негізінде ТҚҚ жинаудың орталықтандырылған жүйесін пайдалануға міндетті және мәслихатпен бекітілген тариф негізінде қалдықтарды тасымалдау қызметтеріне ақы төлеуі тиіс.

Ойыл ауданы бойынша халық үшін тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау, тасымалдау, сұрыптау және көму тарифтері Ойыл аудандық мәслихатының 2023 жылғы 31-тамыздағы №75 шешіміндегі 2-қосымша арқылы бекітілген (4-кесте).

4-кесте – Ойыл ауданы бойынша халық үшін тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау, тасымалдау, сұрыптау және көму тарифтері

№	Атауы	Есептік білік	Теңге (қосылған құн салығынсыз)
1	Абаттандырылған үй иеліктері	Айына 1 тұрғынға	-
2	Абаттандырылмаған үй иеліктері	Айына 1 тұрғынға	248,36
3	Бірліктегі жылдық тариф (көлем)	1 м3	3506,33

2.4. Коммуналдық қалдықтарды басқарудың қолданыстағы жүйесін бағалау Қалдықтарды жинау, жинақтау және бөліп жинау

Ойыл ауданы жеке иеліктегі тұрғын үйлерден тұратын ауылдық елдімекен болып табылады. Абаттандырылған секторлар тек аудан орталығы – Ойыл елдімекенінде орналасқан. Мұнда аудан халқының басым бөлігі, яғни – 7070 адам тұрады, 1282 аулалық шаруашылық және 33 көше бар. Елдімекендегі тұрғын үй қорында жеке сектор басымдау, мұнда жылыту көмір арқылы жүзеге асырылады. Екі қабатты тұрғын үйлер де кездеседі – жалпы саны 2, әрқайсысында 8 пәтерден. Осы үйлердің жанында қалдықтарды жинауға арналған 4 тұрмыстық қатты қалдықтарға арналған контейнер бар, сонымен қатар, пластик жинауға арналған 1 мамандандырылған контейнер бар. Контейнерлер қанағаттанарлықсыз деңгейде – ескірген, майысқан, таттанған, қақпағы жоқ. Ойыл елдімекенінде қалдыққа арналған урналар орналасқанымен, қалдықтарды бөлек және араластырып салуға арналған контейнерлер мүлде жоқ, коммуналдық қалдықтарды орталықтан жинау және шығару жүйесі іске қосылмаған.

Ойыл ауданының басқа да ауылдық елдімекендерінде қалдықтарды орталықтан жинау жүйесі қарастырылмаған, контейнерлер орнатылмаған. Ауылдық елді мекендерде жеке секторлар басым. Әрбір үй шаруашылығы өз бетінше өз ауласында/аумағындағы қоқыстарды шығару үшін қоқыс шығару қызметін жалдайды немесе өз көлігімен шығарады.ТҚҚ аулаларда түзіледі, тағам қалдықтарымен үй жануарларын қоректендіреді, қағаз, картон, ағаш секілді қалдықтар үй пештеріне жағылады. Әр үйдің ауласында апатты үйінділер түзілген. Қоқыстарды тұрғындар өз беттерінше әр ауылдық елдімекенде орналасқан ауылдық үйінділерге шығарады. Жергілікті үйінділер қоршалмаған, экологиялық және санитарлық талаптарға жауап бермейді, адам денсаулығы мен қоршаған ортаға қауіп төндіреді.

ТҚҚ жинау талдамасының нәтижелері бойынша мыналар анықталды:

-Ойыл ауданында коммуналдық қалдықтарды орталықтан жинау ұйымдастырылмаған;

-коммуналдық қалдықтарды араластырып жинауға арналған контейнерлер орнатылмаған;

-коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлер орнатылмаған;

-ТҚҚ орталықтан шығару жүйесі қарастырылмаған.

Қалдықтарды бөлек жинау

Қалдықтарды бөлек жинау ұйымдастырылмаған. Қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлер орнатылмаған.

Қалдықтарды тасымалдау

Елдімекендерде орталықтан жинау жүйесі ұйымдастырылмаған. Жергілікті тұрғындар жергілікті әкімдік қарамағындағы ТҚҚ орналастыру алаңдарына қалдықтарды өз бетінше шығарады немесе апатты үйінділерді түзеді.

Ойыл ауданында қалдықтарды жинау, сұрыптау және (немесе) тасымалдау, қалпына келтіру және (немесе) қауіпті қалдықтарды жою бойынша әрекеттермен айналысатын кәсіпкерлік субъектілері жоқ.

ҚР ЭК 367-бабына сәйкес, ТҚҚ жинаудың орталықтандырылған жүйесін ТҚҚ нарығына қатысушыларды анықтау бойынша конкурс (тендер) жүргізу арқылы жергілікті атқарушы органдары анықтайды.

Ойыл ауданында ТҚҚ жинау және шығаруды жүзеге асыратын кәсіпкерлік субъектілерін анықтауға арналған конкурс жүргізілмеген.

Қалдықтарды жинау, қайта өңдеу

Қоқыс сұрыптайтын желілер, екінші шикізатты қабылдау пункттері (пластик, шыны, қағаз және картон қалдықтары) және т.б. ауданда жоқ.

Қалдықтарды көму

Қалдықтарды орналастыру тұрмыстық қатты қалдықтар полигонына орналастыруға мақсаттық белгісі бар, кіреберіс жолы көрсетілген жер учаскесінде жүзеге асырылады. Тұрақты жер пайдалану құқығына актілер Ойыл ауылдық округінің Ойыл ауылында, Қайыңды а/о – Ақжар елді мекенінде, Қараой а\о- Қараой, Ш. Берсиев елдімекендерінде, Саралжын а\о – Кемер елді мекенінде, Сарбие а\о- Сарбие елді мекенінде, Көптоғай а\о – Көптоғай елді мекенінде бар.

Полигондар санитарлық, экологиялық және құрылыс нормаларына жауап бермейді, олардың қатарында мал қорымы да орналасқан. Қалдықтар жел арқылы үлкен қашықтықтарға таралады. Полигондарға заңнама талаптарына қайшы келетін қауіпті қалдықтар да тасталынған.

Одан бөлек, коммуналдық қалдықтар көрсетілген алаңдарда ғана емес, ауданның әрбір елдімекенінде де түзілген.

Апатты үйінділер

Ауданда әрбір тұрғын пункттерде апатты үйінділер түзілген, оның басты себебі, қалдықтарды жинаумен шығарудың орталықтандырылған жүйесінің және қажетті инфрақұрылымның болмауымен сипатталады.

2.5. Қалдықтардың жекелеген түрлерін басқару жүйесіне талдау

Құрамында сынабы бар қалдықтар

Құрамында сынабы бар қалдықтарға (ары қарай ҚСБҚ) тұтынушылық қасиетін жойған құрамында сынабы бар шамдар мен приборлар жатады. ҚР ЭК 351 бабына сәйкес, құрамында сынабы бар шамдар мен приборлар қалдық ретінде танылады және полигондарға көмуге жарамсыз, сондықтан олар қалдықтарды кәдеге жарататын мамандандырылған ұйымдарға берілуі керек. Осыған байланысты ҚСБҚ жинау ұйымдастырылған.

ҚР "Энергия үнемдеу және энерготиімділікті арттыру туралы" 13.01.2012 жылдың № 541-IV Заңына сәйкес, республикалық мәндегі қала, астана және аудандық жергілікті атқарушы органдар (облыстық маңызы бар қалалар) тұрғындарда бұрын қолданылған құрамында сынабы бар энергияны үнемдейтін шамдарды кәдеге жаратуды ұйымдастыруға жауапты.

Ойыл ауданында ҚСБҚ тұрғындардан жинайтын контейнерлер жоқ. Тұрғындардан түзілетін ҚСБҚ мен олардың пайда болу көздері қоршаған ортаны ластай отырып, жалпы қоқыс ағындарымен бірлесе үйінділерге тасталынады.

Электрлік және электрондық жабдық қалдықтары (ЭЭЖҚ)

Электрондық және электрлік жабдық қалдықтарға барлық пайдаланылған батареялар немесе электрлік желі арқылы жұмыс істеген заттар (теледидар, компьютер, тоңазытқыш, радиоқабылдағыш, электрлік балалар ойыншықтары, компакт-диск және т.б.) және олардың элементтері (мысалы, батарея) жатады.

ҚР Экологиялық Кодексіне сәйкес (351 бап), ЭЭЖҚ полигондарға көму үшін қабылдауға тиым салынады. Жеке тұлғалардан электрлік және электрондық жабдық қалдықтарын жинауды, қайта өңдеуді және кәдеге жаратуды жауапты мердігерлік ұйымдармен жүзеге асырылуы тиіс.

Ойыл ауданында ЭЭЖҚ бөлек жинау ұйымдастырылмаған, сондықтан бұл қоқыс түрлері де жалпы қоқыс ағынымен бірге үйінділерге тасталынады.

ЭЭЖҚ кәдеге жарату және қайта өңдеу ауданда қарастырылмаған.

ҚР Экологиялық Кодексінің (365 б) талаптарына сәйкес, ЭЭЖ қалдықтарының қауіпті құрамдары бөлек жиналып, мамандандырылған кәсіпорындарға қайта қалпына келтіру үшін өткізілмейді.

Ірі көлемді және құрылыс қалдықтары

Экологиялық заңнамаға сәйкес, жеке тұлғалар өз бетінше ірі көлемді және құрылыс қалдықтарын шығаруға мүмкіндігі бар арнайы ұйымдастырылған алаңдарды ұйымдастыруы керек. Мұндай алаңдар Ойыл ауданында жоқ. Ірі көлемді және құрылыс қалдықтары басқа қалдықтармен бірге полигондарға шығарылады.

Жергілікті әкімдіктің маңызды міндеті ірі көлемді және құрылыс қалдықтарына арналған арнайы ұйымдастырылған алаңдарды құру және оларды тасымалдау бойынша мамандандырылған компанияларды анықтау болып табылады.

Тағам қалдықтары

Ауданда тағам қалдықтарын бөлек жинау қарастырылмаған. Ауданның басым бөлігі жеке жер үй құрылысынан тұратын елдімекендер болып табылатындықтан, мұнда түзілген тағам қалдықтарының барлығы да малды азықтандыруға және үй жануарларын қоректендіруге жұмсалады.

2.6. Қалдықтарды басқару іс-шараларына бөлінген қаражатқа талдау

Қоршаған ортаны қорғау іс-шараларына бөлінген қаржы көлемі 5-кестеде көрсетілген (Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша).

5-кесте – Ойыл ауданы бойынша 2022-2024 жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғауға жұмсалған ағымдық шығындардың көлемі

Жылдар	2022	2023	2024
Шығын көлемі (мың теңге)	28774	Мәліметтер жоқ	Мәліметтер жоқ

Ойыл ауданында контейнерлік алаңдарды жөндеу, апатты үйінділерді жою, қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлерді сатып алу және жөндеу және басқа да шығындар бойынша мәліметтер жоқ.

Ауданның барлық өңірінде қалдықтарды басқарудың орталықтандырылған жүйесін құру үшін жаңа контейнерлерді, қоқыс таситын көліктерді сатып алу, контейнерлік алаңдарды құру, ірі көлемді және құрылыс қалдықтарын жинауға арналған арнайы орындарды құру, экологиялық, құрылыс және санитарлық талаптарға сәйкес келетін полигондарды құру, қалдықтарды бөлек жинауды ұйымдастыру, ауылдық округтерден қалдықтарды жинау және шығару бойынша компанияларды анықтау, құрамында қауіпті заттары бар коммуналдық қалдықтарды қабылдау пункттерін ашу және т.б. керек.

Мұның барлығы да қосымша шығындарды талап етеді, сол себепті, жергілікті бюджетте қарастырылуы керек.

2.7. 2026-2030 жылдарға арналған коммуналдық қалдықтардың түзілу көлемінің болжамы

Ақтөбе облысының даму жоспарына сәйкес, Ойыл ауданында тұрғындар санының артуы, жаңа кәсіпорындардың ашылуы, экономикалық көрсеткіштердің өсуі, өмір сапасының жақсаруы, халық табысының артуы, коммуналдық қалдықтарды орталықтан жинау және шығару жүйесімен қамтылатын тұрғындар саны артады деп жоспарланып отыр. Сонымен қатар, кәсіпорындар мен тұрғындардан ТҚҚ түзілген және жиналған санының артуы мүмкін деп болжам жасалынуда.

Экология және табиғи ресурстар Министрлігінің берген ақпараттары бойынша, Қазақстан Республикасында коммуналдық қалдықтардың жыл сайынғы өсімі 5% құрайды. 7-кестеде Ойыл ауданының 2030 жылға дейінгі қалдықтардың түзілу болжамы келтірілген.

6-кесте – Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтардың 2030 дейін түзілу болжамы

атауы	Түзілген қалдықтардың нақты саны	ТҚҚ түзілуінің жоспарланған саны
Жыл	2024	2025	2026	2027	2028	2029	2030
ТҚҚ түзілуі, тоннамен	13410	13477	13544	13611	13679	13748	13811

Есептеулерде 2024 жылдан кейін әр 2 жыл сайын қалдықтар санын 5%-ға арттырылып көрсетілген.

Түзілген қалдықтар санының өсуі болжамданып жатқандықтан, "жасыл экономиканың" мақсаттық индикаторларына қол жеткізу мақсатымен Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіру қажет (Қазақстан Республикасының "жасыл экономикаға" өтуі жөніндегі тұжырымдама туралы" ҚР Президентінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 577 Жарлығына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасы Президентінің 2024 жылғы 10 маусымдағы №568 Жарлығы (7-кесте).

7-кесте - Қалдықтарды басқару жөніндегі "жасыл экономиканың" нысаналы көрсеткіштері

	2022 ж.	2030 ж.	2040 ж.	2050 ж.
Коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару қызметтерімен тұрғындарды қамтамасыз ету (%)	82	90	100	100
Коммуналдық қалдықтарды түзілген жалпы санынан қайта өңдеу және кәдеге жарату үлесі (%)	25,4	40	50	60

Стратегиялық міндеттерге сәйкес, 2030 жылға қарай коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару қызметтерімен тұрғындарды қамтамасыз етуді 90%-ға жеткізу, коммуналдық қалдықтарды түзілген жалпы санынан қайта өңдеу мен кәдеге жарату үлесін 40% арттыру қарастырылған. Мұндай іс-әрекеттер Ойыл ауданында да міндеттер қатарында тұр.

2.8. Коммуналдық қалдықтарды басқарудың ағымдағы жағдайын талдау бойынша қорытындылар

Коммуналдық қалдықтарды басқарудың ағымдық жай-күйін талдау көрсеткендей, Ойыл ауданында қалдықтарды орталықтан жинау және шығару жүйесі құрылмаған. Ауданның барлық елдімекендеріндегі тұрғындар ТҚҚ өз бетінше үйінділерге шығарумен айналысады.

Ойыл ауданында экологиялық заңнама талаптарына сәйкес, коммуналдық қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру және келесі мәселелік сұрақтарды шешу қажет:

-қалдықтарды орталықтан жинау мен шығарумен айналысатын мамандандырылған кәсіпорындардың болмауы;

-контейнерлер және контейнерлік алаңдардың болмауы,

-бөлек жинауға арналған контейнерлердің болмауы;

-тұрғындардан құрамында қауіпті заттары бар қалдықтарды (ҚҚЗҚ, ЭЭЖҚ, медициналық) жинаудың ұйымдастырылмауы;

-апатты үйінділердің түзілуі;

-ТҚҚ бөлек жинауға арналған қоқыс сұрыптайтын желінің болмауы;

-ТҚҚ жинауға және тасымалдауға арналған (қоқыс таситын машина) инфрақұрылымның болмауы;

-қалдықтарды бөлек жинау және қалдықтарды басқару мәселесі бойынша тұрғындардың экологиялық мәдениетінің төменгі деңгейі.

2.9 Коммуналдық қалдықтарды басқару секторының күшті және әлсіз жақтарын, мүмкіндіктері мен қауіптерін талдау

Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтарды басқару жүйесін бағалау үшін SWOT- талдау жүргізілді, оның күшті және әлсіз тұстарын, қолданыстағы мүмкіндіктері мен қауіп-қатерлерін анықтап, жүйенің жағдайы талданды (8-кесте).

8-кесте - Күшті және әлсіз тұстарын, мүмкіндіктері мен қауіп-қатерлерін талдау

Күшті тұстары	Әлсіз тұстары
1. Коммуналдық қалдықтарды басқару инфрақұрылымын жақсарту бойынша іс-шаралар жоспарланған. 2. Қоқыс үйінділерін жою бойынша шаралар жоспарланған.	1. Коммуналдық қалдықтарды жинау және шығарудың орталықтандырылған жүйесінің болмауы.. 2. Қалдықтарды бөлек жинау жүйесінің болмауы. 3. Қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесінің болмауы. 4. Қалдықтарды басқару мәселелері бойынша тұрғындардың экологиялық мәдениетінің төменгі деңгейі
Мүмкіндіктері	Қауіп-қатерлері
1. Коммуналдық қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру. 2. Қалдықтарды қайта өңдеуді және кәдеге жаратуды ұйымдастыру. 3. Қалдықтарды бөлек жинау және қалдықтарды басқару мәселелері бойынша тұрғындардың экологиялық мәдениетін арттыру. 4. Қалдықтарды басқару бойынша инфрақұрылымын дамыту үшін инвесторларды тарту. 5. Қайталама шикізаттың әртүрлі түрлерімен жұмыс жасауда заманауи озық қол жетімді технологиялардың бар болуы.	1. Түзілген қалдықтар көлемінің артуы. 2. Жиналған қалдықтар зонасындағы сыни экологиялық жағдайлардың пайда болуы. 3. Үйінді орналасқан зоналардағы атмосфера, топырақ, су ресурстарының ластануы. 4.Ұйымдастырылған үйінділер санының артуы.

Қалдықтарды басқару жүйесінің жай-күйінің күшті және әлсіз жақтарын талдау көрсеткендей, Ойыл ауданында күшті жақтарына қарағанда әлсіз тұстары басымдау, сол себепті, жақын арада коммуналдық қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру үшін міндеттердің толық кешенін шешу керек.

3. ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ МАҚСАТЫ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ НЫСАНАЛЫ КӨРСЕТКІШТЕРІ

3.1. Мақсаты және міндеттері

Бағдарлама мақсаты: Экологиялық заңнама талаптарына сәйкес Ақтөбе облысы Ойыл ауданы аумағындағы коммуналдық қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру.

Бағдарлама міндеттері:

1. Коммуналдық қалдықтарды үнемі шығаруды ұйымдастыру.

2. Коммуналдық қалдықтарды қауіпсіз көмуді қамтамасыз ету.

3. Коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды алдын-ала қарастыратын қажетті инфрақұрылымды құру және қалыптастыру.

4. ТҚҚ қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесін дамыту.

5. Қалдықтарды бөлек жинау саласындағы, сонымен қатар, қалдықтарды жинау, кәдеге жарату және қайта өңдеудің ұтымды жүйесі туралы тұрғындардың мәдениеті мен қызығушылықтарын жоғарылату.

3.2. Нысаналы көрсеткіштері

Бағдарламаның нысаналы көрсеткіштері Қазақстан Республикасының "жасыл экономикаға" көшу тұжырымдамасының (ҚР-ның стратегиялық құжаты), сондай-ақ 2025-2027 жылдарға арналған Ақтөбе облысының қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар жоспарының талаптарына сәйкес айқындалған.

Нысаналы көрсеткіштер Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіруге бағытталған (9-кесте).

9-кесте – 2026-2030 жж Ойыл ауданындағы қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіруге арналған нысаналы көрсеткіштер

п/п	Наименование целевого показателя	Нысаналы көрсеткіштер мәндері
		Ағымдық жағдай (2022-2024)	2026	2028	2030
1.	ТҚҚ жинау және шығарудың орталықтандырылған жүйесімен тұрғындардың қамтылуы %	0	30	70	90
2.	Коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды ендіру: - фракциялар бойынша, % - қалдықтардың жеке қауіпті түрлері бойынша (медициналық және сынабы бар, электрондық және тұрмыстық) %	0	25	50	75
3.	ТҚҚ кәдеге жарату және қайта өңдеу үлесі (түзілу көлемінен),	0	20	30	40
4.	Экологиялық және санитарлық нормаларға сәйкес келетін жаңа полигон құрылысы, бірлікпен	0	0	1	1
5.	Тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау, кәдеге жарату және қайта өңдеудің, соның ішінде бөлек жинауды қоса алғанда ұтымды жүйесі туралы тұрғындардың хабардарлығын жоғарылату %	30	70	100	100

Орталықтандырылған жүйе шеңберінде тұрғындарды ТҚҚ жинау және шығарумен қамту бойынша мақсаттық көрсеткіштер Қазақстан Республикасының стратегиялық құжаттарына сәйкес бекітілген.

4. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ, ҚОЙЫЛҒАН МАҚСАТТАРҒА ЖЕТУ ЖОЛДАРЫ ЖӘНЕ ТИІСТІ ШАРАЛАР

4.1 Елді мекенедерден коммуналдық қалдықтарды тұрақты түрде шығару ісін ұйымдастыру

Барлық тұрғын пункттерден коммуналдық қалдықтар үнемі шығарып отыруды ұйымдастыру үшін қажет:

- ТҚҚ жинау және тасымалдауды жүзеге асыратын тұрмыстық қатты қалдықтар нарығына қатысушыларды анықтау;

- қалдықтарды тасымалдау бойынша қызметтерге төлем жинау және заңды тұлғалармен жариялық ұсыныс келісіміне отыру;

- ТҚҚ жинауға, тасымалдауға, сұрыптауға және көмуге тарифтерді уақытылы және экономикалық негізделген түрде қайта қарастыру.

ТҚҚ жинауды және тасымалдауды жүзеге асыратын тұрмыстық қатты қалдықтар нарығына қатысушыларды анықтау

ТҚҚ жинау және тасымалдаумен айналысатын компанияны жергілікті атқарушы органдар (ЖАО) конкурс (тендер) жүргізу арқылы анықтайды. ЖАО осы компаниялармен біріге отырып, ТҚҚ жинауға, тасымалдауға, сұрыптауға және көмуге бекітілген тарифтерге сәйкес, қалдықтарды тасымалдау бойынша көрсетілетін қызметтерге төлем жинауды ендіру қажет. Тарифті уақытылы қайта қарастырып отыру ұсынылады.

Экологиялық заңнама талаптарына сәйкес (367б). ТҚҚ жинаудың орталықтандырылған жүйесі жергілікті атқарушы органмен ТҚҚ нарығына қатысушыларды анықтау мақсатында конкурс (тендер) жүргізу арқылы ұйымдастырылады. Конкурс тәсілі арқылы мемлекеттік сатып алулар "Мемлекеттік сатып алулар" туралы ҚР Заңының 4 бөліміне сәйкес жүзеге асырылады, мұнда ТҚҚ жинау және тасымалдау конкурсына қатысушыларға төменгі талаптар бекітілген:

- қалдықтарды басқару саласындағы кәсіпкерлік субъектілерінің рұқсаттар мен хабарламалардың мемлекеттік электрондық тізілімінде тіркеуде бар болуы (ҚР ЭК 337 бабының талаптарына сәйкес);

- жеке меншігінде спутниктік навигация жүйелерімен жабдықталған көлік құралдарының бар болуы және /немесе жалға алынуы;

- жеке меншігінде көліктерді қоюға, сақтауға, оларға техникалық қызмет көрсетуге және жөндеуге арналған жылытылатын өндірістік орындарының бар болуы және немесе жалға алынуы;

- коммуналдық қалдықтарды шығару бойынша қызмет көрсететін білікті басқарушы және техникалық мамандардың бар болуы;

- ТҚҚ жинау және тасымалдауды жүзеге асыратын кәсіпкерлік субъектілері сұрыптау кешеніне сұрыпталған қалдықтарды жеткізуді жүзеге асыратын кәсіпкерлік субъектілерімен келісім-шартқа отыруы керек немесе өз бетінше сұрыптауды жүзеге асыру керек;

- ТҚҚ жинауды және тасымалдауды жүзеге асыратын кәсіпкерлік субъектілерінің қауіпті емес қалдықтарды қалпына келтіру және жоюды жүзеге асыратын кәсіпкерлік субъектілерімен келісім-шарты болуы керек; сонымен қатар, құрамында қауіпті заттары бар коммуналдық қалдықтарды сұрыптау кешеніне жеткізу де келісім-шарт негізінде жүзеге асырылуы керек;

- ТҚҚ жинауды және тасымалдауды жүзеге асыратын кәсіпкерлік субъектілері көмуді жүзеге асыратын кәсіпкерлік субъектілеріне қалдықтарды жеткізу кезінде полигон операторымен "қалдықтарды қабылдауға" арналған шарты болуы тиіс.

Ойыл ауданы әкімдігі ТҚҚ жинау және тасымалдау жұмыстарын жүзеег асыратын компанияларды конкурстық (тендерлік) негізде айқындайтын болады. Осы компаниялармен ауылдық округтер мен аудан елді мекендерінен коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару қызметтерін көрсету тәртібі, шарттары мен кестесі белгіленетін шарт жасалатын болады.

Коммуналдық қалдықтарды басқару бойынша келісім-шарттар ұзақ мерзімді (кемінде 5-10 жылға) болады, бұл ТҚҚ жинау және тасымалдау субъектілеріне өз қаражатын компанияларды дамытуға бағыттауға мүмкіндік береді. Компаниялардың қызмет нтижелеріне мониторинг жүргізу атқарылған жұмыстардың тиімділігі мен нәтижесін көруге және бағалауға мүмкіндік береді.

Коммуналдық қалдықтарды басқару бойынша келісім-шарттар ұзақ мерзімді (кемінде 5-10 жылға) болады, бұл ТҚҚ жинау және тасымалдау субъектілеріне өз қаражатын компанияларды дамытуға бағыттауға мүмкіндік береді. Компаниялардың қызмет нтижелеріне мониторинг жүргізу атқарылған жұмыстардың тиімділігі мен нәтижесін көруге және бағалауға мүмкіндік береді.

Конкурстық (тендерлік) негізде іріктелген ТҚҚ жинау және тасымалдау компаниялары қалдықтарды елді мекендерден полигонға дейін жеткізу үшін оңтайлы тасымалдау бағыттарын әзірлеуі тиіс.

Заңды тұлғалармен жариялық ұсыныс келісіміне отыру және қалдықтарды тасымалдау қызметтеріне төлем жинау

ҚР ЭК 367-бабын негізге ала отырып, тұрғын үйлерде тұратын жеке тұлғалар жариялық ұсыныс келісімі негізінде орталықтандырылған қызмет көрсету жүйесін пайдалануға және жергілікті атқарушы органмен бекітілген тариф шеңберінде қалдықтарды тасымалдау қызметтеріне төлем ақысын төлеуге міндетті.

Коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару секілді қызметтерді көрсететін орталықтандырылған жүйені дұрыс ұйымдастыру (орнатылған контейнерлердің қажетті санының бар болуы, тендерді ұтып алған мамандандырылған компаниялардың қалдықтарды бекітілген уақытты ескере отырып, шығарып отыруы) қалдықтарды тасымалдау қызметіне төлем ақы жинау жүйесін жақсартуға мүмкіндік береді. Аудан тұрғындары қалдықтарды жинау және шығарумен айналысатын мамандандырылған компаниялардың қызметіне уақытылы ақы төлеу қажеттілігін ескеріп отыратындай, жан-жақты ақпараттануы керек.

Ойыл ауданында ТҚҚ жинау және тасымалдау бойынша мердігер анықталғаннан кейін жеке тұлғалармен жариялық оферта шартын жасасу тәжірибесі енгізілетін болады. Жариялық оферта нысанындағы келісім арнайы компаниялардың веб-сайттарында, аудан әкімдігінің ресми сайтында және бұқаралық ақпарат құралдарында жария түрде қолжетімді болады. Жариялық шарттарды қолдану ТҚҚ шығару қызметтері үшін төлем мен жинау көлемін арттырып, тұрғындар үшін ыңғайлы болуын қамтамасыз етеді. Осы шарттар негізінде төлемдер жиналатын болады.

Жеке және заңды тұлғаларға мамандандырылған компаниялар қызмет көрсету үшін абоненттік бөліммен қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, коммуналдық қалдықтарды жинау және тасымалдау бойынша қызмет көрсетудегі жедел сұрақтармен тұтынушыларға қызмет көрсету үшін диспетчерлік қызмет жұмысымен қамтамасыз етіледі.

ТҚҚ жинау, тасымалдау, сұрыптау және көму тарифтерін экономикалық тұрғыдан жүйелі қайта қарау

Тарифтерді есептеуге негіз болатын "Халық үшін қатты тұрмыстық қалдықтарды жинауға, тасымалдауға, сұрыптауға және көмуге арналған тарифті есептеу әдістемесін бекіту туралы" құжаты. (Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2021 жылғы 14 қыркүйектегі № 377 бұйрығы).

Ұсынылған әдістемеге сәйкес, тұрмыстық қатты қалдықтарды жинауға, тасымалдауға, сұрыптауға және көмуге тарифтерді есептеу өзіндік құн арқылы жүргізіледі, мұнда, калькуляция баптары бойынша топтастырылған ТҚҚ жинауды, тасымалдауды, сұрыптауды және көмуді жүзеге асыратын нарық қатысушыларының нақты және/немесе нормативті шығындары көрсетілетін болады.

Қызметтердің толық өзіндік құны ТҚҚ жинау, тасымалдау, сұрыптау және көму бойынша жұмыстарды орындау шығындарының қосындысы, сонымен қатар, жалпы пайдалану және пайдаланудан тыс шығындардың қосындысы ретінде анықталады.

Калькуляциялық бірліктің өзіндік құны ТҚҚ жинау және тасымалдау бойынша толық өзіндік құнды жиналған және шығарылған ТҚҚ көлеміне бөлу арқылы, ТҚҚ сұрыптау бойынша толық өзіндік құнды сұрыпталған ТҚҚ көлеміне бөлу арқылы, ТҚҚ көму бойынша толық өзіндік құнды көмілген ТҚҚ көлеміне бөлу арқылы анықталады.

Калькуляция баптарынан көріп отырғанымыздай, тариф шамасы жылдан-жылға өзгеріп отырады, себебі, жиналған, шығарылған, сұрыпталған, көмілген қалдықтардың көлемдік шамасы да өзгеріп отырады. Сол себепті, уақытылы индексация жүргізіп, тарифтерді қайта есептеу тұру қажет, бұл мамандандырылған компаниялардың экономикалық жай-күйінің төмендеп кетуінің алдын-алады.

ҚР Экологиялық Кодексінде тарифтерді қайта қарастырудың нақты мерзімі көрсетілмеген, бірақ 2023 жылдың маусым айында ҚР бәсекені қорғау және дамыту Агенттігі мен ҚР ЭТРМ бірлесе отырып, ТҚҚ басқару саласындағы бәсекені дамыту жөніндегі жол картасын қабылдады. Жол картасында 2 жылда 1 рет ТҚҚ жинау, тасымалдау, сұрыптау және көму тарифтерін қайта қарау қажеттілігі көрсетілген.

4.2 Коммуналдық қалдықтарды қауіпсіз көмуді қамтамасыз ету

Жақын уақытта шешілуді қажет ететін міндеттердің бірі - елді мекендерге арналған жеңілдетілген рәсім бойынша жер учаскелеріне актілері бар ауылдық округтердегі ТҚҚ орналастыруға арналған алаңдарды полигон ретінде рәсімдеу. ТҚҚ полигонын заңдастыруға бюджет қаржыларын үнемдеу үшін қолданыстағы ТҚҚ полигондарына қойылатын талаптарды біржолғы/бірреттік оңайлату тетігі, атап айтқанда ұсынылған заңдастыруға жататын ТҚҚ полигондарына критерийлерді белгілеу – қоршау, салмақ жабдықтары, су қорғау және санитарлық қорғау аймағы, дозиметриялық бақылау, деинфекциялық ванна және т.б. қарастырылады.

ТҚҚ полигонына арналған талаптар келесі құжаттарда көрсетілген: ҚР ЭК (25 бөлім), "Өндіріс және тұтыну қалдықтарын жинауға, пайдалануға, қолдануға, залалсыздандыруға, тасымалдауға, сақтауға және көмуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар" санитариялық қағидаларын бекіту туралы (Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2020 жылғы 25 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-331/2020 бұйрығы), ҚР СТ 3696-2020. Тұрмыстық-қатты қалдықтарға арналған аз қуатты полигондар. Талаптар. ҚР СН 1.04-15-2013 Тұрмыстық қатты қалдықтарға арналған полигондар.

Сонымен қатар, өздігінен пайда болатын ауылдық қоқыс үйінділерін жабу және қалпына келтіру маңызды міндет болып табылады. Аудандағы полигондардың көп болуы халықтың денсаулығы мен қоршаған ортаға зиян келтіреді.

Жерге актілер бойынша заңдастырылған орналастыру орындары келесі елдімекендерде бар: Ойыл ауылдық округінде – Ойыл ауылы, Қайыңды а/о- Ақжар ауылы; Қараой а\о – Қараой ауылы, Ш. Берсиев атындағы ауылы; Саралжын а/о – Кемер ауылы, Сарбие а\о – Сарбие ауылы; Көптоғай а\о – Көптоғай ауылы. Елді мекендер арасындағы үлкен қашықтыққа байланысты ТҚҚ орналастырудың барлық көрсетілген орындарын пайдалану үшін қалдыру керек, бірақ оларды жеңілдетілген сызба бойынша шағын полигондар ретінде рәсімдеу қажет.

Қажет: Ойыл, Қаракемер, Ақшатау ауылдарынан Ойыл ауылдық округіндегі Ойыл ауылындағы полигонға шығару.

Қаратал, Қарасу, Құмжарған ауылдарынан Ш. Берсиев атындағы ауылдық округтегі полигонға шығару.

Кемер, Ақкемер, Шиқұдық, Бестамақ, Қоңырат ауылдарынан Саралжын а/о- Кемер ауылындағы полигонға шығару.

Акжар, Көсембай ауылдарынан Қайыңды ауылдық округіндегі – Ақжар ауылына шығару.

Көптоғай, Қарасу, Шұбарши, Аманкелді ауылдарынан Көптоғай ауылдық округіндегі – Көптоғай ауылындағы полигонға шығару.

Сарбие, Қаракөл ауылдарынан Сарбие а\о – Сарбие ауылындағы полигонға шығару.

Қараой, Құбасай ауылдарынан Қараой а\о – Қараой полигонына шығару.

Ұсынылған кесте 2-қосымшада берілген.

Рекультивациялау, кезең-кезеңмен рекультивациялау және ауылдық қоқыс үйінділерінің жерлерін қалпына келтіру жоспарын әзірлеу

Жер телімдері рәсімделмеген ауылдық үйінділердің аумақтарын кезең-кезеңмен рекультивациялау керек.

Рұқсатсыз қоқыс төгілген полигондарды рекультивациялау бойынша техникалық шешімдер рекультивациялаудан кейін жер учаскесінің функционалдық мақсаты мен пайдалану түріне байланысты қабылданады.

Апатты үйінділерді жою

"Қазақстан Ғарыш Сапары" ҰК" геопорталы – космостық мониторинг бойынша Ақтөбе облысында 250 рұқсат етілмеген қалдық үйінділері анықталған. Олардың бір бөлігі жойылды, бірақ облыста, соның ішінде Ойыл ауданында апатты үйінділер қайтадан пайда болуда.

Апатты үйінділердің түзілуі, оларды жою және болдырмау мәселелерін шешуге жергілікті мемлекеттік органдарды қоса алғанда, барлық мүдделі тараптарды тарту арқылы түбегейлі және шешуші әрекеттерді талап етеді. Ойыл ауданының әкімдігі экобелсенділермен және қоғамдық ұйымдармен апатты үйінділерді жедел айқындау және сауатты шешімдер қабылдау үшін тығыз өзара байланысты орнататын болады.

Үйінділерді зарарсыздандырудың қолданыстағы жалпы қабылданған әдістемесі келесі кезеңдерді іске қосады: үйінділердің қауіптілік деңгейін анықтау; баламалы нұсқаларды таңдау; зарарсыздандыру және рекультивациялау технологияларын әзірлеу.

Жаңа үйінділердің түзілуінің алдын-алу бойынша негізгі шаралар Ойыл ауданының тұрғындарын қалдықтарды жинау мен тасымалдау бойынша қызметтермен қамту және қалдықтармен қауіпсіз жұмыс істеу бойынша шағын және орта бизнес субъектілерімен сауықтыру жұмыстарын жүргізу болып табылады.

4.3 Қалдықтарды бөлек жинауды көздейтін қажетті инфрақұрылымды құру және оның жұмыс істеуін қамтамасыз ету

Коммуналдық қалдықтарды жинау және ұнемі шығарып отыру қызметіне ауылдық тұрғындардың қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін инфрақұрылыммен қамтамасыз ету керек:

-Коммуналдық қалдықтарды жинау және үнемі шығарып отыру үшін мамандандырылған көлікті сатып алу;

-ТҚҚ бөлек жинауды (құрғақ және ылғалды фракциялар үшін) ендіру үшін контейнерлер сатып алу;

-ТҚҚ санитарлық-эпидемологиялық талаптарға сәйкес жинау үшін контейнерлік алаңдардың орнын анықтау және сәйкестендіру;

-Ірікөлемді және құрылыс қалдықтарын жинауға арналған алаңдарды ұйымдастыру үшін орындарды анықтау;

-Қауіпті құрамдас коммуналдық қалдықтарды бөлек жинау.

Коммуналдық қалдықтарды шығару үшін мамандандырылған көліктерді сатып алу

Коммуналдық қалдықтарды шығаруға арналған мамандандырылған көліктерді сатып алу қалдықтарды басқару жүйесін табысты қалыптастыруға бағытталған негіз болып табылады.

-365 бапқа сәйкес (5т) ЖАО коммуналдық қалдықтарды үнемі шығаруды ұйымдастыруды қамтамасыз етеді. ТҚҚ уақытылы шығаруды ұйымдастыру үшін ТҚҚ тасымалдауға арналған арнайы жабдықталған көлік құралдары – қоқыс таситын көліктерді сатып алу қажет.

Ауданда тәулігіне 36,7 тонна немесе 183,5 м3 тонна, ал аптасына – 256,9 тонна – 1284,5 м3 қалдықтар түзіледі. Бір қоқыс таситын көліктің сиымдылығы – 20-22 м3. Қалдықтарды күнделікті шығару үшін 8 қоқыс көлігін, ал аптасына бір рет кесте бойынша әр күні екі ауылдық округтен кесте бойынша шығару үшін кемінде 3 көлік сатып алу қажет.

Қажетті мөлшердегі қоқыс көліктерінің болмауы қалдықтарды шығару кестесінің бұзылуына және тұрғындарға қолайсыздықтар туындауына әкелуі мүмкін. Сатып алынған көлік құралдары тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау және тасымалдаумен айналысатын, конкурс (тендер) арқылы анықталған компанияның сенімгерлік басқаруына беріледі.

Ойыл ауданыдағы коммуналдық қалдықтарды шығару бойынша ұсынылатын кесте:

Күн сайын шығару - Ойыл ауылынан Ойыл а\о- Ойыл ауылындағы полигонға.

Апта сайын – Қаракемер, Ақшатау ауылдарынан Ойыл ауылындағы полигонға; Қаратал, Қарасу, Құмжарған ауылдарынан Ш.Берсиев атындағы полигонға; Кемер, Ақкемер, Шиқұдық, Бестамақ, Қоңырат ауылдарынан – Саралжын а.о.– Кемер ауылындағы полигонға; Акжар, Көсембай ауылдарынан Қайыңды а.о. - Ақжар ауылындағы полигонға; Көптоғай, Қарасу, Шұбарши, Аманкелді ауылдарынан – Көптоғай а.о. – Көптоғай ауылындағы полигонға; Сарбие, Қаракөл ауылдарынан – Сарбие а.о.- Сарбие ауылындағы полигонға; Қараой, Құбасай ауылдарынан Қараой а.о. – Қараой ауылындағы полигонға.

Коммуналдық қалдықтарды тасымалдау шығындарын төмендету үшін бекітілген санитарлық және табиғатты қорғау талаптарына сәйкес қалдықтарды шығарудың төменгі жиілігі қабылданады.

Бастапқы кезеңдерде ауылдық округтердегі коммуналдық қалдықтарды бекітілген кесте бойынша үйлерді, көшелерді аралау жолымен шығарылатын болады. Контейнерлік алаңдар мен контейнерлерді орнатқаннан кейін шығару контейнерлік алаңдардан жүзеге асырылады.

Коммуналдық қалдықтарды тасымалдау барысында ыдыссыз әдісті қолдану: мамандандырылған көлік келгенге дейін, жергілікті әкімдікпен бекітілген кестеге сәйкес қоқыстарды жинайтын және тасымалдайтын (шығаратын) күндері ғана көше бойына санитарлық нормалар мен ережелерге сәйкес коммуналдық қалдықтарды шығару.

Қоқыстарды шығару кестесі тұрғындардың көзқарастарын ескере отырып, жергілікті атқарушы органмен бекітілген коммуналдық қалдықтарды жинау және тасымалдау бойынша мамандандырылған ұйымдарды анықтағаннан кейін ғана құрылатын болады.

Жылына жинақталатын қалдық санын анықтау үшін жиналған және шығарылған қалдық санына (күнсайын) есеп жүргізу керек.

ТҚҚ бөлек жинауға (құрғақ және ылғалды фракциялар үшін) арналған контейнерлерді сатып алу

Қалдықтарды бөлек жинау халықаралық тәжірибеде қалдықтарды басқару жүйесін табысты қалыптастырудың негізі және Қазақстанның экологиялық заңнамасының міндетті талабы болып табылады.

Қалдықтарды бөлек жинау үдерісі "Қалдықтарды бөлек жинауға, оның ішінде техникалық, экономикалық және экологиялық орындылығы ескеріле отырып, міндетті бөлек жинауға жататын қалдықтардың түрлеріне немесе топтарына (түрлерінің жиынтығына) қойылатын талаптарды" бекіту туралы құжатында (техникалық, экономикалық және экологиялық орындылығын ескере отырып, міндетті бөлек жинауға жатқызылатын қалдықтардың топтарына (түрлер жиынтығы) немесе түрлерін, қалдықтарды бөлек жинауға талаптар. Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің м.а. 2021 жылғы 2 желтоқсандағы № 482 бұйрығы) нақтыланған.

СТ 3780-2022 Қалдықтар. Алаңдарда қалдықтарды бөлек жинау үшін контейнер құрамын және коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды ұйымдастыру үшін контейнерлерді орнату алаңдарына жалпы талаптар бойынша:

-Электрондық қалдықтарға арналған контейнерлер;

-ҚСБ қалдықтарды жинауға арналған контейнерлер;

-Қағаз және картон қалдықтарына арналған контейнерлер;

-Батарея қалдықтарына арналған контейнерлер;

-Тағам қалдықтарына арналған контейнерлер;

-Шыныға арналған контейнерлер;

-Пластик қалдықтарына арналған контейнерлер.

Дегенмен, барлық түрлер үшін контейнерлерді орнату мүмкіндігінің болмауынан ҚСБҚ қоса алғанда қауіпті қалдықтарға арналған контейнерлерді қоспағанда "құрғақ" және "ылғалды" фракциялар үшін контейнерлерді орнатуға рұқсат етіледі.

Ойыл ауданында қалдықтарды бөлек жинауды ұйымдастыру үшін әрбір қоқыс контейнері алаңына кемінде 2 контейнер (құрғақ және ылғал фракциялар үшін) сатып алып, орнату керек.

"Ылғалды" фракция құрамы мен сипаты бойынша үй шаруашылығы қалдықтарына ұқсас араласқан, органикалық, тағамдық қалдықтардан тұрады.

"Құрғақ" фракция қағаз, картон, металл, пластика және шыныдан тұрады.

Контейнерлер саны тұрғындар санына, қалдықтардың жинақталу нормасына, сақтау мерзіміне және басқа да қажетті факторларға сәйкес анықталады.

Қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлер заңнама талаптарына сәйкес қазақ және орыс тілінде таңбалануы (жазба) керек, онда мыналар көрсетілуі керек:

-Жиналатын қалдық түрі (фракциясы) туралы ақпараттық жапсырма/жазба;

-Контейнердің меншік иесі туралы мәліметтер (атауы, телефоны);

-Контейнер қызмет көрсететін ұйым атауы.

Егер де таңбалау түрлі-түсті контейнерге жапсырылатын болса, онда контрасты түспен орындалуы керек.

Қажетті контейнерлер санын есептеу тұрғын үй түріне (абаттандырылған және абаттандырылмаған) қарамастан, бір адамға қалдықтардың жылдық түзілу нормасына (0,85м3) және Ойыл ауданының (әрбір елді мекен бойынша) тұрғындар санына сүйене отырып, бір контейнердің көлемі 1,1 м3 деп есептегенде жүргізілді – 1 қосымша.

Барлығы 292 контейнерді (146 – "құрғақ" фракциялар үшін және 146 – "ылғалды" фракциялар үшін), оның ішінде қалдықтарды күн сайынғы жинау үшін 30 контейнер және апта сайын жинау үшін 262 контейнер орнату қажет.

ТҚҚ жинауға арналған контейнерлік алаңдардың орнын анықтау және олардың санитарлық-эпидемиологиялық талаптарға сәйкестігін қамтамасыз ету

Контейнерлік алаңдардың есептік саны– 131 бірлік.

Контейнерлерді орнатқаннан кейін және қалдықтарды шығару кестесін бекіткеннен соң қоқыс шығаратын компания контейнерлердің толуы бойынша бақылау жүргізеді, қажет жағдайда контейнер санын толықтырып немесе шығару санын арттырып отыру керек. Ойыл ауданының контейнерлік алаңдарын "Өндіріс және тұтыну қалдықтарын жинауға, пайдалануға, қолдануға, залалсыздандыруға, тасымалдауға, сақтауға және көмуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар" санитарлық-эпидемиологиялық талабына (ары қарай - Ережелер) сәйкестендіру керек:

- тұрғын пункттерде контейнерлік алаңдарды тұрғын және қоғамдық ғимараттардан, балалар нысандарынан, спорттық алаңдардан және уақытша орналасуды қоспағанда (вахталық кенттер, тұрақты емес нысандар мен құрылыстар) тұрғындардың демалатын орындарынан 25 м кем емес қашықтыққа орналастырады;

- алаң аумағы алаңға еркін кіретін жағына қарай қалыңдығы 100 м кем емес температуралық өзгеріске тұрақты қатты асфальтталған немесе бетондалған жабыны болуы керек;

- периметр бойынша алаң үш жағынан жедел климаттық өзгерістерге және коррозияға тұрақты тұтас материалмен қоршалуы керек;

- алаңның төртінші жағы басқарушы, қызмет көрсетуші ұйымдар мен тұрғындардың контейнерлермен жұмыс істеуге, қалдықтарды жинауға еркін енуіне мүмкіндік береді;

- шатыр жедел климаттық өзгерістер мен коррозияға тұрақты тұтас материалдан дайындалады.

Контейнерлердің меншік иесі ары қарай пайдалануға жарамсыз контейнерлерді жөндеп, алмастыруды ұйымдастырады, қоқыс қабылдайтын камераны, алаңдарды және қоқысқа арналған қоймаларды (контейнерлерді), сонымен қатар қалдықтарды жинауыштарды үнемі жуып, залалсыздандырып және дезинсекциялап (шыбын және басқаларға қарсы) отыруды қамтамасыз ететін шараларды қабылдайды.

Ірі көлемді және құрылыс қалдықтарын жинауға арналған алаңдарды ұйымдастыру үшін орындарды анықтау

Экологиялық заңнама талаптарына сәйкес ірі көлемді және құрылыс қалдықтарын шығаруды ҚР заңдылығына сәйкес мамандандырылған ұйымдар тұтынушының тапсырысы бойынша немесе тұтынушымен ірі көлемді қалдықтарды жинау алаңдарына өз бетінше жеткізуін қамтамасыз етеді.

Қалдықтарды бөлек жинау талаптарында (ЭТРМ м.а. 2021 жылғы 2 желтоқсандағы № 480 Бұйрығы, 19 тармағы), жергілікті атқарушы органдар жеке тұлғалардан (тұрғындардан) түзілетін құрылыс және ірі көлемді қалдықтар үшін 12м2 кем емес аумақта арнайы жабындысымен қоршауы бар орынды ұйымдастыруы керек деп айтылған.

3780-2022 – "Қалдықтар. Контейнерлерді орнату алаңдарына жалпы талаптар" СТ сәйкес, коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды ұйымдастыру үшін жергілікті атқарушы органдар тұрғын пункттерде (үй-жайларының, мекемелердің, мәдени-жалпы мекемелердің, демалыс орындарының және т.б. аумақтарында) жеке тұлғалардан (тұрғындардан) түзілген құрылыс және ірікөлемді қалдықтарды жинайтын 12 м2 кем емес аумақ орындарып анықтап, қоршауды ұйымдастыруы керек.

Жылжымайтын нысандардың құрылысы мен жөндеу жұмыстарын жүзеге асыратын заңды тұлғалар құрылыс және ірікөлемді қалдықтарды арнайы орындарға өз бетінше шығаруы керек немесе қоқыс шығаратын ұйымдармен келісім-шартқа отыруы керек.

Ірікөлемді және құрылыс қалдықтарын қалдық түзушілермен келісім-шарты бар мамандандырылған компаниялар оларды орналастыру кезеңінен бастап, үш күннен артық емес мерзімде шығаруды жүзеге асырады.

Заңнамаға сәйкес ірі көлемді қалдықтарды жинауға арналған арнайы алаңдарда коммуналдық қалдықтардың құрамына кіретін, өзінің тұтынушылық қасиетін жойған, пайдаланылған тұтынушылық тауарлар мен қораптардың қалдықтарын жинау орындарын ұйымдастыруға тиым салынады.

Ойыл ауданының жергілікті атқарушы органдары мұндай қалдықтардың полигонға түсуінің алдын-алу мақсатында тұрғындардан ірі көлемді және құрылыс қалдықтарын жинауға арналған арнайы орындарды ұйымдастыруы керек.

Қауіпті құрамдас коммуналдық қалдықтарды бөлек жинау және кәдеге жарату

Қауіпті құрамдас коммуналдық қалдықтар (электрондық және электрлік жабдықтар, құрамында сынабы бар қалдықтар, батарейкалар, аккумляторлар және басқа да қауіпті компоненттер) бөлек жинақталып, қайта қалпына келтірілуі үшін мамандандырылған кәсіпорындарға берілуі керек (ҚР ЭК 365 бабы).

ҚР ЭК талаптарына сәйкес жергілікті атқарушы органдар қауіпті қалдықтардың басқа категорияларымен қауіпті қалдықтардың немесе басқа қалдықтармен, заттармен, материалдармен араласуының алдын-алу үшін қажетті шараларды қабылдауы керек және коммуналдық қалдықтармен жұмыс жасау бойынша инфрақұрылымды дамытуға жауапты болады.

Құрамында сынабы бар қалдықтар (ҚСБҚ)

Жергілікті атқарушы билік органдары аудан тұрғындардан ҚСБҚ жинау жүйесін ұйымдастыруы және мыналарды қамтамасыз етуі қажет:

-тұрғындарда пайда болатын құрамында сынабы бар қалдықтарды жинау үшін орнатылатын арнайы әмбебап контейнерлерді орнатуды және оларға қызмет көрсетуді бақылау;

-кондоминиум нысандарын басқару органдарының қызметін бақылау және ұйымдастыру, олар арнайы әмбебап контейнерлерді сақтау жөніндегі шараларды қамтамасыз етуге, контейнерге қызмет көрсететін мамандандырылған кәсіпорынмен өзара іс-қимылды жүзеге асыруға, оларға еркін қол жеткізуді қамтамасыз етуге, тұрғындармен түсіндіру жұмыстарын жүргізуге, контейнерге бөгде заттарды сақтауға, контейнерге бөгде жарнамаларды, хабарландыруларды және т. б. жапсыруға жол бермеуге міндетті;

-тұрғындар үшін үшін демеркуризациялау жөніндегі шаралар кешенін іске асыруға және ҚСБҚ-ға арналған контейнерлерді жөндеуге (ауыстыруға) мамандандырылған кәсіпорындардың жұмыстарын сатып алу үшін қаражат бөлу жолымен халық арасында пайдалануда болған құрамында сынабы бар энергия үнемдейтін шамдарды қайта өңдеуді ұйымдастыру.

ҚСБҚ үшін контейнерлерді жөндеу (алмастыру) және тұрғындар үшін демеркуризация бойынша шаралар кешенін жүзеге асыруға мамандандырылған кәсіпорындардың жұмыстарын (қызметтерін) тарту үшін жергілікті атқарушы органдар конкурс (тендер) жүргізу керек (ҚР ЭК, "Мемлекеттік сатып алудар" туралы ҚР Заңы (4 бөлім), (коммуналдық қалдықтарды басқару ережелері. ҚР ЭТРМ м.к. 2021 жылғы 28 желтоқсандағы № 508 Бұйрығы).

Қазіргі уақытта Ойыл ауданында ҚСБҚ жинауға арналған арнайы әмбебап контейнерлер жоқ. Әрбір контейнерлік алаңға ҚСБҚ жинауға арналған контейнерлер орнату қажет. Сонымен қатар, жергілікті атқарушы органдар халықпен қалдықтарды бөлек жинаудың маңыздылығы мен артықшылықтары, сондай-ақ осы мақсатта орнатылған контейнерлердің тікелей белгіленуі туралы ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізетін болады.

Электрондық және электрлік жабдық қалдықтары (ЭЭЖҚ)

ЭЭЖҚ қауіпті қалдықтарға жатқызылады. Олардың құрамында кадмий, қорғасын, сурьма, сынап секілді уытты заттармен қосылыстар бар, олар адам денсаулығы мен қоршаған ортаға теріс ықпал етеді.

Тұрғындардан ЭЭЖҚ жинау жүйесін ұйымдастыру келесідей шараларды қамтиды:

- Батареялар, электронды және электр жабдықтары сияқты қауіпті тұрмыстық қалдықтарды жинайтын стационарлық немесе жылжымалы пункттер/пункттер құру. Қабылдау пункті көрсетілген тауарларды таратуды жүзеге асыратын сауда нүктелерінде құрылуы мүмкін. Қалдық ретінде қабылданатындар: тұрмыстық техника (теледидар, магнитофоны, электрлік ойыншықтар, үтіктер, батарейкалар, фен, тоңазытқышты қоса алғанда, асүй жабдықтары); офистік техника (компьютерлер және жабдықтауыштар, ұялы телефон, планшет, көшірме аппараттары, сканер, тонер).

- қалдықтарды қабылдаудың ұйымдастырылған пункттері туралы халықты хабардар етуді және олармен қауіпсіз жұмыс істеуді насихаттауды қамтамасыз ету.

- қалдықтарды жинауға және кәдеге жаратуға арналған шығыстардың бір бөлігін жабу мақсатында, өндірушінің кеңейтілген жауапкершілік операторының функцияларын жүзеге асыратын "Жасыл Даму" АҚ-мен ынтымақтастықты нығайту.

Жергілікті атқарушы органдар электрондық қалдықтардың әсерінің қауіптілігі туралы және қалдықтарды жинау мен қайта өңдеудің қолданыстағы жүйесі туралы тұрғындармен ақпараттық жұмыстарды жүргізу қажет. ТҚҚ жалпы ағынымен полигондарға түскен электрондық және электрлік жабдық қалдықтарының маңызды салдарын тұрғындар әлі толық түсінбейді. Тұрғындарға пайдаланылған электрондық және электрлік жабдықтарды жинаудың қолданыстағы пункттері туралы ақпараттарды жеткізу керек.

Заңды тұлғалардан қауіпті құрамдас коммуналдық қалдықтарды бөлек жинау және қайта қалпына келтіру

Қызметтің түріне қарамастан, заңды тұлғаларда пайда болатын қауіпті коммуналдық қалдықтарды бөлек жинап, мамандандырылған ұйымдарға (кәсіпорындарға) қалпына келтіруге беруі тиіс (ҚР ЭК 365 б).

Жергілікті атқарушы билік органдары қауіпті қалдықтарды басқару жөніндегі қызметтерді көрсететін мамандандырылған кәсіпорындармен келісім-шартқа отыру қажеттілігі туралы аудандық заңды тұлғалармен (мемлекеттік мекеме, бюджеттік ұйымдар) түсіндірме жұмыс жүргізуі және осы үдерісті бақылауы қажет.

Органикалық коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды ұйымдастыру және оларды қордаландыру арқылы қайта қалпына келтіру

Органикалық қалдықтар – өсімдік және жануарлардың биоыдырайтын қалдықтары

ҚР ЭК 365-бабына сәйкес жергілікті атқарушы органдар органикалық қалдықтарды бөлек жинауды тұрақтандыру және пайдалану арқылы коммуналдық қалдықтармен жұмыс жасаудағы экологиялық талаптардың сақталуын қамтамасыз етуі керек.

Органикалық қалдықтардан компост – энергия ретінде пайдалануға болатын органикалық тыңайтқыш алуға болады. Ол қоршаған ортаны ластамайды және табиғи циклдің құрамдас бөлігі болып табылады.

Коммуналдық қалдықтарды басқару ережелерінде (19т) аудандық, кенттік, ауылдық, ауылдық округтің жергілікті атқарушы органдары тұрғындарға жеке тұрғын құрылысында (жеке сектор) органикалық қалдықтарды қордаландыру жөніндегі ақпараттық кампанияларды (хабарламаларды) жүргізуі қажет.

Компосты алу технологиясының негізі компостау – қалдықтардың жедел бақыланып ыдырауы, нәтижесінлде биоорганикалық тыңайтқыш алынады. Сырт жағынан қарағанда, компост кәдімгі топыраққа ұқсас және әртүрлі салаларда пайдаланылуы мүмкін.

Органикалық қалдықтарды қордаландыру үй жағдайында да, орталықтандырылған жүйеде де жүзеге асады. Үй шаруашылығында қордаландыруда қарапайым қордалау шұңқырын немесе арнайы қордаландырғыш аппараттарды пайдалануға болады. Түзілген компостты ауыл шаруашылық қажеттіліктеріне және егіс алаңдары үшін тыңайтқыш ретінде үй маңындағы учаскелерге және қалдықтарды уақытша көму орындарын рекультивациялауға пайдалануға болады.

Мектептерде, асханаларда, ресторанда биоыдырайтын қалдықтардың үлкен бөлігі жинақталады және жанында қосалқы шаруашылығы бар болғандықтан, жекелей өз беттерінше қордаландыруды жүргізуге болады.

Жергілікті атқарушы органдардың міндеттері заңды тұлғалар мен тұрғындар арасында компосты қолдану және органикалық тыңайтқыштарды пайдалану тәжірибесін насихаттау бойынша ақпараттық -түсіндірмелі жұмыстарды жүргізу болып табылады.

4.4. Коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесін құру

Ойыл ауданында коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесі жоқ.

ТҚҚ қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесі Ақтөбе облысында дамыған. Мысалы: Комби ЖШС, КазВторКонтракт, ХХІ экологиялық технологиялар, Элит Холдинг, ЭкоВторТехРесурс, Таза Каргала, Актобе Таза Кала ЖШС, Қайталама қағазды қайта өңдеу зауыты, Eko Sin company, "Тұрмыстық қатты қалдықтарды қайта өңдеу бойынша Ақтөбе зауыты" және т.б.

Ойыл ауданының жергілікті атқарушы органдарының міндеті осындай облыстық қалдықтарды қайта өңдеу кәсіпорындарымен өзара іс-қимыл жасау, олармен қалдықтарды шығару, кәдеге жарату немесе қайта өңдеу бойынша келісімдер жасау болып табылады.

Жергілікті атқарушы органдар коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу және ұйымдастыру мүмкіндіктерін айқындау мақсатында аудан аумағында іс-әрекеттерін жүзеге асыратын барлық кәсіпорындармен және жергілікті бизнес-қауымдастық өкілдерімен өзара байланысуы керек.

4.5 Коммуналдық қалдықтарды жинау, кәдеге жарату және қайта өңдеу, оның ішінде қалдықтарды бөлек жинау саласында тұрғындардың мәдениет деңгейін және қызығушылығын арттыру

Қалдықтарды басқару үдерісі, соның ішінде қалдықтарды бөлек жинауға деген қызығушылық тұрғындардың экологиялық ағартушылық деңгейіне байланысты.

Мұны экологиялық заңнама да талап етеді. Қазақстан Республикасы экология, геология және табиғи ресурстар министрі м.а., "Коммуналдық қалдықтарды басқару ережелерін бекіту туралы" (ары қарай – Ереже) 2021 жылғы 28 желтоқсанындағы № 508 Бұйрығына сәйкес ауданның, облыстық және аудандық мәндегі қалалар, республикалық мәндегі қалалар, астана, ауылдық округтердің жергілікті атқарушы органдары жеке тұрғын құрылыстардағы (жеке сектор) органикалық қалдықтарды қордаландыруды ендіру және коммуналдық қалдық компоненттерін (қағаз, пластика, органикалық қалдықтар және басқалары) рұқсатсыз жағудың алдын-алу, қайталама ресурстарды (шикізатты) бөлек жинауды қоса алғанда коммуналдық қалдықтарды жинау, кәдеге жарату және қайта өңдеудің ұтымды жүйесі туралы тұрғындарға ақпараттық кампанияларды жүргізеді.

Жергілікті атқарушы органдардың жұмыстары БАҚ, теледидар тарапынан ақпараттық компанияларды, яғни, қалдықтардың теріс әсерінен қоршаған ортаны қорғау мәәселелеріне тұрғындардың қызығушылығын қалыптастыратын, қалдықтарды басқарудың экономикалық және экологиялық аспектілері туралы айтатын видеороликтерді құру, буклеттерді және басқа да ақпараттық материалдарды шығару және таратуды ұйымдастыру болып табылады. Оқу орындары арасында макулатураны жаппай жинау, конкурстарды, акцияларды жүргізу, мамандандырылған ұйымдармен тұрғындардан киімдерді, заттарды, тұрмыстық техниканы, батареяларды қабылдау тиімді болып табылады.

Одан басқа, Ойыл ауданының әкімдігі "Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс, стратегиялық әріптестікті іске асыруға арналған мемлекеттік тапсырыс, үкіметтік емес ұйымдарға арналған гранттар және сыйлықақылар туралы" (ары қарай Заң) Заң шеңберінде мемлекеттік әлеуметтік тапсырысты, соның бір бөлігі қоршаған ортаны қорғауды жүзеге асыру бойынша ақпараттық-түсіндірмелік жұмыстарды жүргізуі қажет (5 бап).

Осы Заңға сәйкес, үкіметтік емес ұйымдардың мәліметтер базасына (6-1) енгізілген үкіметтік емес ұйымдар (ары қарай – ҮЕҰ) конкурстық таңдау арқылы коммуналдық қалдықтармен жұмыс жасау бойынша тұрғындармен ақпараттық жұмыстарды жүргізуге мемлекеттік гранттарды ұсынады.

Грант алған ҮЕҰ тұрғындардың коммуналдық қалдықтармен жұмыс жасауы бойынша ақпараттық жұмыс жоспарын әзірлейді, оған келесідей қоғам топтары жатқызылады:

- білім беру мекемелері: педагогикалық құрам, техникалық мамандар, оқушылар;

- балабақша: тәрбиешілер мен балалар;

- заңды тұлға: медициналық мекеме, мәдениет үйі, сауда орталықтары, дүкендер;

- еріктілер, белсенділер тобы және ҮЕҰ;

- жергілікті атқарушы орган қызметкерлері;

- жұмыс істейтіндер.

Ақпараттық жұмыс жоспары мыналардан тұрады:

- бекітілген тарифке сәйкес ТҚҚ жинау және тасымалдау бойынша қызметтерге ақы төлеу, жариялық келісімдерге отыру туралы тұрғындарды ақпараттандыру;

- Қалдықтармен қауіпсіз жұмыс істеу тәсілдері туралы жергілікті БАҚ жариялау; жергілікті газеттер мен журналдарға қалдықтармен дұрыс жұмыс істеу талаптарымен қалдықтарды басқарумен байланысты мәселелермен жұртшылықты таныстыруға бағытталған мақалаларды жариялау ұсынылады;

- үйлерде тағамдық қалдықтарды қордаландыру туралы брошюроларды тарату;

- жеке тұлғаларда (тұрғындар) түзілетін ҚСБҚ, ЭЭЖҚ, медициналық, құрылыстық және ірі көлемді қалдықтарды жинау үшін құрылған арнайы орындар туралы хабарлау;

- пластик, шыны және макулатура үшін, бөлек жинау және үйдегі қалдықтарды сұрыптау тәртібін түсіндіретін мектептегі экологиялық акциялар;

- коммуналдық қалдықтарды рұқсатсыз жағудың алдын-алу бойынша ақпараттандыру;

- тұрғындардың экологиялық сапалы өмір сүруін қанағаттандыру деңгейін жоғарылату мақсатында жыл сайынғы әлеуметтік сауалнаманы жүргізу;

- мектеп оқушыларын ТҚҚ полигонымен таныстыру;

- қалдықтарды басқару бойынша іс-әрекеттерді қоғамдық бақылау және насихаттау мақсатында еріктілер клубын құру.

Коммуналдық қалдықтарды басқару саласында хабардарлықты арттыру және оқыту іс-шараларына әйелдер мен ерлердің тең қатысуын қамтамасыз ету арқылы гендерлік мәселені ескеру аса маңызды. Экологиялық бастамаларда гендерлік қағидаттарды ескеру оларды әділ етіп қана қоймай, сонымен қатар олардың тиімділігін арттырады.

Жергілікті атқарушы билік органдары аудан тұрғындарымен ақпараттық-ағартушылық жұмыстарды үйлестіріп, қоғамдық мекемелермен, ҮЕҰ тығыз байланыста жұмыс жасауы керек.

5. ҚАЖЕТТІ РЕСУРСТАР

Ойыл ауданының қалдықтарын басқару жөніндегі бағдарламасын қаржыландыру көздері мыналар болуы мүмкін:

- мемлекеттік және жергілікті бюджет құралдары;

- тікелей шетелдік және отандық инвестициялар;

- ӨКЖ операторымен қалдықтарды жинау және тасымалдау жүйесін субсидиялау;

- халықаралық қаржылық экономикалық ұйымдар мен донор мемлекеттердің гранттары;

- екінші деңгейлі банк несиелері және Қазақстан Республикасының заңдылығында тиым салынбаған басқа да көздер.

ҚР ЭК 29 бабына сәйкес ұсынылған бағдарламаны жүзеге асыруға және болжамды табиғатты қорғау шараларын орындауға кеткен қаржылық шығындар бюджеттік құрал есебінен жүзеге асыру жоспарлануда. Мұндай механизм Бағдарламаны әзірлеу және бекіту жылдарында үш жыл ішінде жергілікті бюджетке түскен қоршаған ортаға теріс әсер ету төлемдерінен пайдалануға мүмкіндік береді.

Осы Бағдарламаны жүзеге асыру үшін алдын-ала есептелген қаржылық шығындар 185 млн теңгені құрайды (10-кесте).

10-кесте - Ойыл ауданындағы қалдықтарды басқару бағдарламасын жүзеге асыруға қажетті алдын-ала есептелген қаржылық шығындар

№ р/н	Іс-шаралар атауы	Қажетті шығындар, теңге
1	Қалдықтардың түзілу және жинақталу нормаларын қайта қарастыру	1 500 000
2	ТҚҚ жинауға, тасымалдауға, сұрыптауға және көмуге тарифтерді экономикалық негізделген және уақытылы қайта қарау	1 500 000
3	2 бірлік көлемінде коммуналдық қалдықтарды жинауға және шығаруға арналған мамандандырылған көлікті сатып алу	120 000 000
4	ТҚҚ "құрғақ" және "ылғалды" фракцияларын бөлек жинауға арналған контейнерлерді сатып алу және орнату ( 292 бірл)	26 280 000
5	Контейнерлік алаңдарды орнату (131 КП)	29 200 000
6	Тұрғындардың коммуналдық қалдықтармен экологиялық қауіпсіз жұмыс жасау хабардарлығын жоғарылату бойынша ҮЕҰ арасында әлеуметтік тапсырыс алуға конкурстар жүргізу	4 000 000
	БАРЛЫҒЫ:	182 480 000

Ескерту: Есептеулерде орташа бағалар негізге алынды. Мысалы, осы есептеулердң бір контейнердің құны 90 000 теңге, бір контейнерлік алаңның құны – 200 000 теңге деп алынды. Шығындар нақты сатушылар ұсынған контейнерлердің бағасына байланысты есептік мәндерден ауытқуы мүмкін. Компаниялардың прайс-парақтарына сәйкес, контейнерлердің бағасы 40 000 теңгеден 240 000 теңгеге дейінгі аралықта.

Ойыл ауданында қалдықтарды басқару бағдарламасын жүзеге асыру бойынша іс-шараларға облыстық әкімдікпен үшжылдық жобада қоршаған ортаны қорғау бойынша іс-шаралардың типтік тізбегін негізге ала отырып, заңнама талаптарына сай әзірленетін Ақтөбе облысының қоршаған ортаны қорғау бойынша шаралар жоспарын қосу керек (ҚР ЭК – 4-қосымша).

Қалдықтармен жұмыс жасау бойынша іс-шараларға жататындар:

- кез-келген қалдықтардың, соның ішінде иесіз қалдықтарды жинау, тасымалдау, зарарсыздандыру және қайта өңдеу бойынша технологияларды ендіру;

- зауыттар, цехтар, өндірістердің құрылысы, қайта жөндеу, қондырғыларды алу және пайдалану;

- қалдықтардың кез-келген түрлерін жинауға арналған полигондар;

- қалдықтарды жинау, тасымалдау, қайта өңдеу, сұрыптау, кәдеге жарату және көму;

- екінші материалдық ресурстарын жинау және қайта өңдеу;

- қалдықтардан пайдалы компоненттерді алумен байланысты шикізатты немесе дайын өнімді алу бойынша;

- қалдықтарды орналастыру және түзілу көлемін төмендетуге бағытталған технологиялық үдерістерді және жабдықтарды қайта жөндеу, жаңғырту.

6. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ БОЙЫНША ІС-ШАРАЛАР ЖОСПАРЫ

Осы бағдарламаның мақсаты мен міндеттерін жүзеге асыру үшін Ойыл ауданының қалдықтарын басқарудың тиімді жүйесін құру жөніндегі іс-шаралар жоспары құрылды (2-қосымша).

Жоспарда қажетті іс-шаралар, оны жүзеге асыру және аяқтауға қажетті уақытша шектеулер, іс-шараны орындауға жауаптылар және талап етілетін ресурстар анықталған. Іс-шаралар міндеттері бойынша топтастырылған және қалдықтарды басқарудың ең тиімді үлгісін құруға бағытталған.

Іс-шаралар жоспарында күтілетін нәтижелерге қол жеткізу мақсатымен Бағдарламадағы барлық жауапты орындаушылардың жұмыстарын үйлестіру және қалдықтарды жинау, тасымалдау, қайта өңдеу мәселелері кешенді әдіспен қамтамасыз етілген.

Мониторинг нәтижесінде қойылған мақсаттарға, мақсаттық көрсеткіштер мен міндеттерге қол жеткізу мүмкін болмаған жағдайда, іс-шаралар жоспарына түзетулер енгізілуі мүмкін. Осы жағдайда, басқа іс-шаралар анықталады және мәселелік сұрақтарды шешу бойынша іс-шараларды қабылдайды.

Жоспарды жүзеге асыруға бағдарламаға тапсырыс беруші – "Ойыл аудандық сәулет, құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөлімі" ММ жауап береді және олар келесі қызметтерді жүзеге асырады:

1) Бағдарламаның барлық орындаушыларын үйлестіре отырып, Ойыл ауданы аумағындағы коммуналдық қалдықтарды басқару саласындағы міндеттерді шешуге бірыңғай орталықтандырылған кешенді әдісті қалыптастырып, қамтамасыз етеді;

2) Бағдарламаны жүзеге асыруға Ақтөбе облыстық бюджеттен субсидияны ұсыну бойынша атқарушы органдарымен өзара байланысады;

3) Бағдарламаның іс-шараларын жүзеге асыру мәселелері бойынша ауданның ауылдық округтері әкімдіктерімен, жеке тұлғалармен, жеке кәсіпкерлермен өзара байланысады;

4) Бағдарламаның іс-шараларын жүзеге асыруға мониторинг жүргізеді, қоғамдық кеңес мәжілісінде талқылау үшін мониторинг нәтижелерін шығарады;

5) Бағдарламаға сәйкес өзгерістер енгізу қажеттілігі туралы негізделген ұсыныстар арқылы бағдарламаның іс-шараларын жүзеге асыруға қажетті қаржылық құралдарына, мақсаттық көрсеткіштеріне, іс-шараларынаа түзетулерді жүзеге асырады;

6) Бағдарламаны жүзеге асыру шараларын тексеру барысына қатысады;

7) Ойыл ауданы әкімдігінің ресми сайтына негізгі Бағдарламаны және бағдарламаның іс-шараларын жүзеге асыру туралы ақпараттарды тіркейді.

7. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ МОНИТОРИНГІ

Мониторинг коммуналдық қалдықтарды басқару жөніндегі бағдарламаның (ҚББ) жүзеге асырылуын бақылау мақсатында жүзеге асырылады.

ҚББ жүзеге асуын бақылау коммуналдық қалдықтарды басқару саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыруға жауапты ЖАО бірінші басшысының орынбасарымен тұрақты түрде жүзеге асырылады.

Мониторинг (бағдарламаның жүзеге асырылуын бақылау) ағымдық жағдайды жоспармен салыстыру үшін үздіксіз жүзеге асырылады. Мониторинг барысында жоспарланған іс-әрекетті және нақты мәліметтердің нәтижелері салыстырылады. Іс-шаралар мониторингі ресурстармен қаржыларды пайдалануды сонымен қатар аралық нәтижелерді қамтамасыз ету мен әрекетті жүзеге асыру қадағаланып отырады. Мониторинг нәтижелері бойынша өзгерістер енгізілуі мүмкін.

Мониторинг нәтижелері бағдарламаны жүзеге асыру есебінде көрінеді. Есепте жүзеге асырылған шаралардың сипаттамасы, қол жеткізілген нәтижелер, жүзеге асыруға бағытталған қаржы құралдарының нақты көлемі, сонымен қатар, есепті кезеңдерде жоспарланған нәтижелердің болмауы және шаралардың орындалмау себептері көрінеді.

Бағдарламаны жүзеге асыру мониторингі бойынша есептер барлық қызығушылық танытқан мүдделі тараптарға ұсынылатын болады және Ойыл ауданы әкімдігінің интернет ресурстарында жарияланады деп күтілуде. Аралық есеп- жарты жылда бір рет, яғни ағымдық жылдың 15- маусымына дейін, жылдық есеп келесі жылдың 30-қаңтарына дейін. Жылдық есеп алдыңғы жылдың қорытындысы бойынша жасалынып, жіберіледі.

8. КҮТІЛЕТІН ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМ

ҚББ көрсетілген іс-шаралар Ойыл ауданы тұрғындарының денсаулығына және қоршаған ортасына қалдықтардың теріс әсерін төмендетуге жағдайлар жасауға бағытталған.

Бағдарламада алдын-ала қарастырылған іс-шараларды жүзеге асыру аудандағы коммуналдық қалдықтарды басқару саласындағы мақсаттық көрсеткіштердің орындалуына мүмкіндік береді.

Бағдарламаны жүзеге асыру үдерісінде келесі міндеттер орындалатын болады:

- қалдықтарды басқару саласындағы қажетті инфрақұрылым құрылады: ТҚҚ жинау және шығару үшін арнайы көлік сатып алынады, контейнерлер сатып алынады және орнатылды, контейнерлік алаңдар салынады.

- Қалдықтарды бөлек жинау енгізіледі: бөлек жинауға арналған контейнер орнатылады, қауіпті құрамдас қалдықтарды (ҚСБҚ, ЭЭЖҚ, медициналық) жинау үшін нүктелер анықталады.

- ТҚҚ жинау және тасымалдау бойынша компаниялар анықталады.

- коммуналдық қалдықтарды 100% жинау және шығаруға қол жеткізеді.

- коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесі құрылады.

- көмуге бағытталған қалдықтар көлемі азайтылады.

- санитарлық, құрылыстық және экологиялық талаптарға жауап беретін ТҚҚ полигондары құрылады;

- қалдықтарды уақытша сақтауға арналған алаңдар құрылады;

- апатты үйінділер жойылады;

- тұрғындардың қалдықтарды бөлек жинауға қызығушылықтары артады және қалдықтарды басқару мәселелері бойынша хабардарлығы жоғарылайды.

Бағдарламаның негізгі экономикалық тиімі тұтыну қалдықтарының қоршаған ортаға әсерін төмендету мүмкіндігі және экологиялық қауіпті жағдайлардың алдын-алумен қорытындылады.

Бағдарламаның әлеуметтік тиімі Ойыл ауданы тұрғындарының экологиялық жағдайын сақтау және жақсарту болып табылады, бұл денсаулықты сақтауға, қоршаған ортаның ластағыш факторларының әсерінен туындайтын ауру қатерлерін төмендетуге мүмкіндік береді.

1-қосымша

Ойыл ауданындағы коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару ауқымын кеңейту мақсатында контейнерлер мен контейнерлік алаңдардың қажетті санын алдын-ала есептеу

Ойыл ауданы үшін қалдықтардың түзілуінің бекітілген нормасы – жан басына шаққанда 0,85 м3.

Контейнер көлемі - 1.1 м3

Қалдықтарды шығарудың ұсынылатын кестесі келесідей:

Күн сайын шығару - Ойыл ауылынан Ойыл а.о.-Ойыл ауылындағы полигонға.

Апта сайын – Қаракемер, Ақшатау ауылдарынан Ойыл ауылындағы полигонға; Қаратал, Қарасу, Құмжарған ауылдарынан Ш.Берсиев атындағы полигонға; Кемер, Ақкемер, Шиқұдық, Бестамақ, Қоңырат ауылдарынан - Саралжын а.о.- Кемер ауылындағы полигонға; Акжар, Көсембай ауылдарынан Қайыңды а\о Ақжар ауылындағы полигонға; Көптоғай, Қарасу, Шұбарши, Аманкелді ауылдарынан - Көптоғай а.о. – Көптоғай ауылындағы полигонға; Сарбие, Қаракөл ауылдарынан – Сарбие а.о. - Сарбие ауылындағы полигонға; Қараой, Құбасай ауылдарынан Қараой а.о. – Қараой ауылындағы полигонға.

Ауыл/қала атауы	Тұрғындар	Қала/ауылдағы түзілу, м3/жылына	Қала/ауылдағы түзілу, м3/күніне	Қала/ауылдағы түзілу, м3/аптасына	Апта сайын шығарғандағы контейнерлер саны	Контейнерлік алаңдар саны	Күн сайынғы шығарғандағы контейнерлер саны	Контейнерлік алаңдар саны	Қоқыс шығарылатын полигон
Күн сайын
Ойыл	7070	6009,5	16,46	115,3	208	104	30	15	Уил (Ойыл)
БАРЛЫҒЫ:							30	15
Апта сайын
Қаракемер	311	264,35	0,72	5,07	10	5	2	1	Уил (Ойыл)
Ақшатау	342	290,7	0,8	5,6	10	5	2	1	Уил (Ойыл)
Қаратал	840	714,0	1,96	13,7	24	12	4	2	с.о. Ш.Берсиев
Қарасу	86	73,1	0,2	1,4	4	2	2	1	с.о. Ш.Берсиев
Құмжарған	380	323,0	0,88	6,2	12	6	2	1	с.о. Ш.Берсиев
Кемер	815	692,75	1,9	13,29	24	12	4	2	Кемер
Ақкемер	357	303,45	0,83	5,82	10	5	2	1	Кемер
Шиқұдық	172	146,2	0,4	2,8	5	2	2	1	Кемер
Бестамақ,	178	151,3	0,4	2,8	5	2	2	1	Кемер
Қоңырат	45	38,25	0,1	0,7	2	1	2	1	Кемер
Акжар	548	465,8	1,28	8,9	16	8	2	1	Акжар
Көсембай	391	332,35	0,9	6,37	12	6	2	1	Акжар
Көптоғай	796	676,6	1,85	12,98	24	12	4	2	Көптоғай
Қарасу	219	186,15	0,51	3,57	6	3	2	1	Көптоғай
Шұбарши	275	233,75	0,64	4,48	10	5	2	1	Көптоғай
Аманкелді	623	529,55	1,45	10,16	20	10	3	1	Көптоғай
Сарбие	1040	884,0	2,42	16,95	30	15	4	2	Сарбие
Қаракөл	79	67,15	0,18	1,29	2	1	2	1	Сарбие
Қараой	1157	983,45	2,69	18,86	34	17	5	2	Қараой
Құбасай	52	44,2	0,12	0,85	2	1	2	1	Қараой
БАРЛЫҒЫ:					262	131

2-қосымша

Ойыл ауданының 2026–2030 жылдарға арналған коммуналдық қалдықтарды басқару бағдарламасын іске асыру бойынша іс-шаралар жоспары

№ р\н	Іс-шаралар атауы	Аяқталу нысаны	Орындалу мерзімі	Жауапты орындаушылар	Қажетті шығындар, тг	Қаржыландыру көздері
1	2	3	4	5	6	7
Мақсаты - Экологиялық заңнама талаптарына сәйкес, Ойыл ауданының аумағындағы коммуналдық қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру
1-міндет. Барлық елді мекендерден коммуналдық қалдықтарды үнемі шығаруды ұйымдастыру
1.1	Конкурс (тендер) жүргізу арқылы барлық тұрғын пункттерде коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару бойынша қызмет көрсету тәртібі, шарты және кестесі көрсетілген келісім-шартқа отыру арқылы ТҚҚ жинау және тасымалдау бойынша компанияларды анықтау	Келісім-шарт	2026-2027	Аудан әкімдігі	-	Талап етілмейді
1.2	Қалдықтардың түзілу және жинақталу нормаларын қайта қарастыру	Аудандық мәслихат шешімі	2027, 2029	Аудан әкімдігі	1 500 000	Жергілікті бюджет
1.3	Тұрғындардың көзқарастарын ескере отырып, елдімекендерден коммуналдық қалдықтарды шығару кестесін әзірлеу және келісу	Кесте	2026-2027	Аудан әкімдігі, елдімекендер әкімдігі, мамандандырылған компаниялар	-	Талап етілмейді
1.4	ТҚҚ жинау және тасымалдау қызметтеріне бекітілген тарифтер бойынша ТҚҚ жинаудың орталықтандырылған жүйесін пайдаланатын жеке тұлғалардан төлем жинау жүйесін ұйымдастыру	Аудан әкімдігінің ақпараты	2026-2030	ТҚҚ тасымалдауды жүзеге асыратын мамандандырылған компания	-	Талап етілмейді
1.5	ТҚҚ жинауға, тасымалдауға, сұрыптауға және көмуге тарифтерді экономикалық негізделген және уақытылы қайта қарау	Аудандық мәслихат шешімі	2027, 2029	Аудан әкімдігі	1 500 000	жергілікті бюджет
1.6	Аудан әкімдігінің сайтына, интернет-ресурстарға бектіілген бағдарламаны жүктеу	Сайтта ҚББ жүктеу	2026	Аудан әкімдігі	-	Талап етілмейді
1.7	ҚББ жүзеге асыру мониторингі	Мониторинг нәтижелері бойынша есептілік	Жылына 2 рет	Аудан әкімдігі	-	Талап етілмейді
2-міндет. Коммуналдық қалдықтарды қауіпсіз көмуді қамтамасыз ету
2.1	ТҚҚ/қалдықтарды көму орындарының қолданыстағы полигондарына талаптарды бірреттік/уақытша жеңілдету талаптары бойынша қалдықтарды көму орындарын рәсімдеу	Жер учаскесін бөлу	2026-2027	Елдімекендер әкімдігі	-	жергілікті бюджет
2.2	Ауылдық үйінділердің жерлерін кезеңдік рекультивациялау және қайта қалпына келтіру.	Қабылдау комиссиясының актісі	2027-2030	Елдімекендер әкімдігі	Рекультивация жоспары әзірленгенненн кейін сомасы есептелетін болады.	жергілікті бюджет
3-міндет. Қалдықтарды бөлек жинауды алдын-ала қарастыратын қажетті инфрақұрылымды құру және оның жұмыс істеуі
3.1	3 дана коммуналдық қалдықтарды жинау және шығаруға арналған мамандандырылған көлікті сатып алу	Қабылдау-өткізу актісі	2026-2028	Аудан әкімдігі	120 000 000	Жергілікті бюджет, облыстық бюджет ӨКІМ операторы
3.2	ТҚҚ "құрғақ" және "ылғалды" фракцияларын бөлек жинауға арналған контейнерлерді сатып алу және орнату (292 бірл)	Қабылдау-өткізу актісі	2026-2028	Аудан әкімдігі, ауылдық округ әкімдіктері	26 280 000	Жергілікті бюджет
3.3	Контейнерлік алаңдарды талаптарға сәйкестендіру (146 КА)	Қабылдау-өткізу актісі	2026-2028	ауылдық округ әкімдіктері , мамандандырылған компаниялар	29 200 000	Жергілікті бюджет
3.4	Қауіпті құрамдас ТҚҚ бөлек жинау және қалпына келтіруді ұйымдастыру	Келісім-шарт	2026-2030	Аудан әкімдігі, а\о әкімдіктері	-	Частные инвестиции
3.5	Органикалық коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды, соның ішінде қордаландыру арқылы қалпына келтіруді ұйымдастыру	Есептілік	2026-2027	Аудан әкімдігі, а\о әкімдіктері, ҮЕҰ	-	Бизнес
3.6	Құрылыстық және ірі көлемді қалдықтарды жинақтауға арналған алаңдарды анықтау	Әкімдік ақпараты	2026-2027	Аудан әкімдігі	-	Жергілікті бюджет
4-міндет. Коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесін дамыту
4.1	Ауданда коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу нысандарын құруға мүмкіндіктер мен қызығушылықтарды айқындау бойынша жергілікті бизнес-қауымдастық өкілдерімен ЖАО өзара байланысуы	Аудан әкімдігіне ақпарат	2026-2027	Аудан әкімдігі, елдімекендер әкімдіктері	-	Талап етілмейді
4.2	Ақтөбе облысында орналасқан қалдықтарды қайта қалпына келтірумен айналысатын мамандандырылған кәсіпорындармен өзара байланысу, қалдықтарды шығару, кәдеге жарату және қайта өңдеу бойынша келісімге отыру	Аудан әкімдігіне ақпарат	2026-2027	Аудан әкімдігі, елдімекендер әкімдіктері	-	Талап етілмейді
5-міндет. Коммуналдық қалдықтарды жинау, кәдеге жарату және қайта өңдеу, соның ішінде қалдықтарды бөлек жинаудың ұтымды жүйесіне халықтың қызығушылықтарын және мәдени деңгейін жоғарылату
5.1	Коммуналдық қалдықтармен экологиялық қауіпсіз жұмыс істеуде тұрғындардың хабардарлығын жоғарылату бойынша ҮЕҰ арасынан мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс алуға конкурс жүргізу	ҮЕҰ мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс туралы келісім-шарт	2026 2028	Аудан әкімдігі	2 000 000 2 000 000	Жергілікті бюджет
5.2	ТҚҚ басқару бойынша тұрғындардың хабардарлығын және экологиялық мәдениетін жоғарылату: ақпараттық кампаниялар, ақпараттық материалдар мен видеороликтер әзірлеу, тұрғындармен кездесу жүргізу, сенбіліктер, мектеп оқушылары арасындағы еріктілік клубтарды құру, жергілікті БАҚ жарияланымдар және т.б.	Орындалған жұмыстардың актісі	2026-2030	Аудан әкімдігі, елдімекендер әкімдіктері, ҮЕҰ		мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс шеңберінде ҮЕҰ-мен бөлінген бюджет
5.3	Тұрғындардағы киім, зат, тұрмыстық техника, батареяны мамандандырылған кәсіпорындардың қабылдауы, оқу білімдері арасында макулатураны жаппай жинау үшін конкурстар, акциялар жүргізу	Есептілік	Үш айда бір рет	Аудан әкімдігі, елдімекендер әкімдіктері		мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс шеңберінде ҮЕҰ-мен бөлінген бюджет

* Қажетті шығындар мен қаржыландыру көздері бойынша шығыстардың мөлшерлемелері тиісті қаржы жылына арналған, қазақстан Республикасының заңдылығына сәйкес, республикалық және жергілікті бюджеттерді бекіту мен нақтылауды ескере отырып түзетілетін болады.

3-қосымша

Ойыл ауданындағы қалдықтарға арналған ТҚҚ үйінділерінің, контейнерлік алаңдарының, контейнерлерінің жай-күйін бағалау

	Ойыл ауылындағы екі қабатты үйлердің жанындағы контейнерлік алаң. Ескі, тот басқан, мыжылған, техникалық ақаулы, аз көлемді контейнерлер пайдаланылады. Ұсыныстар: "Құрғақ" және "ылғалды" фракциялар үшін 1,1 м3 көлеміндегі контейнерлерді сатып алу және орнату қажет. 3780-2022- Қалдықтар СТ. Коммуналдық қалдықтарды бөлек жинауды ұйымдастыру үшін контейнерлерді орналастыру алаңдарына қойылатын жалпы талаптар, алаңда қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлер құрамы: - электронды қалдықтарға арналған контейнер; - ҚБЖ жинауға арналған контейнер; - қағаз және картон қалдықтарына арналған контейнер; - батарея қалдықтарына арналған контейнер; - тамақ қалдықтарына арналған контейнер; - шыны контейнер; - пластикалық қалдықтарға арналған контейнер. Барлық түрлерге арналған контейнерлерді орнату мүмкіндігі болмаған жағдайда, қауіпті қалдықтарға арналған контейнерлерді, оның ішінде қалдықтарды бөлек жинауды қоспағанда, "құрғақ" және "дымқыл" фракцияларға арналған контейнерлерді орнатуға жол беріледі.
	Қаратал ауданының аумағындағы қолданыстағы полигон санитарлық, құрылыс және экологиялық нормаларға сай келмейді. Мұнда қалдықтардың әртүрлі түрлері, соның ішінде қауіпті қалдықтар орналастырылған. Қалдықтар желмен ұзақ қашықтыққа тасымалданады. Ұсыныстар: қауіпті құрамдас бөліктері бар қалдықтарды полигонға көмуге болмайтындығы және оларды мамандандырылған кәсіпорындарға қайта өңдеуге және кәдеге жаратуға беру туралы ҚР Экологиялық Кодексінің талаптарын орындау керек. Әрбір ауылдық округтерде осындай ТҚҚ орналастыру орындары бар. Ұсыныстар: қалдықтарды ТҚҚ арналған алаңдардың аумақтарында ғана орналастыру керек, ауылдық елді мекендер үшін оңтайландырылған сызба бойынша полигон ретінде жерге актілері бар ауылдық округтерде ТҚҚ полигонды орналастыратын алаңдарды рәсімдеу. Апатты полигондарды жою және полигондар астындағы жерлерді қалпына келтіру.
	Ойыл ауылы маңындағы мал қорымы. Санитарлық және экологиялық нормаларға сәйкес келмейді, толған, қоршаған ортаға және халықтың денсаулығына қауіп төндіреді. Ұсыныстар: мал қорымының жай-күйін заңнама талаптарына сәйкестендіру.

Об утверждении программы по управлению коммунальными отходами по Уилскому району на 2026-2030 годы

Решение Уилского районного маслихата Актюбинской области от 11 февраля 2026 года № 321

В соответсвии с подпунктом 1) пункта 3 статьи 365 Экологического кодекса Республики Казахстан, подпунктом 15) пункта 1 статьи 6 Закона Республики Казахстан "О местном государственном управлении и самоуправлении в Республике Казахстан" и приказом исполняющего обязанности Министра экологии, геологии и природных ресурсов Республики Казахстан от 9 августа 2021 года № 318 "Об утверждении Правил разработки программы управления отходами" (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов за № 23917), Уилский районный маслихат РЕШИЛ:

1. Утвердить Программу по управлению коммунальными отходами по Уилскому району на 2026-2030 годы согласно приложению к настоящему решению.

2. Настоящее решение вводится в действие по истечения десяти календарных дней после дня его первого официального опубликования.

Председатель Уилского районного маслихата

С. Г. Займолдин

ПРОГРАММА
ПО УПРАВЛЕНИЮ КОММУНАЛЬНЫМИ ОТХОДАМИ УИЛСКОГО РАЙОНА АКТЮБИНСКОЙ ОБЛАСТИ
на 2026-2030 гг. Оглавление

Термины и определения....................................................................................................... 3

Паспорт Программы............................................................................................................. 5

ВВЕДЕНИЕ........................................................................................................................... 6

1. ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ И СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ПЛАНЫ РАЗВИТИЯ УИЛСКОГО РАЙОНА…………………………………...............................................................……………….7

2. АНАЛИЗ ТЕКУЩЕЙ СИТУАЦИИ ПО УПРАВЛЕНИЮ КОММУНАЛЬНЫМИ ОТХОДАМИ В УИЛСКОМ РАЙОНЕ.......................................................................................... 8

2.1 Количественные показатели образования и переработки коммунальных отходов.. 8

2.2 Качественный состав ТБО............................................................................................ 8

2.3 Нормы образования и накопления коммунальных отходов и тарифы.................... 9

2.4 Оценка существующей системы управления коммунальными отходами ............. 11

2.5 Анализ системы управления отдельными видами отходов .................................... 13

2.6 Анализ выделенных средств на мероприятия по управлению отходами .............. 14

2.7 Прогноз объемов образования коммунальных отходов на 2026 - 2030 гг..............14

2.8 Выводы по анализу текущей ситуации по управлению коммунальными отходами ..........................................................................................................................................................15

2.9 Анализ сильных и слабых сторон, возможностей и угроз в секторе управления коммунальными отходами............................................................................................................ 15

3. ЦЕЛЬ, ЗАДАЧИ И ЦЕЛЕВЫЕ ПОКАЗАТЕЛИ ПРОГРАММЫ УПРАВЛЕНИЯ ОТХОДАМИ ................................................................................................................................. 17

3.1 Цель и задачи............................................................................................................... 17

3.2 Целевые показатели................................................................................................... 17

4. ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ, ПУТИ ДОСТИЖЕНИЯ ПОСТАВЛЕННЫХ ЦЕЛЕЙ И СООТВЕТСТВУЮЩИЕ МЕРЫ ............. 18

4.1 Организация регулярного вывоза коммунальных отходов из населенных пунктов.......................................................................................................................................... 18

4.2 Обеспечение безопасного захоронения коммунальных отходов ......................….21

4.3 Создание и функционирование необходимой инфраструктуры, предусматривающей раздельный сбор отходов..............................................................................................................21

4.4 Создание системы переработки и утилизации коммунальных отходов ...............26

4.5 Повышение уровня культуры и заинтересованности населения в рациональной системе сбора, утилизации и переработки коммунальных отходов, в том числе в области раздельного сбора отходов…………………………..........…………………………………... 26

5. НЕОБХОДИМЫЕ РЕСУРСЫ..................................................................................... 29

6. ПЛАН МЕРОПРИЯТИЙ ПО РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ ............................... 31

7. МОНИТОРИНГ РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ .................................................... 32

8. ОЖИДАЕМЫЙ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИЙ ЭФФЕКТ ………….......... 33

Приложение 1 Предварительный расчет необходимого количества контейнеров и контейнерных площадок для повышения охвата сбором и вывозом коммунальных отходов в Уилском районе ………..........................................................................................…………… 34

Приложение 2 План мероприятий по реализации Программы по управлению коммунальными отходами Уилского района на 2026-2030 годы........................................... 36

Приложение 3 Оценка состояния полигонов ТБО, контейнерных площадок и контейнеров для отходов в Уилском районе…………..........................…………..............….40

Термины и определения

Биоразлагаемые отходы – отходы, которые способны подвергаться анаэробному или аэробному разложению, в том числе садовые и парковые отходы, а также пищевые отходы, сопоставимые с отходами пищевой промышленности, макулатура.

Захоронение отходов – складирование отходов в местах, специально установленных для их безопасного хранения в течение неограниченного срока, без намерения их изъятия.

Коммунальные отходы – отходы потребления, включающие:

1) смешанные отходы и раздельно собранные отходы домашних хозяйств, включая, помимо прочего, бумагу и картон, стекло, металлы, пластмассы, органические отходы, древесину, текстиль, упаковку, использованные электрическое и электронное оборудование, батареи и аккумуляторы;

2) смешанные отходы и раздельно собранные отходы из других источников, если такие отходы по своему характеру и составу сходны с отходами домашних хозяйств.

Контейнерные площадки – специальные площадки для накопления коммунальных отходов, на которых размещаются контейнеры для сбора коммунальных отходов, с наличием подъездных путей для специализированного транспорта, осуществляющего транспортировку коммунальных отходов;

Крупногабаритные отходы – отходы производства и потребления, являющиеся предметами, утратившими свои потребительские свойства (мебель, бытовая техника, сантехника и другие крупные предметы), размеры которых превышают 0,5 метра в высоту, ширину или длину.

Отходы потребления – отходы, образующиеся в результате жизнедеятельности человека, полностью или частично утратившие свои потребительские свойства продукты и (или) изделия, их упаковка и иные вещества или их остатки, срок годности либо эксплуатации которых истек независимо от их агрегатного состояния, а также от которых собственник самостоятельно физически избавился либо документально перевел в разряд отходов потребления.

Отходы электронного и электрического оборудования – отнесенное к отходам, непригодное или вышедшее из употребления электронное и электрическое оборудование, в том числе его узлы, части, детали.

Пищевые отходы – отходы, сопоставимые с отходами пищевой промышленности, образующиеся в результате производства и потребления продуктов питания.

Полигон захоронения отходов – специально оборудованное место постоянного размещения отходов без намерения их изъятия, соответствующее экологическим, строительным и санитарно-эпидемиологическим требованиям.

Раздельный сбор отходов – сбор отходов раздельно по видам или группам в целях упрощения дальнейшего специализированного управления ими.

Сбор отходов - деятельность по организованному приему отходов от физических и юридических лиц специализированными организациями в целях дальнейшего направления таких отходов на восстановление или удаление.

Специализированные организации – индивидуальные предприниматели или юридические лица, осуществляющие деятельность по сбору, сортировке, транспортировке, восстановлению и (или) удалению коммунальных отходов.

Строительные отходы – отходы, образующиеся в процессе сноса, разборки, реконструкции, ремонта (в том числе капитального) или строительства зданий, сооружений, промышленных объектов, дорог, инженерных и других коммуникаций.

Твердые бытовые отходы – коммунальные отходы в твердой форме.

Транспортировка отходов – деятельность, связанная с перемещением отходов с помощью специализированных транспортных средств между местами их образования, накопления в процессе сбора, сортировки, обработки, восстановления и (или) удаления.

Уничтожение отходов – способ удаления отходов путем термических, химических или биологических процессов, в результате применения которого существенно снижаются объем и (или) масса и изменяются физическое состояние и химический состав отходов, но который не имеет в качестве своей главной цели производство продукции или извлечение энергии.

Управление отходами – операции, осуществляемые в отношении отходов с момента их образования до окончательного удаления.

Централизованная система сбора твердых бытовых отходов – система, организуемая местными исполнительными органами в рамках обеспечения физических и юридических лиц независимо от форм собственности и вида деятельности, проживающих (находящихся) и (или) осуществляющих свою деятельность в жилых домах либо отдельно стоящих зданиях (сооружениях) и не имеющих на праве собственности контейнерных площадок и контейнеров, а также имеющих на праве собственности контейнерные площадки и контейнеры, расположенные на землях общего пользования, услугами по сбору, транспортировке твердых бытовых отходов.

Паспорт Программы

Наименование	Программа по управлению коммунальными отходами Уилского района Актюбинской области
Основание для разработки	Экологический кодекс Республики Казахстан от 2 января 2021 года № 400-VI ЗРК. Методические рекомендации местным исполнительным органам по разработке Программы по управлению коммунальными отходами, приказ № 154п от 18.05.2023г. Министерства экологии и природных ресурсов РК.
Государственный орган, ответственный за разработку Программы	ГУ "Уилский районный отдел архитектуры, строительства жилищно-коммунального хозяйства, пассажирского транспорта и автомобильных дорог"
Цель Программы	Создание эффективной системы управления коммунальными отходами на территории Уилского района в соответствии с требованиями экологического законодательства.
Задачи Программы	1. Организация регулярного вывоза коммунальных отходов. 2. Обеспечение безопасного захоронения коммунальных отходов. 3. Создание и функционирование необходимой инфраструктуры, предусматривающей раздельный сбор коммунальных отходов. 4. Развитие системы переработки и утилизации ТБО. 5. Повышение уровня культуры и заинтересованности населения в рациональной системе сбора, утилизации и переработки коммунальных отходов, в том числе в области раздельного сбора отходов.
Объем финансирования	Объем финансирования рассчитывается в зависимости от количества бюджетных средств, выделенных местным исполнительным органам на финансирование мероприятий в сфере обращения с коммунальными отходами в Уилском районе на 2026 – 2030 гг
Исполнители Программы	Аппарат Акима Сарыбийского сельского округа, Аппарат Акима Саралжынского с/о, Аппарат Акима Коптогайского с/о, Аппарат Акима с/о им. Ш.Берсиева, Аппарат Акима Караойского с/о, Аппарат Акима Каиндинского с/о, Аппарат Акима Уилского с/о, субъекты по сбору, вывозу, восстановлению и захоронению коммунальных отходов, государственные учреждения, социальные объекты, юридические лица, индивидуальные предприниматели, НПО, население и пр. заинтересованные стороны.
Период	5 лет: 2026 – 2030 гг.

ВВЕДЕНИЕ

Программа по управлению коммунальными отходами (далее – ПУО) является стратегическим документом, в котором дан анализ текущей ситуации в области управления коммунальными отходами, включающий оценку эффективности применяемых методов сбора, накопления, транспортировки и утилизации. На основе анализа разработаны мероприятия, направленные на достижение установленных целей и задач по совершенствованию системы управления отходами.

Разработка Программы направлена на повышение эффективности процедур оценки изменений, происходящих в объеме и составе отходов, с целью выработки политики минимизации отходов.

Настоящая Программа по управлению коммунальными отходами разработана в соответствии с 365-й статьей Экологического кодекса Республики Казахстан (далее - ЭК РК) и методическими рекомендациями местным исполнительным органам по разработке Программы по управлению коммунальными отходами (приказ № 154п от 18.05.2023г. Министерства экологии и природных ресурсов РК) с учетом приоритетов национальных стратегических, программных и концептуальных документов, а также международного опыта.

В ходе разработки ПУО проведен анализ текущей ситуации управления коммунальными отходами в Уилском районе, выявлены проблемы и разработан комплекс мер, направленных на создание эффективной системы управления коммунальными отходами на территории района в соответствии с требованиями экологического законодательства.

Реализация основных направлений ПУО будет способствовать совершенствованию системы управления коммунальными отходами в Уилском районе: совершенствованию системы сбора, транспортировки, переработки и утилизации ТБО, модернизации инфраструктуры по управлению отходами, организации раздельного сбора отходов, сокращению количества отходов, направляемых на захоронение, повышению осведомлҰнности и заинтересованности населения по управлению отходами и раздельному сбору отходов.

Основной целью реализации Программы является снижение негативного воздействия коммунальных отходов на окружающую среду в Уилском районе и в целом в Актюбинской области, а также достижение стратегических показателей Республики Казахстан в сфере управления коммунальными отходами.

1. ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ И СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ПЛАНЫ РАЗВИТИЯ УИЛСКОГО РАЙОНА

Уилский район – один из отдаленных районов на западе Актюбинской области. Название местности дала река Уил, которая несет свои воды по пустыне и полупустыне. Район образован в составе Актюбинской губернии 19 ноября 1921 года. Территория — 11,5 тыс. кв. км. Район граничит с Кобдинским, Темирским и Байганинским районами Актюбинской области. Административный центр – село Уил находится в 260 км от города Актобе. Уилский район отличается от других районов малочисленностью населения. Население составляет – 15776 человек (по данным районного акимата).

Основу экономики Уилского района составляет сельское хозяйство. В отрасли животноводства в районе из года в год наблюдается рост поголовья скота. Выращивают крупный рогатый скот для последующего производства молочной продукции и мяса. Развито овцеводство, верблюдоводство, коневодство, птицеводство. На полях выращивают зерновые, бобовые, бахчевые культуры, просо, картофель.

В районе работают автотранспортные предприятия, фирмы, предоставляющие бытовые услуги, школы, детские сады и множество торговых заведений.

По административно-территориальному делению район делится на 7 сельских округов, 21 населенных пункт (Таблица 1).

Таблица 1 – Административно-территориальное деление Уилского района

Сельский округ	Населенный пункт	Население чел.	Кол-во дворов	Кол-во улиц
Ойыл	Ойыл	7070	1282	33
	Қаракемер	311	55	4
	Ақшатау	342	69	5
Ш.Берсиев	Қаратал	840	151	16
	Қарасу	86	14	2
	Құмжарған	380	67	4
Саралжын	Кемер	815	144	11
	Ақкемер	357	65	3
	Шиқұдық	172	32	2
	Бестамақ	178	33	2
	Қоңырат	45	11	2
Қайыңды	Ақжар	548	102	6
	Көсембай	391	72	3
Көптоғай	Көптоғай	796	168	13
	Қарасу	219	43	4
	Шұбарши	275	48	4
	Аманкелді	623	99	5
Сарбие	Сарбие	1040	196	12
	Қаракөл	79	15	1
Қараой	Қараой	1157	195	10
	Құбасай	52	11	2

Основными документами для развития района являются:

Дорожная карта по комплексному решению экологических проблем Актюбинской области на 2024 – 2026 годы.

План мероприятий по охране окружающей среды Актюбинской области на 2025 –2027 годы. Включает в себя 125 мероприятий, в том числе планируется ликвидация стихийных свалок в вывоз ТБО Уилского района.

2. АНАЛИЗ ТЕКУЩЕЙ СИТУАЦИИ ПО УПРАВЛЕНИЮ КОММУНАЛЬНЫМИ ОТХОДАМИ. В УИЛСКОМ РАЙОНЕ

2.1. Количественные показатели образования и переработки коммунальных отходов

Согласно данным Министерства экологии и природных ресурсов РК (далее – МЭПР РК) в Республике Казахстан ежегодно образуется более 4 млн. тонн твердых бытовых отходов (далее ТБО).

В Актюбинской области образуется более 303 тысяч тонн ТБО, из которых перерабатывается не более 18,7% (по данным областного акимата).

Данных по количеству образования коммунальных отходов в Уилском районе нет. Согласно установленным в районе нормам образования отходов – 0,85 м3 на одного человека и численности населения – 15776 человек, в районе образуется порядка 13 – 14 тысяч тонн коммунальных отходов в год.

В таблице 2 представлены данные по объему образования и переработки ТБО в Уилском районе за 2021– 2024 гг.

Таблица 2. Объемы образования и переработки ТБО за 2021-2024 гг. по РК, Актюбинской области, Уилскому району

№	Наименование	Единица измерения	Годы
			2021	2022	2023	2024
1	Объемы образования ТБО
1.1	Республика Казахстан*	тонн	4 214 056	4 340 630	4 100 000	4 600 000
1.2	Актюбинская область**	тонн	299 764	300 886	303 741	303 000
1.3	Уилский район ***	тонн	-	-	-	13410
2	Доля переработки от общего объема образованных ТБО
2.1	Республика Казахстан*	%	21,1	25,4	24,0	26,0
2.2	Актюбинская область**	%	10,7	15,0	18,7	22,0
2.3	Уилский район***	%	0	0	0	0

*Данные МЭПР РК

** Данные акимата Актюбинской области

*** Расчетные данные

Из таблицы 2 следует, что годовой объем образования ТБО в Уилском районе составляет 13410 тонн, или 4,4% от общего объема образования ТБО в Актюбинской области.

Переработки ТБО в Уилском районе нет.

2.2. Качественный состав ТБО

Качественный состав отходов определяется по морфологическому составу, так как морфологический состав отходов определяет требования к системе сбора, удаления, а также оптимальных мер по обращению с ТБО.

Морфологический состав отходов представляет собой соотношение отдельных составляющих (компонентов) отходов производства и потребления, отличающихся друг от друга свойствами, происхождением, химическим составом, выраженное в процентах к общей массе. Применяется при анализе ТБО для более точной оценки объемов вывозимых и/или подлежащих переработке отходов.

По морфологическому составу ТБО представляют собой сложную смесь, состоящую из таких компонентов, как пищевые отходы; бумага и картон; полимеры (пластик, пластмассы); стекло; черные металлы; цветные металлы; текстиль; дерево; опасные отходы (батарейки, сухие и электролитические аккумуляторы, тара от растворителей, красок, ртутные лампы, телевизионные кинескопы и др.); кости, кожа, резина; остаток коммунальных отходов после удаления компонентов (мелкий строительный мусор, камни, уличный смет и т.п.) (Методика определения морфологического состава твердых бытовых отходов (Утверждена приказом Председателя Агентства РК по делам строительства и ЖКХ от 10.02.2012 г. № 4).

В Казахстане средние показатели морфологического состава ТБО следующие: пищевые отходы (37,2), пластик (16,2%), макулатура (11,1%). Значительная часть (11%) отнесена к остатку коммунальных отходов после удаления компонентов (мелкий строительный мусор, камни, уличный смет и т.п.) и др. (выявлено в результате исследования НАО "Международный центр зеленых технологий и инвестиционных проектов" в 2020 г. в городах Казахстана).

В сельской местности морфологический состав отходов отличается от данных по составу в городах. В нем преобладают органические отходы и содержится меньшая доля пластмассы, упаковочных материалов, бумаги и картона. В сельской местности органическая часть отходов, как правило, не размещается на полигонах или свалках, а отдается на корм животным или компостируется в домашних условиях. Дерево, картон, бумага сжигаются в домашних печах. В отходах, которые поступают на полигоны, больше всего навоза со шлаком, стройматериалами и стеклобоем.

Исследование морфологического состава ТБО в Уилском районе не проводилось. Рекомендуется в среднесрочном периоде изучить морфологический состав ТБО на полигонах отходов.

Информация о морфологическом составе отходов обеспечит эффективное планирование и управление обращения с отходами: организацию системы безопасного сбора и транспортировки; обоснование применения тех или иных технологий использования или обезвреживания; определение фактического содержания полезных компонентов, пригодных для вторичной переработки; выбор эффективной технологии утилизации.

2.3. Нормы образования и накопления коммунальных отходов и тарифы

В целях эффективного управления коммунальными отходами и планирования объемов их образования в будущем в районе необходима информация о количестве накапливающихся коммунальных отходов на одну расчетную единицу.

Основными нормативно-правовыми документами для расчета норм образования и накопления коммунальных отходов и тарифов для населения на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение твердых бытовых отходов являются Экологический кодекс Республики Казахстан, Типовые правила расчета норм образования и накопления коммунальных отходов, утвержденные Приказом Министра экологии, геологии и природных ресурсов Республики Казахстан от 01 сентября 2021 года № 347, Методика расчета тарифа для населения на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение твердых бытовых отходов утвержденная Приказом Министра экологии, геологии и природных ресурсов Республики Казахстан от 14 сентября 2021 года № 377.

Решением Уилского районного маслихата Актюбинской области от 31 августа 2023 года № 75 утверждены нормы образования и накопления коммунальных отходов (Таблица 3). Нормы образования и накопления коммунальных отходов на 1 жителя района благоустроенного и неблагоустроенного сектора составляют 0,85 м3, т.е. 170 кг.

Таблица 3 - Нормы образования и накопления коммунальных отходов по Уилскому району

№	Объект накопления коммунальных отходов	Расчетная единица	Годовая норма накопления за 1 расчетную единицу, м3
1	Домовладения благоустроенные и неблагоустроенные	1 житель	0,85
2	Общежития, интернаты, детские дома, дома престарелых и другие подобные объекты	1 место	1,13
3	Гостиницы, санатории, дома отдыха	1 место	1,13
4	Детские сады, ясли и другие дошкольные учреждения	1 место	0,4
5	Учреждения, организации, офисы, конторы, банки, отделения связи	1 сотрудник	0,22
6	Поликлиники, медицинские центры	1 посещение	0,04
7	Больницы, прочие лечебно-профилактические учреждения	1 койко-место	2,06
8	Школы и другие учебные заведения	1 учащийся	0,10
9	Рестораны, кафе, прочие увеселительные заведения и учреждения общественного питания	1 посадочное место	1,16
10	Театры, кинотеатры, концертные залы, ночные клубы, казино, залы игровых автоматов, интернет-кафе, компьютерные клубы	1 посадочное место	0,2
11	Музей, выставки	1 м2 общей площади	0,13
12	Стадионы, спортивные площадки	1 место по проекту	0,13
13	Спортивные, танцевальные и игровые залы	1 м2 торговой	0,21
14	Продовольственные и промышленно-товарные магазины, смешанные магазины	1 м2 торговой площади	0,8
15	Торговля с машин	1 м2 торгового места	0
16	Рынки, торговые павильоны, киоски,	1 м2 торговой площади	0,036
17	Оптовые базы склады промышленных, продовольственных товаров	1 м2 общей площади	0
18	Дома быта, обслуживание населения	1 м2 общей площади	0,13
19	Вокзалы, автостоянки, аэропорты	1 м2 общей площади	0,5
20	Пляжи, уличные сметы с дорог	1 м2 общей площади	0,04
21	Аптеки	1 м2 торговой площади	0,44
22	Автостоянки, автомойки, автозаправочные станции	1 машино-место	0,11
23	Автомастерские	1 работник	2,3
24	Гаражные кооперативы, гаражи, паркинги	На 1 гараж	0,16
25	Парикмахерские, косметические салоны	1 рабочее место	0,23
26	Прачечные, ремонт бытовой техники, швейные ателье	1 м2 общей площади	0,13
27	Мастерские ювелирные, по ремонту обуви, часов	1 м2 общей площади	0,13
28	Мелкий ремонт и услуги (изготовление ключей и т.д.)	1 рабочее место	0,13
29	Бани, сауны	1 м2 общей площади	0,26
30	Юридические, организующие массовые мероприятия на территории города, парковые отходы	1000 участников	0,8
31	Садоводческие кооперативы	1 участок	0

Согласно пункту 3 статьи 367 ЭК РК население обязано пользоваться централизованной системой сбора ТБО на основании публичных договоров и оплачивать услуги за транспортировку отходов по, утвержденным районным маслихатом, тарифам.

Тарифы для населения на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение твердых бытовых отходов по Уилскому району утверждены этим же документом (Приложение 2 к решению Уилского районного маслихата от 31 августа 2023 года № 75) (Таблица 4).

Таблица 4 - Тарифы для населения на сбор, транспортировку, сортировку и захоронению твердых бытовых отходов по Уилскому району

№	Наименование	Расчетная единица	Стоимость услуг, тенге (без НДС)
1	Домовладения благоустроенные	В месяц с одного жителя	-
2	Домовладения неблагоустроенные	В месяц с одного жителя	248,36
3	Годовой тариф на единицу (объем)	1 м3	3506,33

2.4. Оценка существующей системы управления коммунальными отходами

Сбор, накопление и раздельный сбор отходов

Уилский район представлен в основном сельскими населенными пунктами с частными домовладениями. Благоустроенный сектор есть только в районном центре - с.Уил. Здесь проживает большая часть населения района –7070 человек, имеется – 1282 дворовых хозяйств, 33 улицы. Жилищный фонд населенного пункта представлен преимущественно частным сектором, в котором отопление осуществляется углем. Также имеются двухэтажные жилые дома — всего два дома по 8 квартир каждый. Возле этих домов для сбора отходов установлены 4 контейнера для твердых бытовых отходов, а также 1 специализированный контейнер для сбора пластика. Контейнеры находятся в неудовлетворительном состоянии – старые, ржавые, помятые, без крышек. В с.Уил установлено большое количество урн для мусора, но практически отсутствуют контейнеры для смешанного и раздельного сбора отходов, не осуществляется централизованный сбор и вывоз коммунальных отходов.

Во всех остальных населенных пунктах Уилского района централизованного сбора отходов также нет, контейнеры не установлены. В сельских населенных пунктах преобладает частный сектор. Каждое домохозяйство самостоятельно заказывает услуги вывоза отходов со своей территории или использует собственный транспорт. ТБО складируют на своих участках, пищевые отходы скармливают домашним животным, бумагу, картон, дерево сжигают в домашних печах. Практически во дворе каждого дома организована стихийная свалка. Вывоз отходов осуществляется самостоятельно на местные свалки, которые есть в каждом сельском округе. Местные свалки не ограждены, не отвечают экологическим и санитарным требованиям, представляют опасность для здоровья населения и окружающей среды.

По результатам анализа сбора ТБО выявлено:

- централизованный сбор коммунальных отходов в Уилском районе не организован;

- контейнеры для смешанного сбора коммунальных отходов не установлены;

- контейнеры для раздельного сбора коммунальных отходов не установлены;

- централизованного вывоза ТБО нет.

Раздельный сбор отходов

Раздельный сбор отходов не организован. Контейнеры для раздельного сбора не установлены.

Транспортировка отходов

В населенных пунктах централизованный вывоз отходов отсутствует. Местные жители осуществляют самовывоз отходов на площадки для размещения ТБО, которые находятся в ведении местных акиматов, либо на стихийные свалки.

Субъектов предпринимательства, занимающихся деятельностью по сбору, сортировке и (или) транспортировке отходов, восстановлению и (или) уничтожению неопасных отходов в Уилском районе нет.

В соответствии со ст. 367 ЭК РК централизованная система сбора ТБО организовывается местными исполнительными органами посредством проведения конкурса (тендера) по определению участников рынка ТБО.

Конкурс на определение субъекта предпринимательства, осуществляющего сбор и вывоз ТБО в Уилском районе, не проводился.

Сортировка, переработка отходов

Мусоросортировочных линий, пунктов приема вторичного сырья (пластик, стекло, отходы бумаги и картона) и пр. в районе нет.

Захоронение отходов

Размещение отходов производится на земельных участках с целевым назначением – размещение полигона твердых бытовых отходов с подъездной дорогой. Акты на право постоянного землепользования имеются в Уилском сельском округе – с. Уил, с/о Кайынды – с. Акжар, Караойском с/о – с.Караой, с/о имени Ш. Берсиева, Саралжынском с/о - с.Кемер, Сарбийском с/о – с.Сарбие, Көптоғайском с/о – с. Көптоғай.

Полигоны не отвечает санитарным, экологическим и строительным нормам, рядом расположены скотомогильники. Ветром отходы разносятся на большие расстояния. На полигонах размещены опасные отходы вопреки требованиям законодательства.

Кроме того, коммунальные отходы размещаются не только на указанных площадках, но и в каждом населенном пункте района.

Стихийные свалки

В районе практически в каждом населенном пункте образуются стихийные свалки, причинами образования которых является отсутствие централизованного сбора и вывоза отходов, отсутствие необходимой инфраструктуры.

2.5. Анализ системы управления отдельными видами отходов

Ртутьсодержащие отходы

К ртутьсодержащим отходам (далее – РСО) относятся потерявшие потребительские свойства ртутьсодержащие лампы и приборы. Согласно ст. 351 ЭК РК ртутьсодержащие лампы и приборы являются отходами, не приемлемыми для полигонов, поэтому они должны передаваться специализированным организациям по утилизации отходов. Для этого должен быть организован сбор РСО.

Согласно Закону РК "Об энергосбережении и повышении энергоэффективности" от 13.01.2012 года № 541-IV местные исполнительные органы районов ответственны за организацию утилизации ртутьсодержащих энергосберегающих ламп, бывших в употреблении у населения.

Контейнеров для сбора от населения РСО в Уилском районе нет. Отходы РСО и источники питания, образующиеся у населения, в общем потоке попадают на свалки, нанося вред окружающей среде.

Отходы электрического и электронного оборудования (ОЭЭО)

К ОЭЭО относятся все использованные предметы, работавшие на батареях или от электросети (телевизоры, компьютеры, холодильники, радиоприемники, электрические детские игрушки, проигрыватели компакт-дисков и др.), а также их элементы (например, батареи).

Согласно Экологическому кодексу РК (ст. 351) ОЭЭО запрещается принимать для захоронения на полигонах. Сбор, переработка и утилизация отходов электрического и электронного оборудования от физических лиц, осуществляется подрядными организациями.

Раздельный сбор ОЭЭО у населения Уилского района не организован, поэтому они в общем потоке попадают на свалки.

Утилизация и переработка ОЭЭО в районе отсутствует.

Требования Экологического кодекса РК (ст.365), что опасные составляющие отходов ЭОО должны собираться раздельно и передаваться на восстановление специализированным предприятиям не выполняются.

Крупногабаритные и строительные отходы

Согласно экологическому законодательству, крупногабаритные и строительные отходы должны размещаться на специально организованных площадках, куда физические лица могли бы самостоятельно их вывозить. В Уилском районе таких площадок нет. Крупногабаритные и строительные отходы вместе с другими отходами размещаются на свалках.

Задачей местных исполнительных органов является создание специально организованных площадок для крупногабаритных и строительных отходов и определение специализированных компаний по их транспортировке.

Пищевые отходы

Раздельный сбор пищевых отходов в районе не организован. Район в основном состоит из сельских населенных пунктов с частным домостроением, где пищевые отходы используют на корм скоту и домашним животным.

2.6. Анализ выделенных средств на мероприятия по управлению отходами

Объем средств, выделенных на мероприятия по охране окружающей среды указан в таблице 5 (по данным Бюро национальной статистики).

Таблица 5 – Объем текущих затрат на охрану окружающей среды за 2022-2024 годы по Уилскому району

Год	2022	2023	2024
Объем затрат (тыс. тенге)	28774	Нет данных	Нет данных

Данных по затратам на приобретение контейнеров, строительство контейнерных площадок, ликвидацию стихийных свалок, иные расходы по управлению отходами в Уилском районе нет.

Для создания централизованной системы управления отходами в районе необходимо закупить контейнеры, мусоровозы, построить контейнерные площадки, создать специальные места сбора крупногабаритных и строительных отходов, построить полигоны в соответствии с экологическими, строительными и санитарными требованиями, организовать раздельный сбор отходов, определить компании по сбору и вывозу отходов в сельских округах, организовать переработку отходов, открыть пункты приема опасных составляющих коммунальных отходов и др.

Все это требует дополнительных затрат, которые должны быть предусмотрены в местном бюджете.

2.7. Прогноз объемов образования коммунальных отходов на 2026 - 2030 гг.

В соответствии с Планом развития Актюбинской области в Уилском районе намечается открытие новых предприятий, рост экономических показателей, улучшение качества жизни, рост доходов населения, создание централизованной системы сбора и вывоза коммунальных отходов. В результате прогнозируется увеличение количества образованных ТБО от предприятий и населения.

По информации МЭПР РК ежегодный рост коммунальных отходов в Республике Казахстан составляет 5%. В таблице 6 приведен прогноз образования отходов в Уилском районе до 2030 года.

Таблица 6 - Прогноз образования коммунальных отходов в Уилском районе до 2030 года

Наименование	Фактическое количество образованных отходов	Планируемое количество образования ТБО
Год	2024	2025	2026	2027	2028	2029	2030
Образование ТБО, тонн	13410	13477	13544	13611	13679	13748	13811

Расчеты произведены на 5%-е увеличение количества отходов каждый год после 2024 года.

Так как прогнозируется рост количества образованных отходов необходимо совершенствовать систему управления коммунальными отходами в Уилском районе с целью достижения целевых индикаторов "зеленой экономики" согласно Указу Президента Республики Казахстан от 10 июня 2024 года № 568 О внесении изменений и дополнений в Указ Президента Республики Казахстан от 30 мая 2013 года № 577 "О Концепции по переходу Республики Казахстан к "зеленой экономике") (Таблица 7).

Таблица 7 - Целевые индикаторы "зеленой экономики" по управлению отходами

	2022 г.	2030 г.	2040 г.	2050 г.
Обеспечение населения услугами по сбору и вывозу коммунальных отходов (%)	82	90	100	100
Доля переработки и утилизации коммунальных отходов от общего количества образованных (%)	25,4	40	50	60

Согласно стратегическим задачам к 2030 году необходимо довести обеспечение населения услугами по сбору и вывозу коммунальных отходов до 90%, а долю переработки и утилизации коммунальных отходов от общего количества образованных до 40%. Такие задачи стоят и в Уилском районе.

2.8. Выводы по анализу текущей ситуации по управлению коммунальными отходами

Анализ текущей ситуации по управлению коммунальными отходами в Уилском районе показал, что централизованная система сбора и вывоза отходов не создана. Практически все сельское население района занимается самовывозом ТБО на местные свалки.

В Уилском районе необходимо создать эффективную систему управления коммунальными отходами, соответствующую требованиям экологического законодательства и решить следующие проблемные вопросы:

-отсутствие централизованного сбора и вывоза отходов специализированными предприятиями;

-отсутствие контейнеров и контейнерных площадок;

-отсутствие контейнеров для раздельного сбора;

-отсутствие организации сбора опасных составляющих коммунальных отходов у населения (РСО, ОЭЭО, медицинские);

-образование стихийных свалок;

-отсутствие мусоросортировочных линий для раздельного сбора ТБО;

-отсутствие инфраструктуры для сбора и транспортировки ТБО (мусоровозы);

-низкий уровень экологической культуры населения в вопросах управления отходами и раздельного сбора отходов.

2.9 Анализ сильных и слабых сторон, возможностей и угроз в секторе управления коммунальными отходами

Для оценки системы управления коммунальными отходами в Уилском районе проведен SWOT- анализ состояния системы, определены ее сильные и слабые стороны, существующие возможности и угрозы (Таблица 8).

Таблица 8 - Анализ сильных и слабых сторон, возможностей и угроз

Сильные стороны	Слабые стороны
1. Запланированы мероприятия по созданию инфраструктуры управления коммунальными отходами. 2. Запланированы мероприятия по ликвидации мусорных свалок.	1. Отсутствие централизованной системы сбора и вывоза коммунальных отходов. 2. Отсутствие раздельного сбора отходов. 3. Отсутствие переработки и утилизации отходов в районе. 4. Низкий уровень экологической культуры населения по вопросам управления отходами.
Возможности	Угрозы
1. Создание эффективной системы управления коммунальными отходами. 2. Организация переработки и утилизации отходов. 3. Повышение экологической культуры населения в вопросах управления отходами и раздельного сбора отходов. 4. Привлечение инвесторов для развития инфраструктуры по управлению отходами. 5. Наличие современных НДТ для обращения с различными видами вторичного сырья.	6. Увеличение объемов образуемых отходов. 7. Возникновение критических экологических ситуаций в зонах с накопленными отходами. 8. Загрязнение атмосферы, почвы, водных ресурсов в зонах расположения свалок. 9. Увеличение количества несанкционированных свалок.

Анализ сильных и слабых сторон состояния системы управления отходами показывает, что в Уилском районе много слабых сторон, поэтому в ближайшие годы необходимо решить целый комплекс задач для создания эффективной системы управления коммунальными отходами.

3. ЦЕЛЬ, ЗАДАЧИ И ЦЕЛЕВЫЕ ПОКАЗАТЕЛИ ПРОГРАММЫ УПРАВЛЕНИЯ ОТХОДАМИ

3.1. Цель и задачи

Цель Программы: Создание эффективной системы управления коммунальными отходами на территории Уилского района Актюбинской области в соответствии с требованиями экологического законодательства.

Задачи Программы:

1. Организация регулярного сбора и вывоза коммунальных отходов.

2. Обеспечение безопасного захоронения коммунальных отходов.

3. Создание и функционирование необходимой инфраструктуры, предусматривающей раздельный сбор коммунальных отходов.

4. Развитие системы переработки и утилизации ТБО.

5. Повышение уровня культуры и заинтересованности населения в рациональной системе сбора, утилизации и переработки коммунальных отходов, в том числе в области раздельного сбора отходов.

3.2. Целевые показатели

Целевые показатели Программы установлены в соответствии с требованиями Концепции по переходу Республики Казахстан к "зеленой экономике" (стратегический документ РК), а также Плана мероприятий по охране окружающей среды Актюбинской области на 2025 – 2027 годы.

Целевые показатели направлены на совершенствование системы управления коммунальными отходами в Уилском районе (таблица 9).

Таблица 9 - Целевые показатели для совершенствования системы управления отходами в Уилском районе в 2026-2030 гг.

п/п	Наименование целевого показателя	Значение целевого показателя
		Текущая ситуация (2022-2024)	2026	2028	2030
1.	Охват сбором и вывозом ТБО населения в рамках централизованной системы, %	0	30	70	90
2.	Внедрение раздельного сбора коммунальных отходов: - по фракциям, в том числе по отдельным опасным видам отходов (медицинских и ртутьсодержащих, электронной и бытовой техники), %	0	25	50	75
3.	Доля переработки и утилизации ТБО (от объема образования), %	0	20	30	40
4.	Строительство полигонов, соответствующих экологическим и санитарным нормам, ед.	0	0	1	1
5.	Повышение осведомленности населения о рациональной системе сбора, утилизации и переработки твердых бытовых отходов, включая раздельный сбор, %	30	70	100	100

Целевые показатели по охвату сбором и вывозом ТБО населения в рамках централизованной системы установлены в соответствии со стратегическими документами Республики Казахстан.

4. ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ, ПУТИ ДОСТИЖЕНИЯ ПОСТАВЛЕННЫХ ЦЕЛЕЙ И СООТВЕТСТВУЮЩИЕ МЕРЫ

4.1. Организация регулярного вывоза коммунальных отходов из всех населенных пунктов

Для организации регулярного вывоза коммунальных отходов из всех сельских населенных пунктов необходимо:

- определение участников рынка твердых бытовых отходов, осуществляющих сбор и транспортировку ТБО;

- заключение договоров публичной оферты с физическими лицами и сбор платежей за услуги по транспортировке отходов;

- своевременный и экономически обоснованный пересмотр тарифов на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение ТБО

Определение участников рынка твердых бытовых отходов, осуществляющих сбор и транспортировку ТБО

Компании по сбору и транспортировке ТБО определяют местные исполнительные органы (далее – МИО) посредством проведения конкурса (тендера). МИО совместно с этими компаниями должны внедрить сбор платежей за услуги по транспортировке отходов в соответствии с установленным тарифом на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение ТБО. Тариф необходимо своевременно пересматривать.

В соответствии с требованиями Экологического кодекса (ст. 367) централизованная система сбора ТБО организовывается местными исполнительными органами посредством проведения конкурса (тендера) по определению участников рынка ТБО. Государственные закупки способом конкурса осуществляются в соответствии с главой 4 Закона РК "О государственных закупках", в котором установлены минимальные требования к участникам конкурса по сбору и транспортировке ТБО:

- наличие регистрации в государственном электронном реестре разрешений и уведомлений, субъектов предпринимательства в сфере управления отходами (в соответствии с требованиями статьи 337 ЭК РК);

- наличие в собственности и/или аренде транспортных средств, оснащенных спутниковыми навигационными системами;

- наличие в собственности и/или аренде отапливаемых производственных помещений для стоянки, хранения, технического обслуживания и ремонта автотранспортных средств;

- наличие квалифицированного управленческого и технического персонала для оказания услуг по вывозу ТБО;

- субъекты предпринимательства, осуществляющие сбор и транспортировку ТБО, должны иметь договор с субъектами предпринимательства, осуществляющие сортировку отходов при доставке на сортировочный комплекс, либо производить сортировку самостоятельно;

- субъекты предпринимательства, осуществляющие сбор и транспортировку ТБО, должны иметь договор с субъектами предпринимательства, осуществляющие восстановление и удаление неопасных отходов, а также в случае при доставке на сортировочный комплекс опасных составляющих коммунальных отходов;

- субъекты предпринимательства, осуществляющие сбор и транспортировку ТБО, при доставке к субъектам предпринимательства, осуществляющим захоронение, договор с оператором полигона на прием отходов.

Акиматом Уилского района будут определены компании по сбору и транспортировке ТБО на конкурсной (тендерной) основе с подписанием договора, в котором установлен порядок, условия и график оказания услуг по сбору и вывозу коммунальных отходов из сельских округов и населенных пунктов района.

Контракты на управление коммунальными отходами будут долгосрочными (минимум на 5-10 лет), что позволит субъектам по сбору и вывозу ТБО вкладывать собственные средства в развитие компаний, а мониторинг результатов деятельности компаний позволит увидеть и оценить результаты выполненных работ.

Компании по сбору и транспортировке ТБО, выбранные на конкурсной (тендерной) основе, должны будут разработать оптимальные линии транспортировки отходов из населенных пунктов до их доставки на полигон.

Заключение договоров публичной оферты с физическими лицами и сбор платежей за услуги по транспортировке отходов

Согласно статье 367 ЭК РК физические лица, проживающие в жилых домах, обязаны пользоваться централизованной системой на основании публичных договоров и оплачивать услуги за транспортировку отходов согласно утвержденным тарифам.

Правильная организация централизованной системы сбора и вывоза коммунальных отходов (наличие необходимого количества установленных контейнеров, своевременный вывоз отходов специализированными компаниями, выигравшими тендер) позволят улучшить сбор платежей за услуги по транспортировке отходов.

Население района будет информировано о необходимости своевременной оплаты услуг специализированной компании по сбору и вывозу отходов.

После определения субъекта по сбору и транспортировке ТБО в Уилском районе будет внедрена практика заключения договора публичной оферты с физическими лицами. Соглашение в форме публичной оферты будет доступно для ознакомления на веб-сайтах специализированных компаний, официальном сайте акимата района и в средствах СМИ. Использование публичных договоров повысит объем сбора и оплаты за услуги по вывозу ТБО и обеспечит удобство для населения. На основе таких договоров будет осуществляться сбор платы.

Специализированная организация для обслуживание физических и юридических лиц обеспечит абонентским отделом, работой диспетчерской службы по обслуживанию потребителей для решения оперативных вопросов по оказанию услуг по сбору и транспортировке коммунальных отходов.

Своевременный и экономически обоснованный пересмотр тарифов на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение ТБО

Основой для расчета тарифов является "Методика расчета тарифа для населения на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение твердых бытовых отходов" (Приказ Министра экологии, геологии и природных ресурсов Республики Казахстан от 14 сентября 2021 года № 377).

Согласно указанной Методике, расчет тарифа производится через себестоимость, которая отражает фактические и/или нормативные затраты участников рынка, осуществляющих сбор, транспортировку, сортировку и захоронение ТБО, сгруппированные по статьям калькуляции.

Полная себестоимость услуг определяется как сумма затрат на выполнение работ по сбору, транспортировке, сортировке и захоронению ТБО, а также общеэксплуатационных и внеэксплуатационных расходов.

Себестоимость калькуляционной единицы определяется путем суммирования полной себестоимости по сбору и транспортировке ТБО, деленной на объем собранных и вывезенных ТБО, полной себестоимости по сортировке ТБО, деленной на объем сортируемых ТБО, и полной себестоимости по захоронению ТБО, деленной на объем захороненных ТБО.

Из статей калькуляции видно, что величина тарифа меняется из года в год, так как меняются величины объемов собранных, вывезенных, сортируемых, захороненных отходов. Поэтому необходимо своевременно проводить индексацию и перерасчет тарифов, чтобы не ухудшалось экономическое состояние специализированной компании.

В Экологическом кодексе РК не установлены точные сроки пересмотра тарифов, однако в июне 2023 года совместно с МЭПР РК и Агентством по защите и развитию конкуренции РК принята Дорожная карта по развитию конкуренции в сфере управления ТБО. В Дорожной карте указана необходимость пересматривать тариф на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение ТБО 1 раз в 2 года.

4.2. Обеспечение безопасного захоронения коммунальных отходов

Задача, которую необходимо решить в ближайшие годы – оформление площадок для размещения ТБО в сельских округах, на которые имеются акты на землю, в качестве полигонов по упрощенной схеме для сельских населенных пунктов. Для экономии бюджетных средств на узаконение полигонов ТБО, рассматривается механизм единовременного/единоразового упрощения требований к действующим полигонам ТБО, в частности установление критериев к полигонам ТБО, подпадающих под предлагаемую легализацию - ограждение, весовое оборудование, водоохранная и санитарная защитная зона, дозиметрический контроль, дезинфицирующая ванна и т.д.

Требования для полигонов ТБО установлены в следующих документах: ЭК РК (гл.25), Санитарные правила "Санитарно-эпидемиологические требования к сбору, использованию, применению, обезвреживанию, транспортировке, хранению и захоронению отходов производства и потребления" (Приказ и.о. Министра здравоохранения Республики Казахстан от 25 декабря 2020 года № ҚР ДСМ-331/2020); СТ РК 3696-2020. Полигоны для твердо-бытовых отходов малой мощности. Требования. СН РК 1.04-15-2013 Полигоны для твердых бытовых отходов.

Кроме того, важной задачей является закрытие и рекультивация сельских мусорных свалок, которые образуются стихийно. Большое количество свалок в районе наносит вред здоровью населения и окружающей среде.

Узаконенные места размещения ТБО по актам на землю есть в Уилском сельском округе – с. Уил, с/о Кайынды – с. Акжар, Караойском с/о – с. Караой, с/о имени Ш.Берсиева, Саралжынском с/о - с.Кемер, Сарбийском с/о – с.Сарбие, Коптогайском с/о – с. Коптогай. В связи с большими расстояниями между населенными пунктами необходимо оставить в эксплуатации все указанные места размещения ТБО, но оформить их как малые полигоны по упрощенной схеме.

Необходимо:

-Вывоз из сел Уил (Ойыл), Каракемер, Акшатау осуществлять на полигон Уилского с.о. в с. Уил (Ойыл).

-Вывоз и сел Каратал, Карасу, Кумжарған осуществлять на полигон с.о. Ш.Берсиев.

-Вывоз из сел Кемер, Аккемер, Шикудык, Бестамак, Конырат осуществлять на полигон с.о. Саралжын – с.Кемер.

-Вывоз из сел Акжар, Косембай осуществлять на полигон с.о. Кайынды – с. Акжар.

-Вывоз из сел Коптогай, Карасу, Шубарши, Аманкелды осуществлять на полигон Коптогайского с.о. – с. Коптогай.

-Вывоз из сел Сарбие, Каракөл осуществлять на полигон Сарбийского с.о. – с. Сарбие.

-Вывоз из сел Караой, Кубасай осуществлять на полигон Караойского с.о. – с. Қараой

Предлагаемый график вывоза в Приложении 2.

Разработка плана рекультивации, поэтапная рекультивация и восстановление земель сельских свалок

Необходимо поэтапно рекультивировать территории сельских свалок, на которые не оформлены земельные участки.

Технические решения по рекультивации несанкционированных свалок принимаются в зависимости от функционального назначения и использования территории после рекультивации.

Ликвидация стихийных свалок

По данным космического мониторинга - Геопортала АО "НК "Қазақстан Ғарыш Сапары" в Актюбинской области выявлено порядка 250 несанкционированных мест размещения отходов. Часть из них ликвидирована, однако, стихийные свалки в области, в том числе в Уилском районе, образуются снова.

Решение проблем по образованию, ликвидации и недопущению стихийных свалок требует кардинальных и решительных действий с вовлечением всех заинтересованных сторон, в том числе местных государственных органов. Акимат Уилского района будет налаживать тесное сотрудничество с общественными организациями и экоактивистами для оперативного выявления стихийных свалок и принятия консолидированных решений.

Существующая общепринятая методика обезвреживания свалки включает следующие этапы: определение степени опасности свалки; оценка альтернативных вариантов; разработка технологии обезвреживания и рекультивации.

Основной мерой по предотвращению образования новых свалок является максимальный охват населения Уилского района услугами по сбору и транспортировке отходов и профилактическая работа с субъектами малого и среднего бизнеса по безопасному обращению с отходами.

4.3. Создание и функционирование необходимой инфраструктуры, предусматривающей их раздельный сбор

Для обеспечения доступа населения к услугам сбора и регулярного вывоза коммунальных отходов необходимо обеспечить инфраструктуру:

- приобретение специализированного транспорта для сбора и регулярного вывоза коммунальных отходов;

- закуп контейнеров для внедрения раздельного сбора ТБО (сухая и мокрая фракции);

- определение мест и соответствие контейнерных площадок для сбора ТБО санитарно-эпидемиологическим требованиям;

- определение мест для организации площадок для складирования крупногабаритных и строительных отходов;

- раздельный сбор опасных составляющих коммунальных отходов.

Приобретение специализированного транспорта для вывоза коммунальных отходов

Приобретение специализированного транспорта для вывоза коммунальных отходов является основой для успешного функционирования системы управления отходами.

Согласно статье 365 (п.5) ЭК РК местные исполнительные органы обеспечивают организацию регулярного вывоза коммунальных отходов. Для организации своевременного вывоза ТБО необходимо закупить специально оборудованные транспортные средства, предназначенных для транспортировки ТБО - мусоровозы.

За один день в районе накапливается порядка 36,7 тонн или 183,5 м3 отходов, за неделю – 256,9 тонн. – 1284,5 м3. Вместимость 1 мусоровоза составляет 20-22 м3 отходов. Необходимо закупить 8 мусоровоза для сбора и вывоза ТБО при ежедневном вывозе или 3 мусоровоза для еженедельного вывоза по графику из сел двух сельских округов.

Отсутствие необходимого количества мусоровозов может повлечь за собой задержку в выполнении графиков вывоза отходов и создание неудобств для жителей. Приобретенные транспортные средства будут переданы в доверительное управление компании, выбранной через проведение конкурса (тендер) и занимающейся сбором и транспортировкой ТБО.

Предлагаемый график вывоза коммунальных отходов в Уилском районе:

Ежедневно осуществлять вывоз из села Уил (Ойыл) на полигон Уилского с.о. - с. Уил (Ойыл).

Еженедельно осуществлять вывоз из сел Каракемер, Акшатау - на полигон Уилского с.о. в с. Уил (Ойыл); из сел Каратал, Карасу, Кумжарған - на полигон с.о. Ш.Берсиев; из сел Кемер, Аккемер, Шикудык, Бестамак, Конырат - на полигон с.о. Саралжын – с.Кемер; из сел Акжар, Косембай - на полигон с.о. Кайынды – с. Акжар; из сел Коптогай, Карасу, Шубарши, Аманкелды - на полигон Коптогайского с.о. – с. Коптогай; из сел Сарбие, Каракөл - на полигон Сарбийского с.о. – с. Сарбие; из сел Караой, Кубасай - на полигон Караойского с.о. – с. Караой.

Для минимизации затрат на транспортировку коммунальных отходов принимается минимальная частота вывоза отходов, соответствующая при этом установленным санитарным и природоохранным требованиям.

На начальном этапе в сельских округах коммунальные отходы будут вывозиться согласно утвержденному графику путем объезда улиц, домов. После установления контейнерных площадок и контейнеров, вывоз будет осуществляться из контейнерных площадок.

При бестарном методе транспортировки коммунальных отходов: отходы выставляются в соответствии с действующими санитарными нормами и правилами, вдоль улицы только в дни сбора и транспортировки (вывоза) согласно графику, утвержденному местным акиматом, до прибытия специализированной техники.

График вывоза будет составлен после определения специализированной организации по сбору и транспортировке коммунальных отходов и утвержден местным исполнительным органом с учетом мнения населения.

Для определения количества отходов, накапливаемых за год, необходимо вести постоянный (ежедневный) учет количества собранных и вывезенных отходов.

Закуп контейнеров, для внедрения раздельного сбора ТБО (сухая и мокрая фракции)

Раздельный сбор отходов является основой успешного функционирования системы управления отходами в международной практике и обязательным требованием экологического законодательства Казахстана.

В документе "Требования к раздельному сбору отходов, в том числе к видам или группам (совокупности видов) отходов, подлежащих обязательному раздельному сбору с учетом технической, экономической и экологической целесообразности" (Об утверждении Требований к раздельному сбору отходов, в том числе к видам или группам (совокупности видов) отходов, подлежащих обязательному раздельному сбору с учетом технической, экономической и экологической целесообразности. Приказ и.о. Министра экологии, геологии и природных ресурсов Республики Казахстан от 2 декабря 2021 года № 482) конкретизируется процесс раздельного сбора отходов.

Согласно СТ 3780–2022 Отходы. Общие требования к площадкам размещения контейнеров для организации раздельного сбора коммунальных отходов, состав контейнеров для раздельного сбора отходов на площадке:

- контейнер для электронных отходов;

- контейнер для сбора РСО;

- контейнер для отходов бумаги и картона;

- контейнер для отходов батарей;

- контейнер для пищевых отходов;

- контейнер для стекла;

- контейнер для пластиковых отходов.

Если отсутствует возможность установки контейнеров для всех видов, допускается устанавливать контейнеры для "сухой" и "мокрой" фракции, за исключением контейнеров для опасных отходов, в том числе РСО.

В Уилском районе для организации раздельного сбора отходов необходимо приобрести и установить по 2 (как минимум) контейнера для раздельного сбора отходов (сухая и мокрая фракции) на каждой контейнерной площадке.

"Мокрая" фракция состоит из пищевых отходов, органики, смешанных отходов и отходов по характеру и составу схожие с отходами домашних хозяйств.

"Сухая" фракция состоит из бумаги, картона, металла, пластика и стекла.

Количество контейнеров определяется исходя из численности населения, норм накопления отходов, сроков их хранения и других необходимых факторов.

Контейнер для раздельного сбора отходов должен быть промаркирован (надпись) на казахском и русском языках, включая:

-информационную наклейку/надпись о собираемом виде (фракции) отходов;

-данные о собственнике контейнера (наименование, телефон);

-данные организации, обслуживающей контейнер.

В случае нанесения маркировки на цветные контейнеры, она будет выполнятся контрастным цветом.

Расчет необходимого количества контейнеров, которые необходимо закупить произведен, исходя из норм образования отходов (0,85 м3 в год на 1 жителя) и численности населения Уилского района (по каждому населенному пункту) при объеме одного контейнера - 1,1 м3 – Приложение 1.

Всего необходимо установить 292 контейнера (146 – для "сухой" фракции и 146 - для "мокрой" фракции), из них 30 контейнеров при ежедневном сборе отходов и 262 – при еженедельном сборе.

Определение мест и соответствие контейнерных площадок для сбора ТБО санитарно-эпидемиологическим требованиям

Расчетное количество контейнерных площадок составляет – 131 ед.

После установки контейнеров и утверждения графика вывоза отходов, мусоровывозящая компания будет проводить наблюдения по заполняемости контейнеров, при необходимости дополнять количество контейнеров или увеличивать количество вывозов. Контейнерные площадки Уилского района будут приведены в соответствие установленным санитарно-эпидемиологическим требованиям ("Санитарно-эпидемиологические требования к сбору, использованию, применению, обезвреживанию, транспортировке, хранению и захоронению отходов производства и потребления" (далее – Правила):

- в населенных пунктах контейнерную площадку размещают на расстоянии не менее 25 м от жилых и общественных зданий, детских объектов, спортивных площадок и мест отдыха населения, исключая временные поселения (вахтовые поселки, нестационарные объекты и сооружения);

- в основании площадки должно быть твердое асфальтированное или бетонное, устойчивое к температурным перепадам покрытие толщиной не менее 100 мм с уклоном в сторону свободного доступа к площадке;

- по периметру, с трех сторон площадка ограждается сплошным материалом, устойчивым к резким климатическим изменениям и коррозии;

- четвертая сторона площадки служит для обслуживания контейнеров, складирования отходов со свободным доступом для управляющей, обслуживающей организации и населения;

- крыша, изготавливается из сплошного материала, устойчивого к резким климатическим изменениям и коррозии.

Собственник контейнеров организует их ремонт и замену непригодных к дальнейшему использованию контейнеров, принимает меры по обеспечению регулярной мойки, дезинфекции и дезинсекции (против мух и другого) мусороприемных камер, площадок и ниш под сборники (контейнеры), а также сборников отходов.

Определение мест для организации площадок для складирования крупногабаритных и строительных отходов

Согласно требованиям экологического законодательства вывоз строительных и крупногабаритных отходов обеспечивается специализированной организацией, в том числе по заявкам потребителей, либо самостоятельно потребителями путем доставки таких отходов на площадку для их складирования.

В Требованиях к раздельному сбору отходов (приказ и.о. МЭГПР от 2 декабря 2021 года № 482, пункт 19) сказано, что местные исполнительные органы организуют место площадью не менее 12 м2 с покрытием и ограждением для строительных и крупногабаритных отходов, образующихся у физических лиц (жителей).

Согласно СТ 3780–2022 "Отходы. Общие требования к площадкам размещения контейнеров" для организации раздельного сбора коммунальных отходов, местные исполнительные органы в населенных пунктах (на территории домовладений, организаций, культурно-массовых учреждений, зон отдыха и т.д.) организуют место площадью не менее 12 м2 с покрытием и ограждением для строительных и крупногабаритных отходов, образующихся у физических лиц (жителей).

Юридическим лицам, осуществляющим строительство и ремонт недвижимых объектов, необходимо производить самостоятельный вывоз строительных и крупногабаритных отходов на специальные места или заключать договор с мусоровывозящими организациями.

Вывоз крупногабаритных и строительных отходов будет осуществляться в срок не более трех суток с момента их размещения специализированным предприятием у которого имеется договор, заключенный с образователем отходов.

Запрещается организовывать места сбора отходов от использования потребительских товаров и упаковки, утративших свои потребительские свойства, входящих в состав коммунальных отходов на специальных площадках для складирования крупногабаритных отходов.

Местные исполнительные органы Уилского района должны организовать специальные места для сбора крупногабаритных и строительных отходов от населения, чтобы такие отходы не попадали на полигоны.

Раздельный сбор и утилизация опасных составляющих коммунальных отходов

Опасные составляющие коммунальных отходов (электронное и электрическое оборудование, ртутьсодержащие отходы, батарейки, аккумуляторы и прочие опасные компоненты) должны собираться раздельно и передаваться на восстановление специализированным предприятиям (ст.365 ЭК РК).

По требованиям ЭК РК местные исполнительные органы должны предпринимать необходимые меры для предотвращения смешивания опасных отходов с другими категориями опасных отходов или другими отходами, веществами или материалами и несут ответственность за развитие инфраструктуры по обращению с коммунальными отходами.

Ртутьсодержащие отходы (РСО)

Местными исполнительными органами будет организован сбор РСО у населения района и обеспечен:

-контроль за установкой и обслуживанием специальных универсальных контейнеров, устанавливаемых для сбора РСО, образовавшихся у населения;

-контроль и организацию деятельности органов управления объектом кондоминиума, которые обязаны обеспечивать меры по сохранности специальных универсальных контейнеров, осуществлять взаимодействие со специализированным предприятием, обслуживающим контейнеры, обеспечивать свободный доступ к ним, вести разъяснительную работу с жильцами, не допускать складирование в контейнер посторонних предметов, наклеивание на контейнер посторонних реклам, объявлений и т.д.;

-организацию переработки ртутьсодержащих энергосберегающих ламп, находившихся в употреблении у населения путем выделения средств для приобретения работ (услуг) специализированных предприятий на реализацию комплекса мер по демеркуризации для населения и на ремонт (замену) контейнеров для РСО.

Приобретение работ (услуг) специализированных предприятий на реализацию комплекса мер по демеркуризации для населения и на ремонт (замену) контейнеров для РСО местные исполнительные органы должны проводить посредством конкурса (тендера) (ЭК РК, Закон РК "О государственных закупках" (Глава 4), Правила управления коммунальными отходами (Приказ и.о. МЭГПР РК от 28 декабря 2021 года № 508).

В настоящее время в Уилском районе отсутствуют специальные универсальные контейнеры для сбора РСО. Требуется на каждой контейнерной площадке установить контейнеры для РСО. Кроме того, местные исполнительные органы будут проводить информационно-разъяснительную работу с населением о необходимости и преимуществах раздельного сбора отходов и прямом предназначении установленных для этих целей контейнеров.

Отходы электронного и электрического оборудования (ОЭЭО)

ОЭЭО относятся к опасным отходам. В их составе содержатся такие токсичные вещества и соединения, как кадмий, свинец, сурьма, ртуть, которые оказывают негативное влияние на здоровье человека и окружающую среду.

Система сбора ОЭЭО у населения включает следующие меры:

- открытие стационарных или передвижных пунктов/точек сбора опасных бытовых отходов, таких как электронное и электрическое оборудование. Пункты приема могут быть созданы в торговых точках, осуществляющих реализацию указанных товаров. В качестве отходов принимаются: бытовая техника (телевизоры, магнитофоны, электрические игрушки, утюги, батарейки, фены, кухонное оборудование, включая холодильники); офисная техника (компьютеры и комплектующие, сотовые телефоны, планшеты, копировальные аппараты, сканеры, тонеры);

- информирование населения об организованных пунктах приема отходов и пропаганда безопасного обращения с ними;

- сотрудничество с АО "Жасыл Даму", осуществляющим функции оператора расширенной ответственности производителя с целью покрытия части расходов на сбор и утилизацию отходов.

Большое значение имеет информационно-разъяснительная работа с населением об опасном воздействии электронных отходов и существующих системах сбора и переработки отходов, которую будут проводить местные исполнительные органы. Зачастую, население не осознает всю серьезность последствий, к которым ведет попадание ОЭЭО на полигоны в общем потоке ТБО. Жителям района будет доводиться информация о существующих пунктах сбора отработанного электронного и электрического оборудования.

Раздельный сбор и восстановление опасных составляющих коммунальных отходов у юридических лиц

Опасные оставляющие коммунальных отходов, образующиеся у юридических лиц вне зависимости от вида деятельности, должны собираться раздельно и передаваться на восстановление специализированными организациями (ст. 365 ЭК РК).

Местные исполнительные органы будут проводить разъяснительную работу с юридическими лицами района о необходимости заключения договоров со специализированными предприятиями на оказание услуг по управлению опасными отходами и контролировать этот процесс.

Раздельный сбор органических отходов и их восстановление, в том числе путҰм компостирования

К органическим отходам относятся биоразлагаемые отходы растительного и животного происхождения.

Согласно требованиям ст. 365 ЭК РК местные исполнительные органы обеспечивают соблюдение экологических требований при обращении с коммунальными отходами путем стимулирования раздельного сбора органических отходов и их использования.

Из органических отходов производится компост - органическое удобрение, которое можно использовать в качестве энергии. Оно не загрязняет окружающую среду и является частью естественного цикла.

Правилами управления коммунальными отходами (п. 19) установлено, что местные исполнительные органы районов, сел, поселков, сельских округов должны проводить информационные кампании для населения по внедрению компостирования органических отходов в секторе индивидуальной жилой застройки (частный сектор).

Основной технологией получения компоста является компостирование - ускоренное контролируемое разложение отходов, в результате которого получается биоорганическое удобрение. Внешне получаемый компост похож на обычную землю и может использоваться в самых разных сферах.

Компостирование органических отходов может происходить как непосредственно в домашних хозяйствах, так и централизованно. Непосредственно в домашних хозяйствах компостирование происходит либо просто в компостных ямах, либо с применением специальных компостирующих аппаратов. Образуемый компост можно использовать для нужд сельского хозяйства и при рекультивации мест временного хранения отходов.

В школах, больницах, столовых, ресторанах, где образуется большое количество биоразлагаемых отходов и имеется подсобное хозяйство, компостирование может производиться в индивидуальном порядке.

Местные исполнительные органы будут проводить информационно-разъяснительную работу среди населения и юридических лиц по применению компостирования и пропаганде опыта использования органических удобрений.

4.4. Создание системы переработки и утилизации коммунальных отходов

Система переработки и утилизации коммунальных отходов в Уилском районе отсутствует.

Вместе с тем переработка и утилизация ТБО развиты в Актюбинской области.

Например, утилизацией и переработкой отходов занимаются в г.Актобе такие компании, как ТОО "Комби", ТОО " КазВторКонтракт", ТОО "Экологические Технологии XXI", Элит Холдинг, ЭкоВторТехРесурс, Таза Каргала, ТОО Актобе Таза Кала, Завод по переработке вторичной бумаги, Eko Sin company, ТОО "Актюбинский завод по переработке твердых бытовых отходов" и др.

Задачей местных исполнительных органов Уилского района является взаимодействие с такими областными предприятиями, заключение с ними договоров на вывоз, утилизацию или переработку отходов.

Местные исполнительные органы будут взаимодействовать и со всеми предприятиями и представителями местного бизнес сообщества, которые осуществляют деятельность на территории района, с целью выявления их возможностей организации и развития переработки коммунальных отходов на местах.

4.5. Повышение уровня культуры и заинтересованности населения в рациональной системе сбора, утилизации и переработки коммунальных отходов, в том числе в области раздельного сбора отходов

Эффективное управление отходами, в том числе заинтересованность в раздельном сборе отходов, во многом зависит от экологического просвещения населения.

Этого требует и экологическое законодательство. В соответствии с Приказом и.о. Министра экологии, геологии и природных ресурсов Республики Казахстан от 28 декабря 2021 года № 508 "Об утверждении правил управления коммунальными отходами" (далее – Правила) местные исполнительные органы районов, городов районного и областного значения, городов республиканского значения, столицы, сел, поселков, сельских округов проводят информационные кампании для населения по осведомлению о рациональной системе сбора, утилизации и переработки коммунальных отходов, включая раздельный сбор вторичных ресурсов (сырья), предотвращение несанкционированного сжигания компонентов коммунальных отходов (бумага, пластик, органические отходы и другое) и внедрения компостирования органических отходов в секторе индивидуальной жилой застройки (частный сектор).

Работа местных исполнительных органов заключается в организации информационных компаний со стороны СМИ, телевидения, создании видеороликов, издании и распространении буклетов и других информационных материалов, рассказывающих об экологических и экономических аспектах управления отходами, формирующих у населения интерес к проблемам охраны окружающей среды от негативного воздействия отходов. Эффективным будет проведение акций, конкурсов, массового сбора макулатуры среди учебных заведений, приема специализированными предприятиями одежды, вещей, бытовой техники, батареек от населения.

Акимат Уилского района будет проводить информационно-разъяснительную работу по реализации государственного социального заказа в рамках Закона "О государственном социальном заказе, государственном заказе на реализацию стратегического партнерства, грантах и премиях для неправительственных организаций в Республике Казахстан" (далее - Закон), одной из сфер которого является охрана окружающей среды (ст.5).

Согласно данному Закону неправительственным организациям (далее – НПО), включенным в базу данных неправительственных организаций (ст. 6-1) на основе конкурсного отбора предоставляются государственные гранты на проведение информационной работы с населением по обращению с коммунальными отходами.

НПО, получившее грант, разрабатывает план информационной работы с населением по обращению с коммунальными отходами в ключевых группах общественности, к которым относятся:

- образовательные учреждения: педагогический состав, технический персонал, ученики;

- детские сады: воспитатели и дети;

- юридические лица: медицинские учреждения, дома культуры, торговые центры, магазины;

- волонтеры, группы активистов и НПО;

- сотрудники местных исполнительных органов;

- работающее и неработающее (домохозяйки, пенсионеры, дети).

План информационной работы включает в себя:

- информирование населения по заключению публичных договоров, оплате за услуги по сбору и транспортировке ТБО согласно утвержденным тарифам;

- публикации в местных СМИ о способах безопасного обращения с отходами. В местных газетах и журналах предлагается размещать статьи, направленные на ознакомление общественности о проблемах, связанных с управлением отходами, и с требованиями, по правильному обращению с отходами;

- распространение брошюр о компостировании пищевых отходов в домах;

- информирование о созданных специальных местах для сбора РСО, ОЭЭО, медицинских, строительных и крупногабаритных отходов, образующихся у физических лиц (жителей);

- экологические акции в школах, разъясняющие порядок сортировки отходов на дому и раздельное складирование в контейнеры для пластика, стекла и макулатуры;

- информирование по предотвращению несанкционированного сжигания коммунальных отходов;

- проведение ежегодного социологического опроса в целях оценки уровня удовлетворенности населения экологическим качеством жизни;

- ознакомительные визиты на полигоны ТБО для школьников;

- создание волонтерских клубов в школах с целью пропаганды и общественного контроля за деятельностью по управлению отходами.

Большое значение имеет учет гендерного подхода, включая равное участие женщин и мужчин в мероприятиях по повышению осведомленности и обучению в сфере управления коммунальными отходами. Учет гендерной перспективы в экологических инициативах не только делает их более справедливыми, но и повышает эффективность.

Местные исполнительные органы будут координировать всю информационно-просветительскую работу среди населения района и работать в тесном сотрудничестве с НПО, общественными объединениями.

5. НЕОБХОДИМЫЕ РЕСУРСЫ

Источниками финансирования Программы по управлению отходами Уилского района могут быть:

- средства государственного, областного и местного бюджета;

- прямые иностранные и отечественные инвестиции;

- субсидирование системы сбора и транспортировки отходов Оператором РОП;

- гранты международных финансовых экономических организаций или стран-доноров;

- кредиты банков второго уровня, и другие, не запрещенные законодательством Республики Казахстан источники.

Согласно требованиям статьи 29 ЭК РК финансовые затраты на реализацию настоящей Программы и выполнение намеченных природоохранных мероприятий планируется осуществлять за счет бюджетных средств. Такой механизм позволяет использовать средства в объеме не менее суммы платы за негативное воздействие на окружающую среду, поступившей в местный бюджет в течение трех лет, предшествовавших году разработки и утверждения Программы.

Предварительные финансовые затраты на реализацию настоящей Программы составляют порядка 182 млн. тенге (Таблица 11).

Таблица 10 - Предварительные финансовые затраты на реализацию Программы управления отходами в Уилском районе

№ п/п	Наименования мероприятия	Необходимые затраты тенге
1	Пересмотр норм образования и накопления отходов	1 500 000
2	Экономически обоснованный и своевременный пересмотр тарифов на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение ТБО	1 500 000
3	Закуп специализированного транспорта для сбора и вывоза коммунальных отходов в количестве 2 единиц	120 000 000
4	Закуп и установка контейнеров для раздельного сбора ТБО "сухая" и "мокрая" фракции (292 ед.)	26 280 000
5	Установка контейнерных площадок (131 КП)	29 200 000
6	Проведение конкурса на получение государственного социального заказа среди НПО по повышению осведомленности населения экологически безопасному обращению с коммунальными отходами	4 000 000
	ИТОГО:	182 480 000

Примечание: В расчетах приняты усредненные цены. Например, стоимость одного контейнера в данных расчетах принята за 90 000 тенге, одной контейнерной площадки – 200 000 тенге. Затраты могут отличаться от расчетных в зависимости от цен реализации контейнеров того или иного продавца. Согласно прайс-листам компаний цены на контейнеры составляют от 40 000 тенге до 240 000 тенге.

Мероприятия по реализации Программы управления коммунальными отходами Уилского района необходимо включить в План мероприятий по охране окружающей среды Актюбинской области, который разрабатывается областным акиматом на трехлетнюю перспективу на основании требований законодательства по типовому перечню мероприятий по охране окружающей среды (ЭК РК – приложение 4).

К мероприятиям по обращению с отходами относятся:

-внедрение технологий по сбору, транспортировке, обезвреживанию, использованию и переработке любых видов отходов, в том числе бесхозяйных;

- строительство, реконструкция заводов, цехов и производств, приобретение и эксплуатация установок:

полигонов для складирования любых видов отходов;

по сбору, транспортировке, переработке, сортировке, утилизации и захоронению отходов;

по сбору и переработке вторичных материальных ресурсов;

по получению сырья или готовой продукции, связанных с извлечением полезных компонентов из отходов;

- реконструкция, модернизация оборудования и технологических процессов, направленных на минимизацию объемов образования и размещения отходов.

6. ПЛАН МЕРОПРИЯТИЙ ПО РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ

Для реализации целей и задач настоящей Программы составлен План мероприятий по созданию эффективной системы управления отходами в Уилском районе (Приложение 2).

В Плане определены необходимые мероприятия, временные рамки для их реализации и завершения, требующиеся ресурсы и ответственные за выполнение мероприятий. Мероприятия сгруппированы по задачам и направлены на создание наиболее эффективной модели управления отходами.

В Плане мероприятий обеспечен комплексный подход к вопросам сбора, транспортировки, переработки отходов и координации работ всех ответственных исполнителей Программы с целью достижения ожидаемых результатов.

План мероприятий может быть откорректирован в случае, если в результате мониторинга была выявлена невозможность достижения поставленных целей, задач и целевых показателей. В этом случае определяются иные мероприятия и принимаются меры по решению проблемных вопросов.

За реализацию Плана отвечает заказчик Программы – ГУ "Уилский районный отдел архитектуры, строительства, жилищно-коммунального хозяйства, пассажирского транспорта и автомобильных дорог", который осуществляет следующие функции:

1) обеспечивает единый централизованный подход к решению задач в сфере управления коммунальными отходами на территории Уилского района, координируя действия всех исполнителей Программы;

2) взаимодействует с исполнительными органами Актюбинской области по предоставлению субсидий из областного бюджета на реализацию Программы;

3) взаимодействует с акиматами сельских округов района, индивидуальными предпринимателями, физическими лицами по вопросам реализации мероприятий Программы;

4) проводит мониторинг реализации мероприятий Программы, выносит результаты мониторинга для обсуждения на заседаниях Общественного совета;

5) осуществляет корректировку мероприятий, целевых показателей, финансовых средств на реализацию мероприятий Программы на основании обоснованных предложений о необходимости внесения соответствующих изменений в Программе;

6) принимает участие в проверках хода реализации мероприятий Программы;

7) размещает Программу и информацию о ходе реализации мероприятий Программы на официальном сайте акимата Уилского района.

7. МОНИТОРИНГ РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ

Мониторинг осуществляется в целях контроля за реализацией Программы по управлению коммунальными отходами (ПУО).

Контроль за реализацией ПУО осуществляет на постоянной основе заместитель первого руководителя местных исполнительных органов, ответственного за реализацию государственной политики в области управления коммунальными отходами.

Мониторинг (постоянное отслеживание хода работ в рамках Программы) проводится непрерывно для сравнения текущего состояния дел с планом. В ходе мониторинга сравниваются запланированная деятельность и результаты с фактическими данными. Мониторинг мероприятий позволяет отслеживать использование вложений и ресурсов, а также прогресс в осуществлении деятельности и обеспечении промежуточных результатов. По результатам мониторинга в программу могут быть внесены изменения.

Результаты мониторинга отражаются в отчете по реализации Программы. В отчете излагается описание реализованных мероприятий, достигнутые результаты, фактические объемы финансовых средств, направленных на их реализацию, а также причины невыполнения мероприятий и отсутствия результатов, запланированных на отчетный период.

Отчет по мониторингу реализации Программы предоставляется всем заинтересованным и затронутым сторонам и размещается на Интернет – ресурсе акимата Уилского района. Промежуточный отчет – один раз в полгода до 15 июля текущего года и годовой отчет - до 30 января следующего года. Годовой отчет формируется по итогам предыдущего года.

8. ОЖИДАЕМЫЙ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИЙ ЭФФЕКТ

Мероприятия, указанные в ПУО, направлены на создание условий для снижения негативного воздействия отходов на окружающую среду и здоровье населения Уилского района.

В результате реализация мероприятий, предусмотренных Программой, будут достигнуты целевые показатели района в секторе управления коммунальными отходами.

В процессе реализации Программы будут выполнены следующие задачи:

- создана и функционирует необходимая инфраструктура по управлению отходами: построены контейнерные площадки, закуплены и установлены контейнеры, закуплен специальный транспорт для сбора и вывоза ТБО;

- внедрен раздельный сбор отходов: установлены контейнеры для раздельного сбора, определены точки для сбора опасных составляющих отходов (РСО, ОЭЭО, медицинских), определены площадки для сбора строительных и крупногабаритных отходов;

- определены компании по сбору и транспортировке ТБО;

- достигнут 100% охват сбором и вывозом коммунальных отходов;

- создана система переработки и утилизации коммунальных отходов;

- уменьшены объемы отходов, направляемых на захоронение;

- ликвидированы стихийные свалки;

- повышены осведомлҰнность населения в вопросах управления отходами и заинтересованность в раздельном сборе отходов.

Экономический эффект Программы заключается в предотвращении экологически опасных ситуаций и снижении воздействия на окружающую среду отходами потребления.

Социальный эффект Программы состоит в сохранении и улучшении экологических условий жизнедеятельности населения Уилского района, что способствует сохранению здоровья, снижению риска заболеваний, обусловленных воздействием фактора загрязнения окружающей среды.

Приложение 1

Предварительный расчет необходимого количества контейнеров и контейнерных площадок для повышения охвата сбором и вывозом коммунальных отходов в Уилском районе

Установленная норма образования отходов – для Уилского района– 0,85 м3 на одного человека

Объем контейнера - 1.1 м3

Предлагаемые схемы вывоза отходов:

Ежедневно осуществлять вывоз из села Уил (Ойыл) на полигон Уилского с.о. - с. Уил (Ойыл).

Еженедельно осуществлять вывоз из сел Каракемер, Акшатау - на полигон Уилского с.о. в с. Уил (Ойыл); из сел Каратал, Карасу, Кумжарған - на полигон с.о. Ш.Берсиев; из сел Кемер, Аккемер, Шикудык, Бестамак, Конырат - на полигон с.о. Саралжын – с.Кемер; из сел Акжар, Косембай - на полигон с.о. Кайыңды – с. Акжар; из сел Коптогай, Карасу, Шубарши, Аманкелды - на полигон Коптогайского с.о. – с. Коптогай; из сел Сарбие, Каракөл - на полигон Сарбийского с.о. – с. Сарбие; из сел Караой, Кубасай - на полигон Караойского с.о. – с. Караой.

Наименование села/города	Население	Образование на село/город м3/год	Образование на село/город м3/день	Образование на село/город м3/неделю	Количество контейнеров при еженедельном вывозе	Количество контейнерных площадок	Количество контейнеров при ежедневном вывозе	Количество контейнерных площадок	Полигон для вывоза
Ежедневный
Уил (Ойыл)	7070	6009,5	16,46	115,3	208	104	30	15	Уил (Ойыл)
ИТОГО:							30	15
Еженедельный
Каракемер	311	264,35	0,72	5,07	10	5	2	1	Уил (Ойыл)
Акшатау	342	290,7	0,8	5,6	10	5	2	1	Уил (Ойыл)
Каратал,	840	714,0	1,96	13,7	24	12	4	2	с.о. Ш.Берсиев
Карасу	86	73,1	0,2	1,4	4	2	2	1	с.о. Ш.Берсиев
Кумжарған	380	323,0	0,88	6,2	12	6	2	1	с.о. Ш.Берсиев
Кемер	815	692,75	1,9	13,29	24	12	4	2	Кемер
Аккемер	357	303,45	0,83	5,82	10	5	2	1	Кемер
Шикудык	172	146,2	0,4	2,8	5	2	2	1	Кемер
Бестамак	178	151,3	0,4	2,8	5	2	2	1	Кемер
Конырат	45	38,25	0,1	0,7	2	1	2	1	Кемер
Акжар	548	465,8	1,28	8,9	16	8	2	1	Акжар
Косембай	391	332,35	0,9	6,37	12	6	2	1	Акжар
Коптоғай	796	676,6	1,85	12,98	24	12	4	2	Коптогай
Карасу	219	186,15	0,51	3,57	6	3	2	1	Коптогай
Шубарши	275	233,75	0,64	4,48	10	5	2	1	Коптогай
Аманкелды	623	529,55	1,45	10,16	20	10	3	1	Коптоғай
Сарбие	1040	884,0	2,42	16,95	30	15	4	2	Сарбие
Каракол	79	67,15	0,18	1,29	2	1	2	1	Сарбие
Караой	1157	983,45	2,69	18,86	34	17	5	2	Караой
Кубасай	52	44,2	0,12	0,85	2	1	2	1	Караой
ИТОГО:					262	131

Приложение 2

План мероприятий по реализации Программы по управлению коммунальными отходами Уилского района на 2026-2030 годы

№ п/п	Наименование мероприятия	Форма завершения	Срок исполнения	Ответственные за исполнение	Необходимые затраты, тенге	Источники финансирования
1	2	3	4	5	6	7
Цель - Создание эффективной системы управления коммунальными отходами на территории Уилского района в соответствии с требованиями экологического законодательства
Задача 1. Организация регулярного сбора и вывоза коммунальных отходов из всех населенных пунктов
1.1	Определение компаний по сбору и транспортировке ТБО посредством проведения конкурса (тендера) во всех сельских округах с подписанием договоров, в которых установлены порядок, условия и график оказания услуг по сбору и вывозу коммунальных отходов	Договор	2026-2027	Акимат района	-	Не требуется
1.2	Пересмотр норм образования и накопления отходов	Решение районного маслихата	2026, 2028	Акимат района	1 500 000	Местный бюджет
1.3	Разработка и согласование графика вывоза коммунальных отходов из населенных пунктов с учетом мнения населения	График	2026-2027	Акимат района, акиматы с/о специализированная компания	-	Не требуется
1.4	Организация сбора платежей от физических лиц, пользующихся централизованной системой сбора ТБО по утвержденным тарифам за услуги по сбору и транспортировке ТБО	Информация в акимат района	2026-2030	Специализированные компании, осуществляющие сбор и транспортировку ТБО	-	Не требуется
1.5	Экономически обоснованный и своевременный пересмотр тарифов на сбор, транспортировку, сортировку и захоронение ТБО.	Решение районного маслихата	2026, 2028	Акимат района	1 500 000	Местный бюджет
1.6	Размещение утвержденной Программы на Интернет-ресурсе сайта акимата района	Размещение ПУО на сайте	2026	Акимат района	-	Не требуется
1.7	Мониторинг реализации ПУО	Отчет по результатам мониторинга	2 раза в год	Акимат района	-	Не требуется
Задача 2. Обеспечение безопасного захоронения коммунальных отходов
2.1	Оформление площадок размещения ТБО, узаконенных актами на землю, в полигоны по механизму единовременного/единоразового упрощения требований к действующим полигонам ТБО/местам захоронения отходов	Выделение земельных участков	2026-2027	Акиматы с/о	-	Местный бюджет
2.2	Поэтапная рекультивация и восстановление земель сельских свалок	Акт приемочной комиссии	2027-2030	Акиматы с/о	Сумма будет рассчитана после разработки плана рекультивации	Местный бюджет
Задача 3. Создание и функционирование необходимой инфраструктуры, предусматривающей раздельный сбор отходов
3.1	Закуп специализированного транспорта для сбора и вывоза коммунальных отходов в количестве 3 единиц	Акт приема и передачи	2026-2028	Акимат района	120 000 000	Местный бюджет Областной бюджет Оператор РОП
3.2	Закуп и установка контейнеров для раздельного сбора ТБО "сухая" и "мокрая" фракции (292 ед.)	Акт приема-передачи	2026-2028	Акимат района, акиматы с/о	26 280 000	Местный бюджет
3.3	Установка контейнерных площадок (146 КП)	Акт приема-передачи	2026-2028	Акиматы с/о, специализированная компания	29 200 000	Местный бюджет
3.4	Организация раздельного сбора и восстановления опасных составляющих ТБО	Договор	2026-2030	Акимат района, акиматы с/о	-	Частные инвестиции
3.5	Организация раздельного сбора органических коммунальных отходов и их восстановления, в том числе путем компостирования	Отчет	2026-2027	Акимат района, акиматы с/о, НПО	-	Бизнес
3.6	Определение площадок для складирования строительных и крупногабаритных отходов	Информация в акимат	2026-2027	Акимат района	-	Местный бюджет
Задача 4. Развитие системы переработки и утилизации коммунальных отходов
4.1	Взаимодействие МИО с представителями местного бизнес сообщества по выявлению возможностей и заинтересованности в создании объектов переработки коммунальных отходов района.	Информация в акимат района	2026-2027	Акимат района, акиматы с/о	-	Не требуется
4.2	Взаимодействие со специализированными предприятиями по восстановлению отходов, которые находятся в Актюбинской области, заключение с ними договоров на утилизацию или переработку отходов.	Информация в акимат района	2026-2027	Акимат района, акиматы с/о	-	Не требуется
Задача 5. Повышение уровня культуры и заинтересованности населения в рациональной системе сбора, утилизации и переработки коммунальных отходов, в том числе в области раздельного сбора отходов
5.1	Проведение конкурса на получение государственного социального заказа среди НПО по повышению осведомленности населения экологически безопасному обращению с коммунальными отходами	Договор о гос. соц. заказе с НПО	2026 2028	Акимат района		Бюджет, выделенный НПО в рамках государственного социального заказа
5.2	Повышение экологической культуры и осведомленности населения по управлению ТБО: информационные кампании, разработка информационных материалов, видеоролики, проведение встреч с населением, субботников, создание волонтерских клубов среди школьников, публикации в местных СМИ, и др.	Акт выполненных работ	2026-2030	Акимат района, акиматы с/о, НПО	2 000 000 2 000 000	Местный бюджет Бюджет, выделенный НПО в рамках государственного социального заказа
5.3	Проведение акций, конкурсов, массового сбора макулатуры среди учебных заведений, приема специализированными предприятиями одежды, вещей, бытовой техники, батареек от населения	Отчет	1 раз в квартал	Акимат района, акиматы с/о		Бюджет, выделенный НПО в рамках государственного соц. заказа

*Необходимые затраты и суммы расходов по источникам финансирования будут корректироваться с учетом утверждения и уточнений республиканского и местного бюджетов на соответствующий финансовый год в соответствии с законодательством Республики Казахстан.

Приложение 3

Оценка состояния полигонов ТБО, контейнерных площадок и контейнеров для отходов в Уилском районе

	Контейнерная площадка возле двухэтажных домов в с.Уил. Используются контейнеры старые, ржавые, помятые, технически неисправные, малообъемные. Рекомендации: необходимо закупить и установить контейнеры объемом 1,1 м3 для "мокрой" и "сухой" фракциям. Согласно СТ 3780–2022 Отходы. Общие требования к площадкам размещения контейнеров для организации раздельного сбора коммунальных отходов, состав контейнеров для раздельного сбора отходов на площадке: - контейнер для электронных отходов; - контейнер для сбора РСО; - контейнер для отходов бумаги и картона; - контейнер для отходов батарей; - контейнер для пищевых отходов; - контейнер для стекла; - контейнер для пластиковых отходов. В случае отсутствия возможности установки контейнеров для всех видов, допускается устанавливать контейнеры для "сухой" и "мокрой" фракции, за исключением контейнеров для опасных отходов, в том числе РСО.
	Действующий полигон на территории Караталского района не отвечает санитарным, строительным и экологическим нормам. Размещены различные виды отходов, в том числе опасные. Отходы переносятся ветром на большие расстояния. Рекомендации: необходимо выполнять требования Экологического кодекса РК, что опасные составляющие отходов не подлежат захоронению на полигонах, должны собираться раздельно и передаваться на утилизацию и переработку специализированным предприятиям. Подобные места размещения ТБО есть в каждом сельском округе. Рекомендации: размещать отходы только на территориях выделенных площадок для размещения ТБО, оформить площадки для размещения ТБО в сельских округах, на которые имеются акты на землю, в качестве полигонов по упрощенной схеме для сельских населенных пунктов, Ликвидировать стихийные свалки и рекультивировать земли под свалками.
	Скотомогильник близ с.Уил. Не соответствует санитарным и экологическим нормам, переполнен, создает угрозу окружающей среде и здоровью населения. Рекомендации: привести состояние скотомогильника в соответствие требованиям законодательства.